آزاده صالحی
کیفیت آثار ارائه شده در 2 بخش رقابتی و غیررقابتی را در پنجمین دوره جشنواره چطور می‌بینید؟
خوشبختانه امسال جشنواره هنرهای تجسمی از منظر ارائه، کیفیت و داوری آثار در سطح راضی‌کننده‌ای قرار داشته است. علاوه بر این در این دوره از جشنواره به لحاظ موضوع و چیدمان نیز شاهد وضع مطلوبی بوده‌ایم. سیاستگذاران برگزاری جشنواره هنرهای تجسمی فجر در این دوره، شیوه برگزاری جشنواره را اصلاح کرده‌اند. اصول جشنواره به این شکل بوده که هر دوره سعی کرده از بازخوردهای دوره‌های پیشین برای بهتر شدن دوره آتی استفاده کند و نقش شورای سیاستگذاری جشنواره را در این زمینه نمی‌توان نادیده گرفت. در واقع اگر امروز می‌بینیم که جشنواره هنرهای تجسمی فجر توانسته از جایگاه تثبیت‌شده‌ای برخوردار شود به یمن فعالیت‌هایی است که در شورای سیاستگذاری جشنواره صورت گرفته است. صرفنظر از اینها امسال در بخش مقالات نیز شاهد آثار منسجم و کیفی بوده‌ایم. موضوع مقالات امسال سیر تحولات و دستاوردهای هنرهای تجسمی بعد از پیروزی انقلاب، مطالعات تطبیقی میان هنرهای تجسمی انقلاب اسلامی و تحولات هنر بیداری اسلامی، بررسی زمینه‌های احیای ارزش‌های والای هنر ایرانی و اسلامی و... بوده و به نظر من سطح علمی مقالات این دوره از جشنواره تجسمی فجر نسبت به ادوار گذشته بالاتر رفته است.
ظاهرا ترکیب شورای سیاستگذاری در سال‌های گذشته تا امروز تغییر چندانی نکرده است.
همین‌طور است و شاید یکی از دلایل اینکه این شورا تاکنون خروجی مطلوبی ارائه کرده وجود همین نکته باشد. شورای سیاستگذاری جشنواره از روز شکل‌گیری تا به حال تغییری نداشته و اگر هم بوده جزئی بوده و ثباث مدیریتی موجب شده تاثیرات مثبتی بر روند برگزاری جشنواره داشته باشد.
درباره رویکرد موضوعی شاخه‌های مختلف جشنواره نیز توضیح دهید.
بی‌تردید همه شاخه‌های هنر تجسمی این قابلیت را دارند که در همه موضوعات ارائه شوند. در جشنواره پنجم موضوعی که در رشته خوشنویسی در نظر گرفته شد توجه به شعائر اسلامی بود یا همین‌طور در عکاسی سعی کردیم شادی‌های زندگی را درونمایه آثار قرار دهیم. در گرافیک، پوستر و کاریکاتور موضوع عدالت را در نظر گرفتیم و در حیطه مجسمه‌سازی، عدالت را به عنوان تم آثار برگزیدیم و... منظورم این است که امسال در مقایسه با دوره‌های پیشین جشنواره با تنوع موضوعی در همه شاخه‌ها مواجه بودیم.
فکر می‌کنید در جشنواره پنجم کدام بخش توانسته از منظر حضور هنرمندان و همین‌طور محتوا پررنگ‌تر جلوه کند؟
واقعا نمی‌توان روی شاخه خاصی از رشته‌های حاضر در جشنواره دست گذاشت و به صراحت درباره آن صحبت کرد، چون به نظرم همه شاخه‌ها تا امروز توانسته‌اند مورد توجه داوران و همین‌طور مخاطبان قرار گیرند. شاید بهتر باشد در پاسخ به سوال شما به بخش بین‌الملل اشاره کنم و بگویم در کنار فعالیت‌هایی که در بخش ملی شد، تلاش‌هایی که از سوی دبیرخانه و شورای سیاستگذاری جشنواره در این بخش صورت گرفت تلاشی فراوان و قابل توجه بوده است، ضمن اینکه تصور می‌کنم می‌توان با برنامه‌ریزی صحیح و زمان بیشتری که در اختیار هنرمندان قرار گیرد در بخش داخلی نیز در دوره‌های آتی موفقیت بیشتری به دست بیاوریم.
