حیدر شکری‌زاده
ما شما را به عنوان شاعر، داستان‌نویس، نمایشنامه‌نویس، منتقد و... می‌شناسیم اما خودتان فکر می‌کنید کدامشان باشید و با کدام‌یک از زمینه‌ها بهتر شناخته شده‌اید؟
من حسین شکربیگی، شاعر، داستان‌نویس و منتقد هستم. شاید بیشتر داستان‌نویس و شاعر باشم اگرچه الان که دقیق‌تر نگاه می‌کنم من بیشتر یک خیالباف هستم.
این بدان معنی نیست که نمی‌شود با شما منطقی صحبت کرد؟
مگر چیزی منطقی‌تر از خیالبافی هم هست؟ هر چیزی منطق خاص خودش را دارد، یعنی اساسش بر خیال و آرزو بوده. ببین، آدم این همه اختراع کرده این همه پیشرفت تکنولوژیک تو زندگی داشته. اول، همه اینها خیال یا حتی توهم بودند یعنی از همان اول آرزو بر آدم چه پیر چه جوان عیب نبوده. خیال مساوی با غیرمنطقی یا غیرعلمی بودن نیست. گرچه دقیقا هم اینها نباشد. پس من و تو می‌توانیم خیلی هم منطقی با هم صحبت کنیم!
این حرف‌ها بیشتر درباره خودت صادق است یا کارهایت؟
یعنی اگر من درباره زندگی شخصی تو سوال بپرسم، همین حرف را می‌زنی که زندگی شخصی شما بر اساس خیال یا همان منطق خیال استوار است؟
فکر می‌کنم همین‌طور باشد و به تبع آن، شخصیت خودم هم در کارهایم نمود پیدا می‌کند. خیالبافی حالا شما بخوان شاعری یا داستان‌نویسی یک کار پاره‌وقت نیست که یک زمانی برای خوردن ناهار یا مرخصی تعطیل شود. یک کار تمام‌وقت است که تعطیلی‌بردار هم نیست. حالا شاید گاهی در این امر اختلالاتی پیش بیاید ولی دوباره می‌افتد روی روند معمول‌اش.
می‌دانید، بعضی خصوصیاتی دارند که همیشه با آنهاست. شاید این هم خصوصیت ذاتی من باشد ولی مطمئن باش اتفاق معرکه‌ای است!
شما چندی پیش یک مجموعه شعر و یک مجموعه داستان روانه بازار نشر کردی و همین‌طور جایزه ادبی سیمرغ را از آن خود کردید.
بله، مجموعه داستان «روایت‌های من» که این کتاب را قرار بود همان اوایل که از شعر لغزیدم، به داستان منتشر کنم. به هر حال تجربه‌های نخستین بود اما نشد که همان زمان و همان گام اول آن را منتشر کنم. حالا بعد از 5-4 سال چاپ شده. این کتاب را نشر آموت روانه بازار کتاب کرده است. داستان‌ها حول محور جنگ می‌چرخند و مشکلاتی که آن روزها بودند، هستند و خواهند بود و همین‌طور مجموعه شعر «ابر بزرگ» که توسط نشر شاملو چاپ شده. هرچند همه کتابفروشی‌ها را بگردید یک نسخه هم از اینها را پیدا نمی‌کنید.
چرا؟
یک نویسنده یا شاعر برای به چاپ رساندن کتابش و رساندن آن به دست مخاطب باید از هفت خوان رستم بگذرد. هزینه شخصی، مجوز ارشاد، پیدا کردن یک پخش‌کننده خوب، تازه اینها اگر با موفقیت پیدا شود، شما به عنوان یک شاعر یا نویسنده مستقل یا به عبارت رساتر یک شاعر و نویسنده «بی‌کس»، خیلی شانسی برای پخش و رساندن کتابت به دست مخاطب نداری، باید حمایت شوی، باید صد جور خودت را به اثبات برسانی و تو خیلی نمی‌توانی این کار را بکنی. البته تمام داستان این نیست، یکی هم برمی‌گردد به خود نویسنده یا شاعر، ما عادت کردیم جوری بنویسیم که کسی سر درنیاورد. می‌توانم بگویم کتابخوان نداریم که نداریم ولی بیشتر برمی‌گردد به خود هنرمند، باید با مردم آشتی کنیم. یکسری دیگر مشکل هست که باید از اینها عبور کنیم. هنرمند باید هنری به خرج دهد دیگر، تا بگذرد از این سدها و شانس هم البته باید بیاورد. البته الان به نظر راه‌های زیادی برای رساندن اثر به دست مخاطب هست مثل فضای مجازی اما چند درصد مردم ما دسترسی دارند یا همین‌ها که دسترسی دارند، می‌خوانند؟
درباره مخاطب و آشتی با آن گفتید. شما شعر یا داستان را برای چه کسی می‌گویید برای خودت یا برای مخاطب؟
آدم شعر را برای یکی می‌گوید که می‌تواند تکثیر شود یکی که خیلی‌ها شود یکی که می‌تواند اشتراکات زیادی با آدم‌های اطرافش داشته باشد. اولین و نزدیک‌ترین مخاطب خود آدم است. همیشه در خلوت‌ترین جا، پای مخاطب در میان است گرچه آن مخاطب خود هنرمند باشد.
