دكتر ابراهیم متقی*
كشورهای انقلابی به دلیل ماهیت و نقش منطقه‌ای خود، نیاز فراگیری به امنیت دارند. در چنین شرایطی، الگوی كنش آنان با دیگر بازیگران، ماهیتی همكاری‌جویانه خواهد داشت. این در حالی است كه كارگزاران رژیم پیشین و نیروهای فراملی در سیاست بین‌المللی، رویكرد كاملا متفاوتی را در مواجهه با كشورهای انقلابی اتخاذ می‌كنند. انقلاب مشروطه در ایران با واكنش حكومت تزاری روسیه روبه‌رو شد. نهضت ملی‌شدن صنعت نفت نیز سرانجامی جز كودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ نداشت.
فرآیندهای همكاری‌جویانه كارگزاران انقلاب اسلامی ایران، پس از پیروزی با سیاست‌ها و واكنش‌های كاملا متفاوت بین‌المللی روبه‌رو شد. اگرچه ایران از «راهبرد حفظ‌محور» برای تثبیت انقلاب اسلامی بهره می‌گرفت اما رویكرد همكاری‌جویانه و انعطاف‌پذیر ایران در محیط منطقه‌ای و بین‌المللی با نشانه‌هایی از تضاد مواجه شد.
در چنین شرایطی می‌توان نشانه‌هایی از «دیالكتیك منازعه» را در كنش بازیگران بین‌المللی در برخورد با جمهوری اسلامی ایران مشاهده كرد. اقدامات بازیگران منطقه‌ای و نیروهای فرامنطقه‌ای به شكل‌گیری رویدادهایی از جمله كودتای نوژه، سازماندهی نیروهای مسلح ضدحكومتی در تركیه، بی‌ثبات‌سازی محیط اجتماعی ایران از طریق فعال‌سازی تضادهای هویتی و جنگ تحمیلی انجامید. هركدام از این اقدامات را می‌توان بخشی از كنش تهاجمی بازیگرانی دانست كه انقلاب اسلامی را عامل ایجاد تغییر و دگرگونی انقلابی در نظام جهانی می‌دانستند.
1- مذاكره در شرایط عدم اطمینان راهبردی
برای تبیین فرآیندهای تهاجمی علیه انقلاب اسلامی ایران بر اساس نظریه‌های روابط بین‌الملل، می‌توانیم رویكرد «مارپیچ صعودی ناامنی بین‌المللی» را به كار ببریم. بر اساس چنین رویكردی، تلاش‌های یك دولت انقلابی برای دستیابی به امنیت، در دیگر دولت‌ها احساس ناامنی به وجود می‌آورد. دولت‌های محافظه‌كار كه سیاست مقابله با دولت‌های انقلابی را در دستور كار خود دارند، معمولا به بدترین گمان‌ها و تحلیل‌ها نسبت به ماهیت و كاركرد دولت‌های انقلابی در محیط منطقه‌ای دامن می‌زنند. چنین ادراكی زمینه‌های لازم برای شكل‌گیری اقدامات جمعی علیه بازیگر انقلابی را ایجاد می‌كند. در این شرایط، زمینه برای ائتلاف‌های منطقه‌ای و بین‌المللی علیه دولت انقلابی شكل می‌گیرد. این اقدامات جمعی نیز «مارپیچ صعودی ناامنی و منازعه» را اجتناب‌ناپذیر می‌کند. بازیگران ائتلاف علیه دولت انقلابی، معمای امنیت را تشدید می‌كنند و برای تحقق اهداف خود، از انعطاف‌ناپذیری راهبردی بهره می‌گیرند.
«تصورات ایجاد‌شده» عامل اصلی بسیاری از تضادهایی است كه در فرآیند كنش قدرت‌های بزرگ، بازیگران محافظه‌كار منطقه‌ای و كارگزاران اجرایی جنگ نیابتی علیه دولت انقلابی به وجود می‌آید. دقیقا چنین فرآیندی به عنوان واقعیت كنش بازیگران موثر در سیاست بین‌الملل علیه جمهوری اسلامی ایران اتفاق افتاده است.