با وجود اینکه جشنواره هنرهای تجسمی فجر هر سال عنوان فرامرزی و بین‌المللی را یدک می‌کشد اما فقط شاهد بروز و ظهور آثار بین‌المللی در عرصه پوستر، عکس و کاریکاتور بوده‌ایم. آیا رشته‌های دیگر از این قابلیت برخوردار نبوده‌اند؟
ببینید، جشنواره از دوره اول تا امروز 3 بخش عکاسی، کاریکاتور و گرافیک را به شکل بین‌المللی برگزار کرد و امسال تصویرسازی نیز از این موهبت برخوردار شده اما واقعیت این است که در بخش‌های نقاشی، نگارگری، مجسمه‌سازی و... هنوز شرایط به گونه‌ای نیست که بتوانیم آثار ارسالی در این شاخه‌ها را در قالب بین‌المللی برگزار کنیم، چون برای چنین کاری دچار مشکلات زیادی هستیم. به عنوان مثال ایجاد هماهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و گمرک برای تبادل تابلوها، داوری و سپس استرداد آنها به کشورها از جمله معضلاتی است که باید برای مرتفع کردن آن برنامه‌ریزی درازمدت صورت گیرد و امیدوارم در سال‌های آینده چنین بستری فراهم شود تا شاخه‌هایی که به آنها اشاره کردم نیز بتوانند به شکل بین‌المللی نیز در معرض دید مخاطبان قرار گیرند زیرا برگزاری همه شاخه‌های هنرهای تجسمی به شکل بین‌المللی می‌تواند به تبادل افکار هنرمندان داخلی و خارجی منجر شود و این تبادل بر پیشبرد جشنواره تاثیر زیادی دارد.
چرا این حرکت در این دوره صورت نگرفت؟
به دلیل اینکه بین‌المللی کردن دیگر شاخه‌های هنر تجسمی نیازمند زمان و امکانات است چندان که در سوال قبلی شما نیز به یکی، دو مورد از اشکالاتی که در این مسیر وجود دارد اشاره کردم، ضمن اینکه امسال برای برگزاری پنجمین دوره جشنواره، زمان اندک و حجم کار زیاد بود.
در جشنواره امسال شاهد بخش ویژه‌ای به نام پیامبر اعظم(ص) بوده‌ایم. ظاهرا این بخش با هدف احترام گذاشتن به پیشکسوتان هنرهای تجسمی در جشنواره امسال در نظر گرفته شده است؟
در واقع در جریان پنجمین جشنواره هنرهای تجسمی قصد داشتیم در بخشی مستقل و مجزا آثار هنرمندان پیشکسوت این عرصه را نیز به معرض نمایش بگذاریم. روی این اصل بخش پیامبر اعظم(ص) را در نظر گرفتیم و مجموعه‌ای از آثار فعالان پیشکسوت را نمایش داده‌ایم. وجود چنین بخشی در جشنواره از طرفی می‌تواند مایه الگوبخشی به جوانانی که تازه در این مسیر قدم گذاشته‌اند باشد و در عین حال آثار این هنرمندان به غنای گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران و اصولا گنجینه هنرهای تجسمی ایران کمک می‌کند و می‌تواند پایه‌ای برای چرخه اقتصادی هنر به شمار رود.
در گفت‌وگویی که در سال‌های اخیر با یکدیگر داشتیم به این نکته اشاره کردید که جشنواره تجسمی فجر با 26 سال تاخیر برگزار شده، با این تفاسیر برپایی این 5 دوره را چطور می‌بینید و پیشنهادتان به عنوان دبیر جشنواره برای شکل بهتر برگزاری آن چیست؟
واقعیت این است که برداشتن قدم‌های بزرگ در حیطه فرهنگی کاری زمانبر است و نمی‌توان انتظار داشت توقعات موجود در این عرصه در مقطع کوتاهی جامه عمل بپوشد و زود به مرحله اجرا برسد. برگزاری جشنواره‌هایی مانند جشنواره تجسمی فجر نیز قطعا نیازمند پژوهش و زمان است و روزی که فاصله‌ها میان آثار هنری، مردم و هنرمند به حداقل برسد مطمئن باشید یکی از مهم‌ترین اهداف جشنواره محقق می‌شود. این تحقق هم به فعالیت گسترده‌ای احتیاج دارد و درک مردم و هنرمند، هنرمند و مردم و درک مردم از آثار هنری را لازم دارد. در واقع وجود این 3 اصل و حمایت‌های لازم از آنها موجب می‌شود شأن هنرهای تجسمی نیز بیش از پیش حفظ شود.
