آزاده صالحی
جوزف کنراد، نویسنده لهستانی‌الاصل برای آن دست از مخاطبانی که طالب آثار بدون هیجان و بی‌اتفاق هستند نامي آشناست. او به خاطر فرار از خدمت سربازی وارد حرفه دریانوردی شد. ارتباط وی با دریانوردان و مواجهه با کارگران کشتی و ملوان‌ها زمینه‌ای برای جزئیات درخشان رمان‌هایش شد، بنابراین کنراد را بیشتر می‌توان نویسنده‌ای دریانورد یا دریانوردی نویسنده قلمداد کرد؛ شاید به این خاطر که نیمی از عمر خود را روی دریا سپری کرده. نکته حائز اهمیت درباره او این است که دریا وجه اشتراک غالب رمان‌های او را تشکیل داده است. البته نخستین بارقه‌های آموزش و گرایش بیشتر او به دریانوردی در فرانسه شکل گرفت. کنراد در کنار آموختن این فن، مجال مطالعه ادبیات نمایشی را نیز به دست آورد و به مدد حضور در فرانسه در برهه زمانی کوتاه توانست نمایشنامه‌های زیادی را مطالعه کند، به تماشای تئاتر و اپرا برود و توشه‌اي برای نگارش رمان‌های خود در سال‌های بعد به دست بياورد.
دریامحوری
نخستین رمان او «حماقت آلمایر» در دهه 80 به رشته تحریر درآمد. کنراد در این رمان به روایت زندگی یک خانه به دوش هلندی پرداخت؛ رمانی که اگرچه از منظر معنوی توانست برای نویسنده موفقیت‌های زیادی همراه بیاورد اما در عمل فروش چندانی نداشت. «رانده شده از جزایر» اثر بعدی این نویسنده به شمار می‌رود. برخی بر این باورند که این اثر مشتمل بر داستانی پیچیده و تودرتو است و مخاطب را به وسیله توفانی که در دماغه امید نیک رخ می‌دهد با وقایع جذابی مواجه می‌کند. کنراد را شاید بتوان یکی از معدود نویسندگانی به شمار آورد که هریک از رمان‌هایش در عین منفک بودن از یکدیگر به لحاظ موضوعی به هم پیوسته است. به تعبیری پس از نگارش هر اثر، درونمایه‌های اثر بعدی در ذهنش خطور می‌کرد. آثاری که همانطور که اشاره شد تماما حول محور دریا، مقوله دریانوردی و اتفاقاتی که در این حیطه به وقوع می‌پیوست مي‌گشت.
یک داستان سایکولوژیکی
شاید بتوان یکی از مهم‌ترین کارهای او در وادی ادبیات داستانی را اثر شیرین و جذاب «لرد جیم» دانست. برخی بر این باورند که این رمان در ژانر رمان‌های سایکولوژیک نوشته شده. درصد موفقیت این کتاب در مقایسه با دیگر آثار کنراد تا اندازه‌ای بود که در سال 1988 بین یکصد رمان برجسته انگلیسی‌زبان قرار گرفت و رتبه هشتاد و پنجم را به خود اختصاص داد و هنوز بعد از گذشت سال‌ها به واسطه دارا بودن ساختار منحصر به فرد داستانی همچنان بین آثار پرفروش ادبیات داستانی جهان قرار دارد.
«لرد جیم» شخصیت اصلی داستان از پاره‌ای اختلالات روحی رنج می‌برد و این اختلالات هنگام غرق شدن کشتی شدت بیشتری می‌گیرد. تا امروز چند اقتباس سینمایی از رمان «لرد جیم» انجام شده که در این بین 2 اقتباس از دیگران پررنگ‌ترند؛ یکی فیلمی به کارگردانی ویکتور فلمینگ و دومی اثری به کارگردانی ریچارد بروکس. «لرد جیم» فارغ از کشمکش‌های یک ملوان شکست‌خورده و مضطرب، قصه عشق نیز هست، چندان که آشنایی او در میانه داستان با زنی به نام «گوهر» و اوج گرفتن ارتباط عاطفی میان آن دو را می‌توان از فرازهای موفق داستان تلقی کرد.