اگرچه برخی پژوهشگران بر این باورند كه ایران در نظام دوقطبی، از «شكاف ساختاری» آمریكا و اتحاد جماهیر شوروی (سابق) برای تحقق اهداف راهبردی خود استفاده كرده اما واقعیت‌ها نشان می‌دهد 2 قدرت بزرگ جهانی و متحدان امنیتی آنان- در چارچوب پیمان ورشو و ناتو- بیشترین حمایت‌های راهبردی خود را از عراق مقابل ایران كردند. این حمایت فراگیر و پایان‌ناپذیر آنان از عراق، موازنه قدرت منطقه‌ای را با تغییراتی روبه‌رو كرد. مثلا می‌توان حمله نظامی عراق به كویت و اشغال این كشور را انعكاس «دیالكتیك منازعه» برابر بازیگران اصلی سیاست بین‌الملل برای مقابله با فرآیندهای سیاسی، منطقه‌ای و راهبردی ایران دانست.
2- كاربرد دیالكتیك منازعه در سیاست راهبردی آمریكا علیه ایران
تراژدی منازعه علیه جمهوری اسلامی ایران، به نتایج پرمخاطره‌ای برای شهروندان و گروه‌های اجتماعی ایران منجر شده است. بسیاری از سیاست‌های آمریكا علیه ایران و كشورهای انقلابی، همواره به چنین مخاطرات اجتماعی گسترده‌ای برای شهروندان كشورهای فراروی آنها انجامیده است. تضادهای دولت انگلیس با دكتر مصدق- در دوران ملی‌شدن صنعت نفت- منجر به گسترش تحریم اقتصادی علیه ایران شد. كودتای ۲۸ مرداد كرمیت روزولت، سرهنگ شوارتسكوف و آلن دالس را نیز باید نمادی از گسترش تهدید علیه شهروندان كشورهای انقلابی دانست. آمریكا چنین الگویی را در سال ۱۹۷۳ و در برخورد با حكومت مردمی سالوادور آلنده در شیلی نیز به كار گرفت. حوادث تراژیك تاریخ نشان می‌دهد كودتای پینوشه در ۱۱ سپتامبر ۱۹۷۳ انجام گرفت؛ روزی كه دموكراسی در رویكرد كارگزاران سازمان اطلاعات مركزی آمریكا، قربانی ضرورت‌های امنیتی ایالات متحده شد.
چنین نشانه‌های تاریخی را می‌توان در بسیاری دیگر از حوزه‌های جغرافیایی نیز ملاحظه كرد. امنیت‌گرایی در رهیافت سیاسی و بین‌المللی آمریكا همواره منجر به نادیده‌گرفتن واقعیت‌های سیاسی و اجتماعی كشورهای پیرامونی شده است. چنین وضعی «مارپیچ صعودی ناامنی بین‌المللی» را برای همه كشورهای درگیر تقویت می‌كند.
نشانه‌های دیگری از نادیده‌گرفتن نیازهای اجتماعی شهروندان ایرانی را می‌توان در سیاست‌های امنیتی آمریكا مشاهده كرد كه در سازوكارهای به‌كار رفته توسط وزارت خزانه‌داری آمریكا در همكاری همه‌جانبه با اف‌بی‌آی و دیگر سازمان‌های اطلاعاتی و امنیتی آمریكا در قالب تحریم اقتصادی علیه ایران سازماندهی شده است. این سیاست‌ها و سازوكارها نشانه‌های دیگری از بازتولید دیالكتیك منازعه علیه شهروندانی است كه در 34 سال گذشته همواره با محدودیت‌های اقتصادی، راهبردی، تكنولوژیك و امنیتی آمریكا مواجه بوده‌اند. چنین تحریم‌هایی خود را در مشكلات قابل توجه زندگی اجتماعی و اقتصادی شهروندان ایران نشان داده است و تداوم سیاست تحریم علیه ایران را می‌توان زمینه‌ساز بسیاری از مشكلات اقتصادی جامعه ایرانی دانست.
