دانش پورشفیعی:
شاید تصور این باشد که نمک نمی‌گندد اما باید بدانیم که نمک هم می‌گندد و ما را به یاد این مثل می‌اندازد که هر چه بگندد نمکش می‌زنند وای به روزی که بگندد نمک.
نمك‌ها آلوده مي‌شوند
بر اساس آخرین دستاوردهای علمی این نتیجه حاصل شده است که برخلاف تصور همگان که فکر می‌کنند در نمک هیچ موجود زنده‌ای وجود ندارد اما برخی از باکتری‌های نمک دوست در آن زندگی می‌کنند، به عنوان نمونه در دریاچه ارومیه به دلیل بر هم خوردن غلظت آب این نوع باکتری‌ها فعال شده‌اند. علاوه بر این در حوزچه‌های نمکی جنوب کشور هم چنین باکتری‌هایی پیدا شده‌اند. متاسفانه این نوع باکتری‌ها بیماری‌زا شده‌اند و باید تلاش کرد به مردم سرایت نکنند. برای این منظور پس از تصفیه نمک و جداسازی ناخالصی‌ها و شست‌وشو و جوشاندن آب نمک، نمک‌ها را در
خشک کن‌ها تا 140 درجه حرارت می‌دهند طوری که همه آلودگی‌هایش از بین می‌رود.
توليد 3 ميليون تن نمك در ايران
اگرچه گزارشم را با این مقدمه آغاز کردم اما نباید از اهمیت و نقش نمک در دنیای امروز غافل شد چراکه در هیچ یک از بخش‌های کار و زندگی نمی‌توانید از وجود نمک بی بهره باشید. جز مصرف خوراکی نمک که از آن به عنوان طعم دهنده استفاده می‌کنیم مصارف صنعتی و پزشکی این ماده نیز بسیار زیاد و قابل توجه است. به‌کارگیری این ماده در تولید لوله‌های پی‌وی‌سی، مایع ظرفشویی، شامپو، سود سوزآور(سديم هيدروكسيد)، رنگ پارچه، دباغی پوست، تولید شیشه، محصولات پزشکی و جزء اینها بسیار مهم است. بنابر آمار انجمن تولیدکنندگان نمک تصفیه ایران، میزان تولید نمک در ایران به حدود 3 میلیون و 200 هزار تن در سال می‌رسد که از حوزچه‌های پتروشیمی در جنوب کشور و همچنین معادن مرکزی به دست می‌آید. این میزان تولید نمک با توجه به منابع غنی موجود در ایران، شایسته کشور نیست.
تأمين 2 هزار سال نمك مصرفي دنيا
کارشناسان این حرفه و صنعت معتقدند بنابر آنچه به عنوان معادن نمک و ذخایر خشکی در ایران شناخته شده جز دریاها تا 2 هزار سال می‌تواند نمک مصرفی دنیا را تامین کند. این صرفا یک ادعا نیست چرا که تعداد گنبدها و کوه‌های نمکی کشور و حتی معادنی که چه در کویر و چه در کوه‌های مرکزی هنوز کشف نشده‌اند، حکایت از ذخایر فراوانی در این زمینه دارند. حال چنانچه کمی به عقب برگردیم، درست پس از جنگ اول جهانی، صنایع اروپا نیازمند نمک بود بنابراین کشورهای اروپایی به دنبال راه چاره‌ای برای تامین نمک مورد نیاز خود افتادند. در این راه کشور هلند پیشتاز شد و به‌رغم داشتن زمین‌های باتلاقی و نداشتن منابع نمکی روباز با حفر چاه‌ها به گنبدهای نمکی دست پیدا کرد. به چاه‌ها آب بستند و با استخراج آب نمک، به استحصال نمک در کارخانجات پرداختند. تجارت نمک در همه دوران بویژه در اروپا و آمریکا زمینه‌ساز قدرت بوده و پادشاهان و حاکمان خود تاجر نمک بوده‌اند. در دوران پس از جنگ اول جهانی، اروپاییان با به‌کارگیری ماشین‌آلات، دانش فیزیک و شیمی و تکنولوژیهای جدید، به خودکفایی در تولید و صادرات نمک رسیدند. اکنون با تغییر تکنولوژی سال‌هاست که دیگر مساله بر سر کوره و چاه نمک رفتن عوض شده و قدرت‌های نوظهوری در این صنعت پیدا شده که با دستیابی به مخازن نمکی و استحصال آن، حرف اول را در دنیا می‌زنند. در حال حاضر ایالات متحده آمریکا با تولید سالانه 40 میلیون تن نمک در مقام اول و پس از آن چین با تولید 30میلیون تن در سال در مقام دوم قرار دارد. به دنبال این کشورها، آلمان، هندوستان، کانادا، استرالیا و برزیل قرار دارند که تولید سالانه هر یک از آنها حدود25 میلیون تن در سال است. نکته قابل تامل اینکه قیمت جهانی نمک به‌رغم استراتژیک بودنش، پایین است پس در فرآوری و تولید آن باید دقت شود تا از نظر اقتصادی به صرفه باشد. ایران در این زمینه بیش از پیش به برنامه‌ای مدون در استحصال و فرآوری نمک نیاز دارد.
