آزاده صالحی
شما اپرای «دیدار شمس و مولانا» را به سفارش بنیاد شمس تبریزی نوشته‌اید. با این حال به عنوان یک هنرمند چقدر به آثار مولانا دلبستگی دارید و این دلبستگی تا چه اندازه توانست مسیر نگارش این اپرا را برای شما مرتفع کند؟
لوریس چکناواریان:
من با حکایت‌های مولانا از کودکی آشنایی داشته‌ام و شاید بتوان گفت نگارش اپرای حاضر همواره یکی از آرزوهای من در حیطه موسیقی به شمار می‌رفت. همیشه دغدغه نگارش چنین پارتیتوری در سر من بود تا اینکه به وسیله حجت‌الله ایوبی، رئیس بنیاد شمس تبریزی و مولانا فرصتی ساخت چنین اپرایی مطرح شد و من فرصت را مغتنم شمردم تا آرزوی دیرینه خود را به این وسیله محقق کنم. از آنجایی که می‌دانستم دکتر ایوبی خود نیز یکی از دوستداران افکار و اشعار مولاناست با عشق و علاقه باطنی شروع به ساخت این اپرا کردم. خوشبختانه در این مسیر با شخصیت‌های فرهنگی نام‌آشنا که سابقه غور و تفحص در آثار مولانا را داشته‌اند برخورد کردم و خود نیز چیزی در حدود 20 کتاب درباره مولانا و شمس مطالعه کردم تا توانستم زندگی این دو شخصیت ادبیات کهن را در قالب اپرا بسازم.
این اپرا در 5 صحنه اجرا خواهد شد؟
لوریس چکناواریان:
درست است، سعی کردم این اپرا را در 5 صحنه خلاصه کنم چون بیش از این امکان نداشت. البته ناگفته نماند که حسین فراستخواه، نماینده موسسه فرهنگی اکو نیز در مسیر ساخت این اپرا بهترین اشعار مولانا را گردآوری کرد و من بر اساس اشعار ارائه شده او اپرا را نوشتم و 95 درصد این اپرا برگرفته از اشعار مولاناست. البته در کنار آن خودم نیز مواردی را به اپرا اضافه کردم.
آقای امینی! سابقه آشنایی شما با استاد چکناواریان به چه وقت بازمی‌گردد؟
به خیلی سال پیش، یعنی زمانی که من در ارکستر سمفونیک تهران ویولونیست بودم در این ارکستر برای نخستین‌بار با ایشان آشنا شدم. او در آن زمان با ارکستر ارمنستان به تهران آمده بود و اپرای «رستم و سهراب» که بدون شک یکی از ارزشمندترین ساخته‌هایش به شمار می‌رود را با همراهی ارکستر سمفونیک اجرا و رهبری می‌کرد. در حقیقت با اجرای اپرای «رستم و سهراب» چکناواریان بود که تازه فهمیدیم ارکستر و موسیقی یعنی چه! بعدها نیز این شانس را پیدا کردم که وقتی او رهبری ارکستر سمفونیک را برعهده گرفت به عنوان نوازنده در آن ارکستر فعالیت کنم و بیشتر با او آشنا شوم، تا اینکه امسال بحث اجرای اپرای «دیدار شمس و مولانا» پیش آمد و تصمیم گرفتیم دوباره با یکدیگر همکاری کنیم.
آیا می‌توان گفت اپرا در مقایسه با دیگر ژانرهای موسیقی در ایران با مشکلات زیادی مواجه است؟
آرش امینی:
مشکلاتی که بر سر راه اپرا در ایران وجود دارد این است که اپرا اصولا کار عظیم و سختی است چون چند تیم مختلف باید در کنار هم کار کنند. در واقع اپرا مشتمل بر کارگردان، رهبر ارکستر، طراح لباس و صحنه و... است و طبعا هزینه زیادی می‌طلبد. روی این اصل اجرای اپرا کار سختی است، ضمن اینکه در ایران در مقایسه با دیگر کشورها به آن شکلی که باید روی اپرا کاری صورت نگرفته است و جز کارهای اپرایی استاد چکناواریان کارهای ایرانی که در قالب اپرا در این سطح تصنیف یا اجرا شده باشد، نداشته‌ایم.