3- دیپلماسی فشار و تهدیدات تصاعدی در سیاست راهبردی آمریكا
رویكردهای مختلفی درباره دلایل اعمال چنین تحریم‌هایی وجود دارد. واقعیت آن است كه سیاست راهبردی آمریكا در برخورد با ایران با نشانه‌هایی از «دیپلماسی فشار» و «تهدید كم‌شدت و تصاعدیابنده» همراه شده است. در چنین شرایطی است كه دولت ایران نسبت به ادبیات همكاری‌جویانه اشخاصی مانند جوزف بایدن، چاك‌هگل، باراك اوباما و جان كری اعتماد چندانی ندارد.
هر فرآیند بین‌المللی و از جمله «مذاكره دیپلماتیك» نیاز به شرایطی نسبتاً برابر بین بازیگران دارد. این رویكرد همواره در ذهنیت و ادراك رهبران جمهوری اسلامی ایران وجود دارد كه مذاكره در وضع دیپلماسی تهدید و فشار به چه نتایجی برای جمهوری اسلامی ایران می‌انجامد؟
رهبران انقلابی نیز همچون رهبران بوروكراتیك، رویكردی عمل‌گرایانه دارند. رهبران انقلابی، بی‌اعتمادی خود نسبت به سیاست امنیتی و راهبردی قدرت‌های بزرگ را به گونه‌ای صریح و بر اساس تجارب تاریخی ابراز می‌كنند. هر رویكرد سیاسی و امنیتی در یك فرآیند تاریخی بازتولید می‌شود، بنابراین اندیشه‌های انقلابی در برخورد با انگاره‌های دیپلماتیك- مانند مذاكره- نیز بر اساس الگوهای كنش قدرت‌های بزرگ در فرآیند تاریخی بازتولید می‌شود. گزاره‌های سیاسی و ادبیات «رهبران بوروكراتیك» نیز همانند رهبران انقلابی، معطوف به كسب حداقل نتایج سیاسی و اقتصادی در شرایط «مصالحه راهبردی» است. اگرچه این رهبران احتمالا ادبیات و مفاهیم متفاوتی را به كار می‌گیرند اما رویكرد مبتنی بر «عقلانیت ارتباطی» نیز تحت‌الشعاع شرایط مبتنی بر «تهدید امنیتی» و «تحریم اقتصادی» قرار می‌گیرد بنابراین كارگزاران اجرایی آمریكا باید بر این نكته واقف باشند كه اگر مذاكره معطوف به بازی برد- برد یا مصالحه‌گرایی راهبردی است، پس آنان باید در شرایط مذاكره، كنش‌های همكاری‌جویانه را در دستور كار خود قرار دهند.
رهبران آمریكا در شرایطی از مذاكره دیپلماتیك و درهای باز گفت‌وگو برای حل مشكلات ایران- آمریكا سخن می‌گویند كه از گزینه تصاعد فشار و تهدید نیز بهره می‌گیرند. نشانه چنین تهدیداتی را می‌توان در ارتباط با رویكرد نهادهای سیاسی و كارگزاران اجرایی آمریكا ملاحظه كرد. رهبران سیاسی آمریكا از مذاكره صحبت می‌كنند اما شكل جدیدی از تحریم‌های اقتصادی را هم علیه شهروندان ایرانی اعمال می‌كنند. چنانكه آخرین مرحله تحریم‌های اقتصادی آمریكا علیه ایران را در ۶ فوریه ۲۰۱۳ آغاز كرده‌اند!
