دكتر محمد نهاوندیان*
در حوزه اقتصاد به تعبير 5سال گذشته مقام معظم رهبري مبني بر عدم تناسب پيشرفت كشور در حوزه‌هاي سياسي و فرهنگي، بسنده مي‌كنم. اين امر واقعيتي است كه به‌خوبي لمس مي‌شود؛ چرا ما نتوانستيم به اهداف خود در حوزه اقتصاد دست يابيم؟ میان وضع موجود اقتصاد كشور و آرمان‌هاي انقلاب فاصله بسياري وجود دارد و بر ما ضروري است كه از طريق تعريف اين آرمان‌ها، راه رسيدن به اهداف مورد نظر را هموار کنیم. هرچند امروز مشكل جامعه ما نبود آرمان نيست؛ مشكل اصلي به نبود تحليلي دقيق از مسائل اقتصادي كشور مربوط مي‌شود. هر نظامي بر اساس بينش خود، يك مكتب اقتصادي دارد كه طبق آن، تئوري اقتصادي خود را تدوين مي‌كند. پس از انقلاب اهداف اقتصادي كشور را مطرح كرديم كه بسياري از آنها فقط در حد يك آرمان باقي ماند، چرا كه خلأ يك راهبرد اقتصادي در كشور به‌خوبي احساس مي‌شود. هر اقتصادي براي مديريت اقتصاد كلان، يك مدل توصيه مي‌كند. در سال‌هاي پيش از انقلاب اسلامي مدلي تعريف نشد و پس از آن نيز مدل‌هاي متناقضي مطرح شد كه منابع كشور را تحت‌تاثير قرار داد. براي روابط اقتصاد بين‌الملل، تدوين يك مدل و تئوري لازم است. ارائه الگوي رفتار اقتصادي براي جامعه مهم‌ترين الزام‌هاي دستيابي به اهداف انقلاب است. بدون ارائه اين الگو جامعه‌اي پر از تناقض شكل مي‌گيرد. در جامعه اسلامي، براي تهيه الگوي رفتار اقتصادي، بهتر است از رویکرد «خداجويانه» بهره بگيريم. بايد در تدوين تئوري اقتصادي، رفتار عمومي جامعه در نظر گرفته شود. در حال حاضر سخن از رفتاري است كه آرمان اقتصادي را به دنبال دارد. توليد در اقتصاد از جايگاه ويژه‌اي برخوردار است. متاسفانه در كشور ايران آنقدر كه مصرف و توزيع در فرهنگ عمومي اقتصادي اهميت دارد، توليد مورد توجه قرار نمي‌گيرد كه همين مساله، بيشترين آسيب‌ها را بر اقتصاد كشورمان وارد كرده است. اين نگاه، با رفتار و منش امامان معصوم عليهم‌السلام نيز در تعارض است. رعايت عدل يكي از اركان اصلي رفتار اقتصادي مومنانه است. ميان يك كارخانه‌دار معتقد به آخرت و يك كارخانه‌دار غيرمعتقد، تفاوت وجود دارد. لزوم حفظ عدالت در مناسبات اقتصادي، غيرقابل انكار است. نمي‌توانيم بنگاه‌هاي اقتصادي كه از رفتارهاي عدالت‌محور به دور هستند را به بهانه بالا بردن كارآيي توجيه كنيم. اگر عدل رعايت شود، عمده مشكلات اقتصادي در زمينه توليد حل خواهد شد. با رعايت بي‌نقص اين اصل، ديگر مسكين و محتاجي در جامعه باقي نمي‌ماند كه به احسان نياز داشته باشد.
مبحث اخلاق كسب و كار يكي از مهم‌ترين اصول مطرح در نظام‌هاي سرمايه‌داري و غير آن است. فراتر از عدل، اخلاق مطرح است. به تعبير ديگر مي‌توان ادعا كرد در نظر گرفتن اصول اخلاقي در مبادلات تجاري، از رعايت قانون نيز جايگاه رفيع‌تري دارد. يك فعال اقتصادي بايد احسان را جزئي از وظايف خود به‌حساب آورد. يكي از مفاهيم اقتصاد اسلامي، مفهوم بركت است كه در تئوري‌هاي اقتصادي مادي ديده نمي‌شود. يكي از ريشه‌هاي بركت، احسان است؛ اين در هيچ مدل اقتصادي حاصل نمي‌شود. البته بايد اين اقدام تنها با نيت تزكيه نفس و رضايت پروردگار صورت گيرد. علاوه بر این حركت جمعي و تشكيلاتي، اصل لازم برای دستيابي به اهداف اقتصادي كشور است. حركت هوشمندانه در عمل احسان، بسيار ضروري است؛ اينكه تشخيص دهي در چه راهي احسان کرده و يكي از نيازهاي روز كشور را برطرف کنی، بسيار مهم است.
* رئيس اتاق بازرگاني، صنايع، معادن و كشاورزي ايران