اسرار معدن نقره
اما موفقیت کنراد به «لرد جیم» محدود نماند. وقتی در سال 1904 «نوسترومو» به عنوان اثری با رگه‌های خیال‌انگیز منتشر شد، توانست جایگاه و موقعیت او را به عنوان نویسنده‌ای چیره‌دست تثبیت کند. از این رو است که عده‌ای «نوسترومو» را بهترین اثر نویسنده می‌دانند. کنراد نویسنده‌ای است که در طول حیات خود اگرچه بیشتر اوقاتش را روی دریا می‌گذراند اما هرگز به جامعه وقت بی‌توجه نبود و زیر ذره‌بین قرار دادن 2 مقوله آسیب‌پذیری و فسادپذیری بشر در «نوسترومو» به خوبی گواه این ادعاست که او به اقشار مختلف جامعه خاصه قشر فرودست توجه ویژه‌ای داشته است. او در این رمان یکی از هیجان‌انگیز‌ترین داستان‌های خود را به نمایش می‌گذارد و روایتی خواندنی و در عین حال حیرت‌آور درباره معدن نقره ارائه می‌دهد. کنراد به‌زعم منتقدان ادبیات داستانی نویسنده‌ای کم‌شانس و البته پراقبال بوده است؛ کم‌شانس از این نظر که در بین تعداد زیاد کتاب‌هایی که نوشت کمتر اثری را می‌توان یافت که بعد مالی مطلوبی را برای او به ارمغان آورده باشد و پراقبال از این جهت که به جرات عمده آثارش تا سال‌ها و حتی بعد از مرگ او مورد توجه منتقدان وقت بود و با استقبال مواجه می‌شد. تاثیرگذاری رمان‌های او بر ادبیات داستانی جهان تا اندازه‌ای است که یونسکو به مناسبت صد و پنجاهمین سالگرد تولدش، سال 2007 را سال او نامید. از کنراد تا امروز 13 رمان، 2 جلد خاطرات و همین‌طور 28 داستان کوتاه به جای مانده است اما نکته قابل بیان درباره همه این آثار گرایش او به مسائل سیاسی، شرایط انسانی که روز به روز در مدرنیزه غرق می‌شود و مسائل اجتماعی است. نباید فراموش کرد بعضی از رمان‌های او به سبک اتوبیوگرافی نوشته شده‌اند. انتشار رمان «چشم غربی» در دهه 90 سمت و سوها به سوی کنراد را تغییر داد زیرا بعد از انتشار این رمان برخی او را به لحاظ نثر و زاویه دید، نویسنده‌ای شبیه به داستایوستکی قلمداد کردند. «چشم غربی» به‌رغم شباهت‌های عنوان شده با نثر داستایوستکی به نوعی اوج خلاقیت هنری کنراد نیز محسوب می‌شود.
عبور از اضطراب به زبان داستان
کنراد در زمره نویسندگانی است که باید او را استاد ترسیم احوال گوناگون بشری یعنی پریشانی‌ها، عواطف، سرگردانی‌ها، بیم و امیدها و سرگشتگی‌ها دانست. او در کتاب‌های خود می‌کوشد چنین مفاهیمی که خصیصه بشر معاصر است را به خوبی تصویر کند، بویژه در
3 کتاب «مرز سایه»، «کاکاسیاه کشتی نارسیوس» و «توفان دریا» خواننده بیش از دیگر آثار به دغدغه‌های درونی کنراد به عنوان نویسنده‌ای جزئی‌نگر پی می‌برد. آثار او برای مخاطبانی که می‌خواهند زوایای تاریک و پنهان ذهنی نویسنده را از دل حوادث غالبا بی‌هیجان مورد شناسایی قرار دهند جالب توجه است. بارزترین مولفه‌ای که در 3 کتاب اشاره شده به چشم می‌خورد خصیصه درونگرایی نویسنده است که در شخصیت‌های اصلی این 3 کتاب نمود بیرونی پیدا می‌کند. در رمان «مرز سایه» ناخدای کشتی، سحر را می‌شكند و از مرز سایه عبور می‌کند اما در آنسوی سایه از دنیای پرتلالو و آکنده از شیرین کامی و خوشبختی اثری نیست.