درباره جایزه سیمرغ بگویید و داستان «جنگ بود دیگر».
داستان «جنگ بود دیگر»، در نگاه اول فانتری به نظر می‌رسد اما کاملا بر واقعیت دهشتناکی استوار است. غم بر غم چیده شده در این داستان. از کارهای نخستین داستانی من است. باید بگویم من با شعر شروع کردم و بعد به داستان وارد شده‌ام. فضای عجیبی که در این داستان کوتاه هست از کجا ناشی می‌شود؟آیا حضور در منطقه جنگی و خاطرات کودکی‌ات تاثیری در آن داشته و اینکه کودک درون داستان نسبتی با حسین شکربیگی دارد یا نه؟ بله حتما. من 8 سال زیر بمباران زندگی کرده ام! و اگر بگویم زندگی شادی داشته‌ام بیراه نگفته‌ام گرچه بعدها فهمیدم چه ضربه‌های هولناکی خورده‌ام. اتفاقاتی که آن زمان افتاده و حوادثی که در کشورهای دیگری افتاده و شده جزو تاریخ همه ما آدم‌ها، در این داستان گرد آمده‌اند. می‌توانی اتفاقات جهانی، استبدادها، دیوارها و رنج‌ها را در این کتاب بخوانی. شاید کمی اطرافم را هم نگاه کردم و نگاهی به نقشه و اخبار انداختم. جنگ همه‌جا بود و همه‌جا هم ویرانی به بار آورد. یکی از دلایلی که شاید در برگزیده شدن این داستان تاثیر داشته لابد همین بوده که توانسته ارتباط برقرار کند و آن صحنه را در ذهن مخاطب نقش کند. الان همه ما مردم جهان می‌توانیم ادعا کنیم که جنگزده‌ایم. همه ما این اتفاق مهیب را تجربه کرده‌ایم. در همه آنها بوده‌ایم و هستیم. در رسانه‌ها بعضی‌هاشان را می‌بینیم ولی ما زخم می‌بینیم و در سوریه و لیبی هنوز در حال جنگیم و در سودان جنگ را از نزدیک می‌بینیم، در سال‌های قبل هم همین‌طور بوده. با مردم سودان آواره شده‌ایم، از شورشی‌های رواندا ترسیده‌ایم، گریه کرده‌ایم؛ همه زخم‌خورده جنگیم.
در جنگ با مهاجران عراقی هم روبه‌رو شده‌ای و خاله‌ای در داستان که گفتی شاید واقعا وجود داشته و فکر کنم یک جورایی زندگی کودکی خودت را در قالب یک داستان آوردی؟
اتفاقاتی است که افتاده. گفتم 8 سال درگیر جنگ بودم. خاله و عمه مهاجر هم داشته‌ام و به آنها اشاره شده اما دنبال این نبوده‌ام که حتما بومی‌سازی کنم. آن روزها با ما هستند؛ با من با شما و دیگرانی که این فضا را تجربه کرده‌اند. به هر حال همیشه خودشان را در داستان نشان می‌دهند، هستند و خواهند بود.
و آنجایی که خواستید بحث شرقی و غربی و دیوار را مطرح کنید آیا اصراری بر بومی شدن داستان داشتید؟
نه، واقعیتش نه اصراری بر بومی‌سازی بوده نه جهانی کارکردن. داستانی بوده و نوشته شده، گفتم که اینها همه تجربیات همه ماست چه ساکن برلین باشی چه در ایلام. این چیزها همه‌فهم هستند، می‌توانیم از همه این مصالح استفاده کنیم. در داستان «انتقام» در روایت‌های دیگر، صدام در کنار گارادزیج قرار می‌گیرد همچنان که دیکتاتورها مثل هم هستند. همه آدم‌ها با هم اشتراکات زیادی دارند همدیگر را می‌فهمند. بماند که گاهی دیکتاتوری جنگی برمی‌افروزد و در این فهم اختلالی به وجود می‌آورد. تجربه‌های مشترکی است که متاسفانه همه جا رخ داده.