4- سیاست عملی آمریكا در برخورد با ایران
چنین تحریم‌هایی را می‌توان بخش دیگری از سیاست «محدودیت راهبردی علیه شهروندان ایرانی» دانست. ارزیابی ادبیات سیاسی رهبران آمریكا و سیاست اجرایی آنان نشان می‌دهد آمریكایی‌ها «گزینه اغوا» در رفتار دیپلماتیك خود علیه ایران را به كار می‌برند. به طور كلی می‌توان این موضوع را مورد توجه قرار داد كه وقتی «سیاست اعلامی» با «سیاست عملی» در وضع تفاوت بنیادین قرار داشته باشد، طبیعی است كه جامعه و رهبران سیاسی ایران نمی‌توانند هیچگونه اعتمادی به ادبیات دیپلماتیك آمریكا داشته باشند.
مذاكره باید معطوف به حل نیازهای اجتماعی و اقتصادی جامعه ایران باشد. الگوی مبتنی بر تصاعد تهدید و افزایش تحریم‌های اقتصادی به‌همراه ادبیات صلح‌جویانه را- كه نهادها و كارگزاران اجرایی آمریكا آن را تبیین و پیگیری می‌كنند- می‌توان به عنوان نشانه‌ای از سیاست دوگانه آمریكا علیه ایران تلقی کرد. در چنین فرآیندی حتی هویجی كوچك از فاصله‌ای دور نیز مشاهده نمی‌شود. الگوی مبتنی بر تهدید، مهار، تحریم و ترغیب، بدون عبور از تحریم‌های اعمال‌شده نمی‌تواند برای مردم و تصمیم‌سازان سیاسی ایران مطلوب باشد.
آنچه امروز آمریكا در سیاست عملی خود و در برخورد با ایران به كار می‌گیرد، «فرآیند تهدید- مهار- تحریم- ترغیب» است. بهره‌گیری از چنین الگویی نشان می‌دهد راهبرد آمریكا معطوف به «حل مساله» نیست. پیچیده‌شدن روابط ایران- آمریكا نیز به همین دلیل است كه كارگزاران اجرایی ایالات متحده از ادبیات صلح، مذاكره، مصالحه و همكاری صحبت به میان می‌آورند، در حالی كه سیاست عملی آنها معطوف به سازوكارهایی است كه بر مشكلات راهبردی جامعه ایران می‌افزاید.
در چنین شرایطی است كه رهبران سیاسی ایران ادبیات همكاری‌جویانه و گزاره‌هایی مانند مذاكره و مصالحه را در قالب فرآیندهای تاریخی تحلیل می‌كنند. تاریخ روابط بین‌الملل نشان می‌دهد كه هرگاه كارگزاران دیپلماتیك و اجرایی كشورهایی همانند آمریكا و انگلستان از سیاست تصاعد تحریم بهره گرفته‌اند، هدف نهایی آنان براندازی سیاسی بوده است، لذا طبیعی است كه هر كشوری برابر سیاست تهدید آشكار و نهفته دیگر بازیگران بین‌المللی مقاومت كند. الگوی مقاومت هم می‌تواند با ادبیات متفاوتی مطرح و عنوان شود.
5- مذاكره در ادبیات رهبران انقلابی و رهبران بوروكراتیك
ماكس وبر در سال ۱۹۱۹ كتاب «دانشمند و سیاستمدار» را منتشر كرد. در این كتاب او كوشید نشان دهد منطق و الگوی رفتاری دانشمندان و سیاستمداران با یكدیگر مشابهت دارد، در حالی كه هر یك از آنان ادبیات متفاوتی را برای تحقق اهدافشان به كار می‌برند. در شرایط كنونی نیز تحلیلگران روابط بین‌الملل با الهام از ماكس وبر می‌توانند موضوع «رهبران انقلابی- رهبران بوروكراتیك» را تبیین كنند. در شرایط فعلی می‌توان این موضوع را مطرح كرد كه تحلیلگران آكادمیك و كارگزاران بوروكراتیك ایران نیز «منطق تهدید برای مذاكره» را سودمند نمی‌دانند.