لوریس چکناواریان:
اپرا یکی از کامل‌ترین انواع موسیقی در جهان است چون در آن علاوه بر ساز، صدا، داستان، حرکت، سن و... نیز به چشم می‌خورد اما در ایران صدای زن را نمی‌توان در اپرا به کار برد و این مساله موجب می‌شود اپرا که غالبا نیز با تم‌های عاشقانه توام است دچار نقص شود. البته در برخی موارد این‌طور بوده که اپراها تنها به وسیله خوانندگان مرد خوانده شده‌اند. نمونه آن در تعزیه یا کلیساهای کاتولیک وجود دارد. با این تفاسیر به نظر می‌رسد اپرا نیازمند رشد بیشتری است. من تا امروز اپراهای بسیاری را برگرفته از متون کلاسیک ایران مثل «رستم و سهراب»، «ضحاک» و... نوشته‌ام و امیدوارم اپرا از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در آینده بیشتر مورد حمایت واقع شود. فارغ از اینها، یکی دیگر از مشکلاتی که بر سر راه اپرا در ایران وجود دارد این است که ما از داشتن ارکستر و گروه کر به آن شکلی که باید محروم هستیم و در این زمینه با یک جور کمبود مواجهیم. نداشتن بودجه نیز از دیگر مسائلی است که اجراهای اپرایی را با بحران مواجه می‌کند. در کشورهای دیگر مشاهده می‌شود برای ساخت و اجرای یک اپرا دست‌کم یک یا 2 میلیون دلار هزینه می‌شود. به هر حال امیدوارم همه این نواقص در آینده نزدیک مرتفع شود و بتوانیم زیر سایه امکاناتی که به آنها اشاره کردم دیگر شاهکارهای ادبی که از ظرفیت‌های بالایی برخوردار هستند نیز در قالب اپرا به اجرا دربیاید.
آقای امینی! اگر بخواهید از رهگذر همکاری چندین ساله با استاد چکناواریان به ویژگی‌های کار او اشاره کنید چه می‌گویید؟
به نظرم ملودی‌هایی که او در جریان ساخت اپرای «دیدار شمس و مولانا» به کاربرده ملودی‌هایی بکر و فوق‌العاده زیبا هستند. در عین حال ارکستراسیون چکناواریان بسیار منسجم، مطلوب و باسلیقه و بجاست. هنگام مطالعه هر اثر ایشان متوجه می‌شوید که در پشت هر حرکت و اتفاق هارمونیک، رنگ‌آمیزی و ارکستراسیون، انتخاب تمپوها و قالب‌گیری ملودی‌ها دلیل و منطق کامل و مبتنی بر اصول علم زیباشناختی وجود دارد.
شما سال گذشته همراه ارکستر ارمنستان در تالار وحدت به اجرای برنامه پرداختید. از این رهگذر می‌خواستم بدانم چرا از ظرفیت‌های ارکسترهای داخلی خودمان برای اجرای برنامه استفاده نمی‌کنید؟
لوریس چکناواریان:
چون ما نیروی داخلی چندانی نداریم که بتوانیم برای یک اجرای به فرض 10 شب از آنها استفاده کنیم. متاسفانه مشکلی که ما در حال حاضر با آن روبه‌رو هستیم این است که نوازندگان ارکسترها غالبا در قبال اجراهایی که انجام می‌دهند دستمزد پایینی دریافت می‌کنند و ناچارند برای تامین معاش خود در چند ارکستر فعالیت کنند، در نتیجه نمی‌توانند روی یک کار در طول یک سال متمرکز باشند و این به پیکره کاری که می‌خواهد اجرا شود ضربه می‌زند. اگرچه در ایران نوازندگان جوان و بااستعدادی داریم که اگر به حقوق آنها توجه شود، می‌توان از پتانسیل و ظرفیت‌های آنها در درازمدت در ارکسترها استفاده کرد.
یعنی می‌خواهید بگویید در کشورهای دیگر نوازندگان یک ارکستر در درازمدت با یکدیگر همکاری می‌کنند؟
لوریس چکناواریان:
درست است، کمااینکه گاه مشاهده می‌شود در یک ارکستر تا سال‌ها نوازندگان همان‌هایی هستند که بوده‌اند و تغییری در ترکیب چیدمان آنها به وجود نمی‌آید. مساله تامین معاش در حال حاضر از دغدغه‌های جدی ارکسترها به شمار می‌رود. نوازنده ناچار است برای برقراری توازن در دخل و خرج خود، صبح در یک ارکستر بنوازد و شب در ارکستر دیگر و همان‌طور که گفتم این یک نقیصه در موسیقی ماست.
ظاهرا مدتی پیش به شما پیشنهاد شد رهبری ارکستر سمفونیک تهران را برعهده بگیرید، چرا نپذیرفتید؟
چکناواریان:
چون شرط من برای پذیرش رهبری ارکستر این بود که باید در درجه نخست دستمزد نوازندگان این ارکستر به سطح مطلوبی برسد.
با توجه به اینکه ظرفیت ادبیات کلاسیک ما غنی و مبسوط است به نظر شما چه بخش از ظرفیت‌های ادبی در موسیقی امروز به مرحله اجرا درآمده است؟
امینی:
ببینید، موسیقی به اصطلاح ملي همواره کپی از موسیقی سنتی بوده است که به مدد یک ارکستراسیون با سازهای غربی خیلی ساده و سطحی به اجرای کارها پرداخته است. در واقع می‌بینیم تصانیفی که ارکسترهای کوچک می‌خوانند به ارکسترهای بزرگ تبدیل شده‌اند و به نظر من این را نمی‌شود گفت استفاده از ظرفیت. اگر بخواهیم آن‌طور که شما نیز در سوال اشاره کردید از ظرفیت‌های ادبی‌مان درست بهره بگیریم باید ساخت و اجرای اپراهایی نظیر «دیدار شمس و مولانا» را الگو قرار دهیم.