غوطه‌ور در تاریکی و تیرگی
در داستان «کاکاسیاه کشتی نارسیوس» نیز اوضاع به این شکل است. نویسنده با دستمایه قرار دادن توفان به عنوان مرکز اتفاقات، جاشوها و فرماندهان کشتی را تحت‌الشعاع این توفان ترسیم می‌کند. «توفان دریا» اما در مقایسه با 2 اثر دیگر از ساختار پخته و تماتیکی برخوردار است. کتاب‌های کنراد در ایران طی سال‌های اخیر بیشتر به وسیله 2 مترجم صالح حسینی و سهیل سمی به فارسی برگردانده شده است. ترجمه‌هایی که از سهیل سمی منتشر شده از سوی انتشارات ققنوس وارد پیشخوان کتابفروشی‌ها شده و آن دست از کتاب‌هایی که ترجمه صالح حسینی بوده را انتشارات نیلوفر عرضه کرده است. سهیل سمی- مترجم 3 کتاب«مرز سایه»، «کاکاسیاه کشتی نارسیوس» و «توفان دریا» در مقدمه «مرز سایه»، این رمان را حاصل تجربه شخصی نویسنده می‌داند و از تاریکی به عنوان همدم همیشگی آثار او نام می‌برد. تاریکی که در نمونه‌هایی چون «نوسترومو»، «دل تاریکی» و «مامور سری» به خوبی مشهود است. کنراد در آثار خود بویژه
«مرز سایه» که به‌زعم نویسندگان بعد از او در ردیف یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های داستان کوتاه جهان قرار دارد، مرگی نمادین را پیش روی خواننده کتاب‌هایش تصویر می‌کند و مخاطب را با سفرهای دریایی به اعماق تیرگی و سیاهی هل می‌دهد. از این رو است که شاید به‌رغم تعریف‌ها و حسن‌نقدهایی که نسبت به کتاب «مرز سایه» انجام می‌شود، مخاطب در درجه نخست و با یک بار خواندن نمی‌تواند از سکون و رکود حاکم بر داستان چندان که باید جذب روایت اثر شود. ناخدا جایلز با آرامش مطلق نهفته در نگاه خیره‌اش مرا آرام کرد و با لحنی منطقی زیر لب گفت: «چیزی نیست که بخوای خودتو در موردش ناراحت کنی». انگار می‌خواست خشم بچگانه‌ای را که خودش موجب برانگیخته شدنش شده بود فروبنشاند و این مرد چنان ظاهر غیرتهاجمی داشت که سعی کردم تا حد امکان آنچه را در درونم می‌گذشت برایش توضیح دهم. به او گفتم دوست ندارم در مورد آنچه پشت سر گذاشته‌ام چیزی بشنوم. تا وقتی ادامه داشت برایم خیلی خوب و جذاب بود اما حال که دیگر به پایان رسیده بود ترجیح می‌دادم در موردش چیزی نگویم و حتی در موردش فکر هم نکنم. تصمیمم را
گرفته بودم که به خانه بروم. (ص26، رمان مرز سایه، ترجمه سهیل سمی)
گریز از ساختار خطی
3 کتاب «مرز سایه»، «کاکا سیاه کشتی نارسیوس» و «توفان دریا» اگرچه در ظاهر از منظر درونمایه استقلال دارند اما برخی بر این باورند که باید برای پی بردن به خط ذهنی و جهان‌بینی نویسنده این 3 کتاب را به شکل دنباله‌دار و پیوسته خواند تا مقصود نویسنده به طور کامل بر مخاطب محرز شود. از حق نباید گذشت که در این 3 کتاب بویژه «کاکاسیاه کشتی نارسیوس» و «مرز سایه» نثر سنگین و دشوار نویسنده بر شخصیت‌ها و همین‌طور مفهوم داستان می‌چربد و به نوعی سایه این نثر پیچیده تا پایان داستان‌ها مخاطب را رها نمی‌کند. کنراد نویسنده‌ای است که در همه آثار خود از «حماقت آلمایر» گرفته تا «لرد جیمز» می‌کوشد از ساختار خطی و کسل‌کننده در داستان‌هایش بگریزد، غافل از اینکه برخی رمان‌های او به واسطه پیچیدگی‌های موجود در نثر یا در مواقعی در سبک نگارش به دام کسالت می‌افتند و موجبات ملال مخاطب را پدید می‌آورند.