جاي خالي جذابيت

آزاده صالحی

لابد شما هم شنیده‌اید که وقتی فصل تغییر می‌کند برخی از یکدیگر می‌پرسند رنگ مد امسال چیست؟ حال اگر بپرسند رنگ امسال فیلم‌های جشنواره چیست باید با اندکی اغماض در جواب و در نظر گرفتن این نکته که هنوز زمان زیادی تا پایان یک قضاوت و جمع‌بندی وجود دارد، گفت ساختارشکنی از نوع غیرمتعارف در فرم و محتوا! در پیش گرفتن روایت‌های غیرخطی و شروع فیلم از آخر به اول را هم می‌توان به آن اضافه کرد. اگرچه باید پذیرفت سینما نیز در کنار دیگر هنرها می‌کوشد از منظر فرمگرایی و مفاهیم به مسائل روز نزدیک شود و از ایده‌های نو آثار قابل لمس برای مخاطب بسازد اما حضور برخی فیلم‌ها در جشنواره سی و یکم این مساله را ثابت کرده که ساخت آثاری از این جنس دست‌کم از منظر محتوا نزد مخاطب راضی‌کننده نبوده است. فیلم «آسمان زرد کم‌عمق» تازه‌ترین ساخته بهرام توکلی به خوبی گواه این ادعاست که هنوز راه زیادی برای هضم روایت‌های غیرخطی از سوی مخاطب وجود دارد. مخاطبان سینما را امروز 2 گروه تشکیل داده‌اند؛ یک گروه کسانی هستند که فیلم‌ها را در بستر ساختار ارزیابی می‌کنند و به درونمایه اثر بی‌توجهند. این گروه حتی اگر فیلم برایشان غیرقابل باور و دور از ذهن باشد یا حتی مفاهیم ساده را القا نکند اعتراضی ندارند. مراد این گروه از دیدن فیلم‌هایی از این دست وجود کمپوزيسیون‌های بصری و تصویری در طول فیلم است! انگار مقابل تابلویی آبستره ایستاده‌اند و به فراخور ذهنیت خود پیام تابلو را درک می‌کنند. گروه دوم مخاطبانی هستند که سینمای قصه‌گو را بیشتر می‌پسندند. سینمایی که چارچوب و چفت و بست‌های قابل قبولی دارد و در بستر این چارچوب‌ها آنچه مدنظر فیلمساز بوده را در قالب روایتی خوشخوان، ساده و بی‌تکلف به مخاطب می‌رساند. توکلی در تازه‌ترین فیلم خود یعنی «آسمان زرد کم‌عمق» برخلاف 2 اثر قبلی دست به ساختارشکنی عجیبی زده است. فیلم به روایت زندگی 2 زوج جوان می‌پردازد که هریک به فراخور ویژگی‌های فردی و اجتماعی دستخوش مشکلات زیادی شده‌اند و در عین اینکه به لحاظ فرهنگی و موقعیت اجتماعی از یکدیگر فاصله دارند اما به واسطه بروز یک تصادف سرنوشتشان تا مدت‌ها به هم گره می‌خورد. داستان فیلم از زبان شخصیت مرد روایت می‌شود. وجود دیالوگ‌ها و حرکت‌های زائد 2 بازیگر اصلی از ابتدای فیلم موجب می‌شود جرقه‌ای که باید میان کاراکترها و مخاطب برقرار نشود. ورود «غزل» و همسرش به منزل متروکه با هدف نصب تختخوابی برای صاحبخانه بیمار که قرار است روزهای پایانی عمر خود را در یکی از اتاق‌های این منزل سپری کند، دیالوگ‌های نیمه‌کاره در راه‌پله‌ها و حرکت دادن اشیای اتاق در مدت زمانی نسبتا طولانی، ارائه تصویری تار و نه‌چندان واضح از شرح حال غزل که تمام افراد خانواده‌اش در تصادفی کشته شده‌اند، حضور غایب روانشناس غزل که در برخی سکانس‌های فیلم از او یاد می‌شود بی‌آنکه تصویر درست ذهنی از او نزد مخاطب ارائه شده باشد و... تماما به واخوردگی مخاطب از فیلم منجر می‌شود. «آسمان زرد کم‌عمق» آنچنان از منظر محتوا الکن است که حتی بازگویی وقایع از زبان شخصیت مرد داستان نیز نمی‌تواند به مخاطب در این رمزگشایی کمک چندانی کند. از این رو است که فیلم تا پایان برای همسو کردن مخاطب با خود دست و پا می‌زند و این تلاش تا پایان داستان تنها به تجربه‌ای ناموفق منجر می‌شود. «آسمان زرد کم‌عمق» به مدد زاویه دید منحصر به فرد فیلمساز و تجربه‌های او در ارائه فیلم‌های لطیف و شاعرانه‌ای چون «اینجا بدون من» و «پرسه در مه» می‌توانست اثری قابل‌قبول و مخاطب‌پسند باشد اما عدول بیش از حد فیلمساز از ساختار و فرم و همین‌طور شیوه روایت و تک‌گویی‌های فیلم موجب شده این اثر در کارنامه توکلی در مقایسه با دیگر فیلم‌های او در محاق ابهام از سوی مخاطب قرار گیرد و این دلخوشی را نوید دهد که شاید تنها طیف محدودی از تماشاگران یعنی همان گروهی که دلبسته آثار انتزاعی هستند فیلم را با وجود نقایص فراوان پسندیده باشند. توکلی در سال‌های اخیر با ساخت 2 فیلمی که پیش‌تر به آنها اشاره شد این نکته را ثابت کرد که برخلاف برخی کارگردانان که به گیشه فکر می‌کنند فیلمسازی درونگراست و به درونیات انسان‌ها توجه عمیقی دارد. خاصه در «پرسه در مه» تصویر کردن حالات روحی و سیالیت ذهن موسیقیدانی جوان که به تدریج دچار اوهام و خیالات می‌شود یا «اینجا بدون من» که فارغ از قضاوت و داشتن نگاه بالا، آمال و آرزوهای قشر متوسط جامعه را به چالش می‌کشد این نکته را می‌رساند که او نسبت به آدم‌های جامعه بی‌تفاوت نبوده و به وسیله نگاهی موشکافانه و تیزبین درد آدم‌ها را با شادی‌ها، خنده‌ها، گریه‌ها و آرزوهایشان‌ ترسیم می‌کند. در «آسمان زرد کم‌عمق» حکایت تنهایی آدم‌ها، قرار گرفتن بر سر دوراهی‌ها، مخمصه‌ها و مقابله با حوادث از پیش تعیین نشده، محور اصلی داستان به شمار می‌رود و اگر فیلم از پرداخت بهتری برخوردار می‌شد شاید می‌توانست پیام‌های مکتوم در فیلم را به مخاطب نیز منتقل کند؛ پیامی که در نهایت نه‌تنها حسی به تماشاگر وارد نمی‌کند که با وجود دارا بودن ایهام، کدگذاری‌های بیش از اندازه و نشانه‌های تصویری او را در بهت و کسالت فرو می‌برد.