فقط نمك كريستاله بخوريد
سرانه مصرف سالانه نمك در ايران 6 كيلوگرم بوده در حالي كه اين رقم در دنيا 3 كيلوگرم است. ايراني‌ها به طور متوسط روزانه 8 تا 10 گرم نمك مصرف مي‌كنند در حالي كه ميزان استاندارد مصرف نمك بين 4 تا 5 گرم در روز است. در حال حاضر حدود 23 کارخانه تولید نمک در کشور فعال هستند که به 2 روش کار می‌کنند؛ تعدادی از این کارخانه‌ها فقط شست‌وشوی نمک دارند و آن را پس از تصفیه عرضه می‌کنند که این روش اکنون منسوخ شده و تعدادی دیگر هم نمک را به صورت کریستاله که به آن تبلور مجدد می‌گویند، تولید و عرضه می‌کنند که ظرفیت آنها در حال حاضر 500 هزار تن است. در روش تبلور مجدد پس از تصفیه نمک و جداسازی خالصی از ناخالصی‌ها، مقداری از ناخالصی‌ها هستند که در درون کریستال‌های نمک باقی می‌مانند که برخی از آنها فلزات سنگین هستند بنابراین نمک‌ها را در آب حل می‌کنند و پس از تصفیه دوباره، آب را می‌جوشانند تا نمک از آن به دست آید. برای تولید یک کیلوگرم نمک میزان 5/3 کیلوگرم آب نمک را می‌جوشانند و در آخر هم نمک‌ها را در دمای140 درجه در خشک‌کن‌ها خشک می‌کنند. باید دقت داشت که شوری در نمک وجود دارد اما چنانچه ناخالصی‌ها به طور کامل گرفته نشود، مزه آن تغییر می‌کند. به عنوان نمونه در صورت وجود یون کلسیم در نمک مزه آن گس شده و چنانچه یون منیزیم در آن بالا باشد، نمک تلخ می‌شود. بنابر پیگیری‌های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، همه کارخانجات تصفیه نمک باید خط تولید خود را به تولید نمک کریستاله تغییر دهند که در این صورت ظرفیت تولید نمک در مجموع به 850 هزار تن می‌رسد البته تکنولوژیهای جدید استحصال نمک در راه است که قرار است تا 2 سال آینده با تلاش انجمن تولیدکنندگان نمک تصفیه ایران وارد کشور شود. هم‌اکنون بیش از 50 معادن فعال که به طور عمده سنگ نمک هستند، در کشور وجود دارد که از این میان معادن سهل‌الحصول نمک کشور در مرکز کشور از جمله استان سمنان قرار دارند طوری که اکنون در این استان کوه‌های نمکی زیادی وجود دارد. علاوه بر این در شهرستان خوی، استان لرستان، یزد و قشم هم معادن نمک در حال بهره‌برداری است. در بندر ماهشهر هم برای مصارف پتروشیمی، حوزچه‌های وسیعی ایجاد شده که در سال جاری از این محل 950 هزار تن نمک به دست آمده و پیش‌بینی می‌شود تا 3 سال آینده این رقم به یک میلیون و 700 هزار تن برسد. این نشان می‌دهد که سهم برداشت نمک از آب از سهم خشکی در حال پیشی گرفتن است. این منابع گویای آن است که ایران علاوه بر معادن خشکی به دریاهای آزاد هم راه دارد و با در اختیار داشتن ساحل و آفتاب از پتانسیل بالایی برای استحصال و فرآوری نمک برخوردار است.