در سال‌های اخیر بحث تخصیص یک درصد از بودجه عمرانی کشور برای خرید آثار هنری مطرح شد. حالا که زمان گذشته و این طرح به اجرا درآمده بازهم شاهد گله‌گذاری هنرمندان از نحوه خرید ارگان‌های دولتی نسبت به آثار هنری هستیم. از این رهگذر 2 سوال داشتم؛ نخست اینکه برای بهبود روند این طرح چه باید کرد و دیگر اینکه اجرای چنین طرحی چقدر می‌تواند در روند جشنواره‌ای چون جشنواره تجسمی فجر تاثیر بسزا داشته باشد؟
به نظرم برای مرتفع کردن اما و اگرهای موجود در این حیطه باید قوانین الزام‌آور پدید آورد، یعنی خرید آثار هنری از هنرمندان از سوی ارگان‌ها و نهادهای دولتی اجباری شود زیرا تجربه نشان داده با مخیر گذاشتن ارگان‌ها عملا کاری از پیش نرفته و رویکرد موثری در این زمینه مشاهده نشده است. درباره بخش دوم سوال شما نیز باید بگویم بی‌تردید جشنواره‌ها را می‌توان انعکاس تولید آثار قلمداد کرد. من بر این اعتقاد هستم که نفس تخصیص بودجه خرید آثار هنری می‌تواند در از بین بردن پاره‌ای از دغدغه‌های هنرمندان نقش داشته باشد و از سوی دیگر در ارتقای سطح کیفی آثار موثر واقع شود. در حقیقت با این کار سلایق جامعه تغییر می‌یابد و سواد بصری بالا می‌رود، منتها باید در این راستا انگیزه ایجاد شود. نباید بگذاریم هنرمند به خاطر فقدان سامان اقتصادی گرفتار روزمرگی و دغدغه شود.
یک سوال هم درباره فیلم‌هایی كه با مضامین هنرهای تجسمی در سینماتک موزه هنرهای معاصر تهران به نمایش درخواهد آمد داشتم. نحوه گزینش این فیلم‌ها بر چه اساس بوده است؟
ما امسال در پنجمین دوره جشنواره رشته‌های مکملی چون فیلم و مقالات را در کنار بخش‌های 9گانه داشته‌ایم و بر اساس فراخوانی که در این زمینه منتشر کردیم و همین‌طور بر اساس آثار ارسالی که به دستمان رسید فیلم‌هایی که واجد شرایط نمایش در این دوره از جشنواره بودند را مورد گزینش و داوری قرار دادیم. این فیلم‌ها از جهت فنی و محتوایی مورد مطالعه قرار گرفتند و اسامی برگزیدگان آنها در روز اختتامیه اعلام می‌شوند. علاوه بر این، فیلم‌های منتخب این دوره از 5 تا 10 اسفندماه در سینماتک موزه نمایش داده می‌شوند. این فیلم‌ها عموما مستند هستند و در 3 بخش مسابقه، ویژه و جنبی به نمایش درمی‌آیند. مضامین این فیلم‌ها درباره هنرهایی چون سفال، نقاشی، خوشنویسی، عکاسی و همچنین فیلموگرافی هنرمندان تجسمی (پرتره) است. سعی کرده‌ایم با هدف شناخت بیشتر زوایای هنر تجسمی از بخش فیلم در جشنواره استفاده کنیم تا ظرفیت‌های موجود در این عرصه از منظر نمایشی نیز مورد بررسی قرار گیرد.
آیا فیلم‌های برگزیده بعد از پایان جشنواره هنرهای تجسمی فجر می‌توانند به شکل مستقل مجال اکران یابند؟
صددرصد. این فیلم‌ها علاوه بر اینکه در سینماتک موزه هنرهای معاصر نمایش داده می‌شوند با برنامه‌ریزی مناسب در دیگر مراکز و همین‌طور در استان‌های مختلف نیز به نمایش درمی‌آیند.
از آنجا که در سال‌های اخیر همواره تاکید مسؤولان بر این بوده که رویدادهای هنری با هدف تمرکززدایی برگزار شوند، فکر می‌کنید جشنواره هنرهای تجسمی فجر در پنجمین دوره خود چقدر توانسته به این اصل پایبند باشد و از استعدادهای اقصی نقاط کشور بهره ببرد؟
اتفاقا امسال آمارهایی مبنی بر ارسال آثار از شهرهای مختلف ایران در این جشنواره منتشر شده است. خاطرم هست در دوره اول برگزاری جشنواره تجسمی فجر 65 درصد از شرکت‌کنندگان تهرانی و باقی از شهرستان‌های مختلف بوده‌اند ولی امسال قضیه بالعکس بود و 65 درصد هنرمندان شرکت‌کننده از شهرستان‌ها و 35 درصد باقی مانده هنرمندان تهرانی بوده‌اند. این آمار نشان می‌دهد جشنواره هنرهای تجسمی فجر توانسته از منظر شکل برگزاری و محتوا در جذب استعدادها و پتانسیل‌های جوان شهرستانی موثر باشد و ارتباط خوبی میان هنرمندان تهرانی و شهرستانی برقرار شده است.