امروز می‌بینیم که چه در قالب موسیقایی و چه در زمینه هنرهای تجسمی عمده توجه هنرمندان یا به سمت مثنوی معنوی مولاناست یا می‌کوشند از شاهنامه فردوسی برای خلق آثار خود الهام بگیرند. انگار رویکرد نسبت به این 2 اندیشمند جهانی بیش از دیگر شاعران است. به نظر شما دلیلش چیست؟
چکناواریان:
البته درباره من این‌طور نبوده و همان‌طور که توضیح دادم از کودکی به واسطه حضور در زورخانه، خواندن حکایت‌های شاهنامه و مثنوی با این 2 اثر بیش از دیگر کارهای ادبیات کلاسیک اخت بوده‌ام. در عین حال وقتی اپرای «رستم و سهراب» را نوشته و اجرا کردم دیگر آهنگسازان جز تعداد معدودی از آنها مانند استاد حسین دهلوی، استاد پژمان و... هنوز به فکر ساخت آثاری از این دست نیفتاده بودند. در واقع ما چند نفر شروع به نگارش اپرا کردیم ولی وقتی نگارش اپرای «رستم و سهراب» را بعد از 25 سال به پایان بردم، به این نتیجه رسیدم که مشکلاتی بر سر راه اجرای آن وجود دارد اما ادامه دادم و دلسرد نشدم، ضمن اینکه فلسفه‌ام در حیطه موسیقی این بوده که طوری کار کنم تا نسل‌های بعدی آثارم را مورد قضاوت صحیح قرار دهند، یعنی همیشه دلم می‌خواسته کارهایم به وسیله جوانان اجرا شود، همان‌طور که این اپرا به وسیله آرش امینی رهبری خواهد شد.
در سال‌های اخیر رودکی ما را تاجیک‌ها از آن خود کردند و امروز می‌بینیم که ترک‌ها مولانا را به نام خود ثبت کرده‌اند. به نظر شما اجرای آثاری از این دست چقدر می‌تواند در حفظ و نگهداری مفاخر ملی ما تاثیر داشته باشد؟
امینی:
سوالی که شما مطرح کردید به نوعی جواب هم در آن مستتر بود. نمونه بارز آن را در اپرای «دیدار شمس و مولانا» می‌توانید به خوبی ببینید. این اثر به لحاظ ساختار و محتوا توانسته در جایگاه قابل قبولی قرار گیرد.
آقاي چكناواريان! یکی از آرزوهای شما نگارش و اجرای اپرای «خسرو و شیرین» است. فکر می‌کنید این اپرا چه وقت مجال اجرا یابد؟
زمان اجرای آن را به طور قطع نمی‌دانم اما این را می‌دانم که نگارش این اپرا همواره یکی از دغدغه‌های زندگی من بوده و امیدوارم بتوانم به این آرزو بزودی جامه عمل بپوشانم. قصد داشتم برای نگارش این اپرا جنبه‌های تغزلی این حکایت را در نظر بگیرم و این حس عاشقانه و در عین حال غمگین را به مخاطب نیز القا کنم چون به همه آثار نظامی خیلی علاقه‌مندم و تصور می‌کنم از نظر عملکرد تا امروز رشدم به اندازه‌ای بوده که بتوانم این اپرا را بسازم. «خسرو و شیرین» اگرچه پایانی خوشایند به دنبال ندارد اما بیانگر عشقی فرازمینی است و من دلم می‌خواهد با ساخت چنین اپرایی، مخاطب را با این عشق آسمانی بیشتر آشنا کنم.
برداشت شخصی هردوی شما نسبت به اشعار مولانا چه بوده است؟
لوریس چکناواریان:
آنچه اشعار مولانا را در نظر من زیبا و ماندگار جلوه می‌دهد این است که او به 2 چیز در زندگی خود پایبند بوده است؛ نخست ایمان به خداوند و دیگری ایمان به عشق. به بیان ساده‌تر، او متشکل از 2 عنصر عشق و ایمان است و در افکار و جهان‌بینی او مسائلی چون سیاست، مرزبندی‌های پیش پا افتاده و تعصبات احمقانه جایی ندارد.
آرش امینی:
اشعار مولانا به دوره و زمان خاصی تعلق ندارد و گویی برای همه نسل‌ها و اعصار سروده شده است و من هر وقت این اشعار را می‌خوانم احساس می‌کنم مولانا حرف زمانه ما را می‌زند، یعنی اینقدر شعرهای او قابل لمس و پرتامل است.