برویم عقب‌تر. شما غزل‌های خیلی خوبی داری که شاید خیلی‌ها نشنیده باشند و شعرهای سپید درخور توجه و الان هم که در حیطه داستان‌نویسی قدم برمی‌داری. چه شد که از شعر به سمت داستان آمدی و چه شد که از شعر سنتی به شعر سپید وارد شدی؟
من کار سرودن شعر را با قالب‌های کلاسیک، خاصه غزل شروع کردم و یکی، دو سال هم به همین روال بود اما وقتی با شعر سپید آشنا شدم، به این نتیجه رسیدم که با وجود ظرفیت بالایی که در این قالب و فرم هست، بهتر است و ناگزیرم که بعد از این روی سرودن شعر سپید متمرکز شوم. برای من فضای تازه‌ای بود، خوشبختانه من در غزل تجربیات خوبی داشتم و کمی آماده‌تر و آگاهانه به این عرصه ورود پیدا کردم. بعد از آن یکسره در کار سرودن شعر سپید بودم. همیشه وسوسه نوشتن داستان با من بود و هست. اینکه داستانی بگویی که آدم‌ها را پای داستانت بنشانی و آنها با علاقه و اشتیاق به تو گوش بدهند و با شخصیت و ماجراهایی که تو آفریدی همراه شوند، برای من جذاب است. دیدم که سرودن شعر با داستان‌گویی منافاتی ندارد، برای همین داستان‌گویی را هم در پیش گرفتم. گرچه در شعرهای من ردی از داستان هست که گاه ممکن است بسیار به چشم بیاید. لذت مضاعفی است که هم شعر بگویی هم داستان.
روایت را زاده زبان می‌دانی؟
همه چیز زاده زبان است.
نسبت شعر و زبان چطور؟
باز می‌گویم همه چیز زاده زبان است.
چه آیتم‌هایی موجب تفاوت کار نویسنده می‌شود؟ آیا «متفاوت بودن» خوب است؟
متفاوت‌نویسی فی نفسه نه خوب است نه بد. به نظرم در درجه اول، اثر هنری باید گیرا و جذاب باشد و آنی برای مخاطب داشته باشد. در درجه دوم شاید متفاوت بودن ارزش افزوده‌ای بر اینها باشد. اینکه اثر هنری با آثاری در همان زمینه تمایز چشمگیری داشته باشد، در اجرا، در لحن، در نحوه ارتباط با مخاطب و جز اینها می‌توان آن را متفاوت نامید. گرچه تفاوت در سرشت هر اثر ادبی هست و مطمئنا باید این تفاوت وجود داشته باشد. اینکه کسی زور بزند تا متفاوت باشد شاید خیلی اثر موفقی از کار درنیاید. از خلاف آمد عادت بطلب کام که من/ کسب جمعیت از آن زلف پریشان کردم. تفاوت باید در شخصیت و ذات نویسنده و هنرمند باشد تا در اثرش جلوه کند.
متفاوت بودن همان امضای نویسنده یا شاعر است؟
به نحوی می‌شود گفت بله. جایی هست که نویسنده لحن و اجرای خاص خود را دارد. خیلی از نویسنده‌ها شاید اگر اسمشان پای نوشته‌هایشان نباشد بفهمیم متعلق به کدام نویسنده است. بالعکس کسانی هستند که جزو یک جریان هستند یا تابع مدی خاص. اینها در واقع یک امضای کلی دارند و مثل هم می‌نویسند، در حالی که هر کسی باید در شعر یا داستان فردیت خاص خود را داشته باشد.
تحت‌تاثیر نویسنده یا شاعری بودن را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
خیلی طبیعی است کسی که تازه‌کار است مجذوب کسی یا کسانی در زمینه فعالیت هنری‌اش شود و طبیعی است که سعی کند مثل او بگوید و حتی مثل او بیندیشد اما این تاثیرپذیری تا زمانی است که نویسنده به دستاوردهایی می‌رسد. بعد راهش را از نویسنده پیشینش جدا می‌کند و به راهی دیگر می‌رود. بودن دیگر است و شدن دیگر. در عالم هنر باید نو به نو شوی. باید پویا باشی و نمی‌توانی در ایستگاه مشخصی برای همیشه ساکن باشی. برای شروع کار بدی نیست اما تنها باید ادامه بدهی باید خودت باشی.
این برای خود شخص قابل تشخیص است که مثلا از الان به بعد باید راه خودش را برود؟
نویسنده به تغییراتی که در جان و روح و نوشته‌هایش به وجود می‌آید واقف است. می‌داند الان پا بر زمین دیگری سفت کرده و راه دیگری در پیش گرفته است. به تازه‌ها دل بسته و دیگر نمی‌خواهد بر راه‌های قدم خورده حرکت کند. می‌خواهد راهی شخصی و طریقی شخصی داشته باشد. این در وجود هر نویسنده خلاقی هست. تقلید تا جایی جواب می‌دهد، فقط برای آشنایی و شروع کار. اگر نویسنده بخواهد تا همیشه مقلد باشد دیگر نام هنرمند بر او اطلاق نخواهد شد. یک کلیشه‌باز صرف است که کسی رغبت به آثارش نخواهد داشت. نویسنده و هنرمند ناگزیر از خود بودن است.