نشست بررسی و نقد «فیلم‌های جشنواره سی و یکم از منظر زنان و خانواده» به همت پایگاه تحلیلی– خبری مهرنامه و با حضور دکتر اعظم راودراد، عضو هیات علمی دانشگاه تهران، دکتر شهاب اسفندیاری استاد دانشگاه و مستندساز و دكتر عبدالکریم خیامی مدرس دانشگاه و تحلیلگر رسانه برگزار شد که بخش‌هایی از آن در ادامه می‌آید:
دکتر اعظم راودراد:
در فیلم‌هایی که دیده‌ام 2 اتفاق در حال رخ دادن بود؛ یکی درباره بازنمایی زن و خانواده است، نه فقط زن به تنهایی بلکه زن به منزله فردی که هم نقش اجتماعی دارد و هم به منزله عضوی از جامعه که با مرد و فرزندان روابطی دارد. در اینجا یک نگاه مسلط در جامعه نسبت به زنان و خانواده بازتولید می‌شود که در آن نقش زن و مرد را مشخص می‌کند؛ به این معنی که این دسته از نقش‌ها متعلق به مرد و این دسته متعلق به زن است. این تفکر به طور طبیعی و عادی جلوه می‌کند و آنگاه بازتولید می‌شود. اتفاق مهم دیگر این است که در بعضی از این فیلم‌ها این نگاه به چالش کشیده می‌شود. در واقع این تفکیک جنسیتی موجود در خانواده و جامعه به چالش کشیده شده و گاه جای آنها با هم عوض می‌شود و همیشه یک نگاه منتقدانه به این نگرش مسلط وجود دارد که حال آگاهانه یا ناآگاهانه است و پیشنهادهای جدیدی در رابطه با نقش زن در خانواده و جامعه و نقش‌های خانوادگی که زنان و مردان و کودکان در خانواده دارند، ارائه می‌دهد. علت اینکه کودک را اضافه می‌کنم برای این است که گاهی فراموش می‌کنیم کودکان هم هستند و آنها هم نقش تعیین‌کننده دارند. در فیلم‌ها اغلب زن و مرد و مسائل آنان دیده می‌شود، نه کودک در حالی که کودکان هم عضوی از خانواده‌اند. البته در فیلم‌هایی که امسال در جشنواره فیلم فجر دیدم، در 2 فیلم، کودک جدی گرفته شده بود؛ یکی «دهلیز» و دیگری «تنهای تنهای تنها»، که اتفاق مبارکی بود.
دکتر عبدالکریم خیامی:
براساس فیلم‌هایی که در جشنواره دیده‌ام، به نظرم می‌توانیم روی 3 بخش در حوزه زنان و خانواده بحث کنیم؛ اول اینکه زنانی که در این سینما نشان داده شده‌اند، در چه دسته‌ای قرار می‌گیرند؛ سنتی، مدرن، دینی یا التقاطی از اینها؟ الزاما زن سنتی، زن موردپسند دین نیست. گرچه گاهی تفکیک‌شان از هم سخت است اما باید این تفکیک را قائل شویم و همیشه سنت را به پای دین نگذاریم. درجشنواره امسال کمتر آفت یا اشکال سنت را به پای دین نوشته و القا کردند. اهالی فکر و فرهنگ باید این تفکیک را قائل شوند. دومین نکته تفکیک فیلم‌هایی است که موضوع اصلی آنها زن یا خانواده است از فیلم‌هایی که زنان در آن یک نقش نشانگانی دارند. آیا در این فیلم‌ها زن به مثابه یک نشانه است یا زن بما هو زن مورد توجه و پرداخت فیلم است یا مثلا آیا خانواده در حاشیه داستان یا در داستان‌های فرعی مطرح شده یا اینکه موضوع اصلی فیلمنامه است؟ درحقیقت به صرف نمایش زن نمی‌توان گفت فیلم درباره این قشر از جامعه است. مثلا یک نشانه معروف در سینما «زن به مثابه سرزمین» است. مثلاً در فیلم «زیباتر از زندگی» دختربچه فیلم، بیشتر به مثابه سرزمین است تا موضوع کودک. یا کودکی که عروسکش می‌افتد و تا انتهای فیلم رزمنده با آن کبوتر پارچه‌ای در قاب تصویر دیده می‌شود، موضوع زن یا کودک نیست. یا در جای دیگر در این فیلم، زنده ماندن نوزاد و مراقبت از وی بیشتر به معنای ادامه حیات نهضت و امثال آن است. در واقع در این فیلم زن و کودک مساله نیست، بلکه عمدتا یک نماد و نشانه است. مساله سوم، زنان و نقش‌های آنها در فیلم‌هاست؛ به عنوان مادر، همسر، دختر، خواهر و به مثابه یک شهروند یا عضوی از جامعه. باید دید در جشنواره امسال کدام نقش اولویت داشته و برجسته شده است و نسبت این برجسته‌سازی‌ها با تحولات اجتماعی سطح جامعه چیست؟
دکتر شهاب اسفندیاری:
تعدادی از فیلم‌های خوب امسال مربوط به نقش اول زن بود یا موضوع به زن و خانواده مربوط می‌شد. از نگاه من 3 فیلم شاخص در این حوزه فیلم‌های «دربند»، «سر به مهر» و «هیس! دخترها فریاد نمی‌زنند» بودند. البته «گهواره‌ای برای مادر» را هم می‌توان در این حوزه وارد کرد یا حتی «کلاس هنرپیشگی» که محوریت آن بر خانواده بود. در نخستین بعد و منظر بررسی، فیلم به منزله یک اثر هنری است که باید از دیدن آن لذت ببریم و دومین بعد، این است که فیلم را نگاه کنیم تا به واسطه آن جامعه را بشناسیم. دامنه ارتباطات و به تبع شناخت هر انسانی محدود است. بنابراین نیاز داریم سایر اعضای جامعه را فراتر از روابط خودمان بشناسیم، لذا فیلم، هر فردی را با طیف دیگری از شهروندان و مردمی که با آنها زندگی می‌کند، آشنا و فرد سعی می‌کند از آسیب‌هایی که آنها را تهدید می‌کند، خود و اطرافیانش را مصون بدارد. در فیلم قاعده تصادف، آزادی جوانان و ارتباط آنها با والدینشان مطرح می‌شود. ما به فیلمی مانند قاعده تصادف نیاز داریم، تا بدانیم برخی از نسل جوان ما در چه حال و هوایی هستند تا غافلگیر نشویم. به هرحال اینها برش‌هایی از جامعه ماست. شما نمی‌توانید منکر این واقعیت شوید. برای من که در رشته سینما درس خوانده‌ام، وجود این افراد دور از واقعیت نیست. برخی فیلم‌ها هشداردهنده است، مثلا فیلم «هیس! دخترها فریاد نمی‌زنند». این فیلم اگر توسط کارگردان مذهبی ساخته می‌شد، شاید به گونه دیگری به مسائل حقوقی توجه می‌کرد ولی به هر حال، مهم اصل توجه به موضوع فیلم و هشداردهندگی آن است.