آغاز توليد نمك به روش صنعتي
تولید نمک به روش صنعتی از سال 1356 صورت گرفت؛ آن زمان که دولت وقت تصمیم گرفت به صورت پایلوت کارخانه کوچک تصفیه نمک به روش تبلور مجدد را برای مصارف دارویی به ایران بیاورد. این کارخانه از سوییس وارد شد اما با وقوع انقلاب اسلامی کار به نتیجه نرسید تا اینکه در سال‌های پس از انقلاب آن کارخانه توسط بخش خصوصی خریداری و با هدف تامین نمک طبی برای مصارف پزشکی آغاز به کار کرد. یکی از وزرای وقت صنایع در دهه 60 (محمدرضا نعمت‌زاده) پیگیر این صنعت شد و قصد داشت تولید نمک تصفیه در ایران افزایش پیدا کند اما چون در آن زمان صنف نمک که بیشتر به صورت نمک‌کوبی و در کارگاه‌های کوچک و غیربهداشتی کار می‌کرد و از توان مالی و علمی مناسب برخوردار نبود، از این روش استقبال نشد تا اینکه در دهه 70 وزارتخانه‌های صنایع سنگین، صنايع و معادن و فلزات وقت در تعاملي، زمینه‌ساز ارتقای صنعت نمک تصفیه در ایران شدند. محمد ابریشم کار، دبیر انجمن تولیدکنندگان نمک تصفیه ایران در این باره می‌گوید: در دهه 70 تعدادی از مدیران بخش خصوصی که در صنایع نزدیک به نمک کار می‌کردند از سوی این 2 وزارتخانه دعوت شدند و از اوایل دهه 80 این صنعت به طور رسمی در کشور پاگرفت. به اعتقاد ابریشم‌کار، صنعت نمک در نیمه اول دهه 80 به خوبی رشد کرد طوری که اکنون کارخانجات در راهبری، دانش فنی و دستگاه‌های مورد نیاز در تولید نمک کریستاله به خودکفایی رسیده‌اند و توانستند ظرفیت‌های تولید برای مصارف داخلی را پر کنند. البته از این سابقه نباید غفلت کرد که در دهه 70، صنعتگران شیلات کشور با شست و شو دادن نمک‌های دریایی و بالا بردن کیفیت آن، نمک را در بسته‌های نایلونی عرضه کردند و درست از این زمان عرضه نمک‌های تصفیه به صورت بسته‌بندی آغاز شد. به گفته ابریشم‌کار، به دنبال فرآوری و تولید نمک کریستاله، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی هم ضوابط تولید نمک را تغییر داد و از همه تولیدکنندگان نمک خواست خطوط تولید خود را به نمک کریستاله تغییر دهند. علاوه بر این از 2 دهه قبل و پس از گزارش سازمان ملل متحد درباره کمبود ید در کشورهای مختلف از جمله ایران، تلاش‌های زیادی از سوی وزارت بهداشت وقت در این باره صورت گرفت و سبب شد تمام نمک‌های تولیدی کشور یددار شوند که خود توانست شاخص‌های ایران را در این بخش ارتقا دهد.
50درصد نمك‌ها تقلبي است
دبیر انجمن تولیدکنندگان نمک تصفیه ایران مهم‌ترین مشکل و تهدید این صنعت را در حال حاضر، عرضه نمک‌های تقلبی در بازار می‌داند تا جایی که او معتقد است 50 درصد نمک‌های موجود در بازار تقلبی هستند. ابریشم‌کار می‌گوید نمک هم مانند هر کالایی دارای استاندارد است و چنانچه محصولی این استاندارد را که نشان از حداقل کیفیت کالا دارد، نداشته باشد یعنی اینکه برای مصرف مناسب نیست. به تصریح وی، هم‌اکنون واحدهایی هستند که نمک‌های کوره‌ای را گردگیری و دانه‌بندی کرده و در بسته‌بندی‌های شیک و با جعل برندهای معروف به بازار عرضه می‌کنند. ابریشم‌کار تاکید می‌کند که هیچ یک از مشخصات درج شده روی این بسته‌بندی‌ها، صحیح و قانونی نیست و از آنجا که قیمت تمام شده این نمک‌ها در مقایسه با نمک‌های استاندارد و صاحب نام و نشان، کمتر است بنابراین مغازه‌داران به دلیل ارزان‌تر بودن آنها را خریداری کرده و در اختیار مصرف‌کنندگان قرار می‌دهند. او از پیگیری انجمن در این باره خبر می‌دهد که قرار است با همکاری دستگاه‌های قضایی، استاندارد و بهداشت، جلوی این کار گرفته شود. ابریشم‌کار اشتغالزایی در این صنعت را در بخش بسته‌بندی و انبار، بالا ارزیابی می‌کند چراکه استفاده از ماشین‌آلات در بخش بسته‌بندی نیاز به سرمایه‌گذاری زیادی دارد اما با توجه به نیروی کار فراوان در کشور می‌توان از آنها بهره برد و اشتغالزایی هم ایجاد کرد. او همچنین میزان صادرات نمک از ایران را ناچیز می‌خواند و اعتقاد دارد به دلیل فاصله زیاد کارخانجات تولید نمک با مرزها و بازارهای صادراتی و حمل و نقل گران در این بخش ضعف وجود دارد با این حال در سال‌های 88، 89 و 90 به‌ترتیب میزان 71، 62 و 73 هزار تن نمک از کشور صادر شده است.