كشورها بیش از آنكه به ادبیات صلح‌جویانه یا ادبیات مقاومت توجه داشته باشند، سیاست عملی دیگر كشورها را مورد بررسی قرار می‌دهند. سیاست عملی آمریكا در برخورد با ایران همواره مبتنی بر «تصاعد تهدید» بوده و چنین الگویی ذهنیت كارگزاران ایرانی را تحت‌تاثیر قرار داده است. صلح ماندگار و همكاری‌های منطقه‌ای در شرایط عدم اطمینان، معطوف به كاربرد سازوكاری است كه زمینه لازم را برای منافع متقابل بازیگران ایجاد كند. همكاری‌های متقابل بازیگران در شرایطی حاصل می‌آید كه آنان بتوانند در فرآیند كنش دیپلماتیك یا هر الگوی دیگری، بخشی از اهداف و منافع خود را تامین كنند.
الگوی رفتار آمریكا در ذهنیت و ادراك جامعه ایرانی و تحلیلگران روابط بین‌الملل و كارگزاران سیاست خارجی این جامعه، معطوف به تهدیدهای فزاینده و تصاعدیابنده است. اگرچه برقرارماندن صلح دائمی از طریق سازوكارهای همكاری‌جویانه‌ای مانند مذاكره برای همه بازیگران بهتر خواهد بود اما در شرایطی كه تضمینی برای نتایج حاصل از مذاكره برای منافع بازیگران وجود ندارد، ترجیح می‌دهند از الگوی انكار و مقاومت استفاده كنند. تاریخ نشان داده است حتی بسیاری از جنگ‌های تهاجمی بازیگرانی مثل آمریكا مبتنی بر اقدامات احتیاطی نابجا و نادرست برای حفظ دستاوردهای گذشته بوده است.
6- هویت‌گرایی ایرانی برابر تصاعد تهدید
آمریكایی‌ها هیچگاه گمان نمی‌كردند افزایش درگیری آنان در محیط‌های منطقه‌ای منجر به گسترش جنبش مقاومت شود. در شرایط موجود، ایران به عنوان مركز جبهه مقاومت در محیط منطقه‌ای آسیای جنوب‌غربی، شرق مدیترانه و شمال آفریقا به حساب می‌آید بنابراین هرگونه كنش راهبردی ایالات متحده باید معطوف به اعطای حداقل حقوق سیاسی و بین‌المللی به ایران شود. كشوری كه جایگاهی هویتی در محیط منطقه‌ای دارد، تبعا می‌كوشد انگاره‌های مقاومت و منافع را در فرآیند دیپلماتیك پیگیری كند. تحقق چنین شرایطی هنگامی فراهم می‌شود كه حداقل‌های سیاسی برای نظام سیاسی و شهروندان ایرانی در روند تعامل راهبردی تامین شود.
نظرسنجی موسسه گالوپ كه آن را در ۹ فوریه ۲۰۱۳ منتشر كرد، نشان می‌دهد جامعه ایرانی نسبت به سیاست‌های آمریكا بی‌اعتماد است. تحریم‌های یك‌جانبه آمریكایی‌ها شرایط اقتصادی را برای شهروندان ایرانی دشوارتر كرده و آنان را به این باور رسانده كه ایالات متحده عامل اصلی گسترش و تداوم مشكلات اقتصادی آنان است. در نتایج این نظرسنجی گالوپ، ۴۷ درصد از شهروندان ایرانی، سیاست تحریم آمریكا علیه ایران را عامل اصلی مشكلات اقتصادی خود می‌دانند. در این باره حتی ۶۳ درصد شهروندان از تداوم برنامه هسته‌ای ایران حمایت كرده‌اند.
این نظرسنجی همچنین نشان می‌دهد ایالات متحده از طریق تداوم و تصاعد سیاست تحریم، نه‌تنها نتوانسته مشكلات راهبردی خود با دولت ایران را كنترل كند بلكه زمینه شكل‌گیری واكنش‌هایی برابر آمریكا را نیز دامن زده است. نظرسنجی گالوپ بیانگر آن است كه جامعه ایرانی، سیاست‌های اقتصادی و راهبردی آمریكا را عامل اصلی بسیاری از مشكلات زندگی اجتماعی و نقش شهروندی خود می‌دانند.
*استادتمام روابط بین‌الملل و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران