علیرضا پورصباغ
خسرو، مهندس معماری است که به رنج سرگشتگی دچار است. هیچ چیز موجب رضایت خسرو نیست؛ نه زندگی مشترک، نه شغل و هیچ چیز دیگری موجبات رضایت او را برآورده نمی‌کند. خسرو دنبال مجهولاتی می‌گردد از گذشته و زخم‌هایی دارد و این همه موقعیت فلسفی مدرن فیلم است که در مسیری رفت و برگشت کنجکاو خواهید شد به جهان خسرو سفر کنید و خسرو را در میان سایه و انگیزه‌های پنهان جست‌وجو کنید و در ورای این جست‌وجو تنها چیزی که خسرو دارد خانه‌ای است که به میل و با همه اشتیاقش ساخته است. شاید تنها نقطه‌ای که از منظر خسرو در ساخت این خانه به نقطه مبهم محاسباتش بدل شده پله آخر است و مرگ خسرو در مسیر گام برداشتن به پله آخر رقم می‌خورد. منظور از این پله آخر چیست؟ سرنوشت یا تقدیر آدمی و نسبت او با حیات و مرگ در همین پله آخر محقق می‌شود و اتفاقا خطای محاسباتی آقای مهندس است که عدم دقت در محاسبه پله آخر نمادی از عدم محاسبه در انتخاب و تقدیر، دستمایه فلسفی فیلم می‌شود. برخلاف فيلم‌هاي ظاهرا فلسفي پله آخر مخاطب را در دريايي از معاني رها می‌کند؛ چرا خسرو ميميرد؟ خسرو کدام معادله از کل دنيا را برهم زده که آخرين محاسبه زندگي‌اش منجر به رسیدن به آخرين ايستگاه زندگي می‌شود؟ مخاطب در اين بازي ذهني در حال رفت و برگشت است که به پايان فيلم می‌رسد و در تيتراژ انتهايي درخواهد يافت که پله آخر اقتباسي شخصيت‌پردازانه از «مردگان» جيمز جويس و اقتباسي معنايي از «مرگ ايوان ايليچ» تولستوي به حساب می‌آيد و به شيوه جريان سيال ذهن و درهم ريختگي زمان رخدادها روايت می‌شود. آنچه به صورت استعاري و معنايي از رمان معروف تولستوي (مرگ ايوان ايليچ) به جهان پله آخر سرايت کرده، ناتواني روح در مقابل مرگ است. نويسنده رمان‌هاي
«آنا کارنينا» و «جنگ و صلح» در شصتمين بهار زندگي‌اش اين کتاب را به نگارش درآورده و اتفاق بلوغ و فهم انديشمندانه آدمي نسبت به دريافت مقوله مرگ تقريبا در همين ايام قالب سنجيده‌اي به خود می‌گيرد اما سر ديگر ماجرا که مولفه معنايي تقدير در عميق‌ترين لايه‌ها دستمايه درام فيلم قرار گرفته برداشت‌هاي اقتباسي از داستانک جيمز جويس، نويسنده بريتانيايي‌تبار اقتباس شده است. اين داستانک تحت عنوان مجموعه «داستان‌های دوبلين‌ها» در سال 1916 منتشر شد. البته جان هيوستن، فيلمساز سرشناس آنقدر به جيمز جويس علاقه داشت که در نهايت توانست روايتش را محقق کند و داستانک مردگان را به فيلم سينمايي برگرداند؛ فيلمي که وفادارانه به داستان ساخته شده و چون روايت قابليت برگردان سينمايي را نداشته ماحصل تلاش جان هيوستن به فيلمي تخت و بي‌اثر بدل شده است. در داستانک جويس می‌خوانيم «گابريل کانروي» شخصيت اصلي داستان که معلمي دوبليني است همراه همسرش «گرتا» در جشن خانوادگي خاله‌هاي پيرش «خواهران مورگان» به مناسبت کريسمس شرکت مي‌کنند. طي شب وقايعي اتفاق مي‌افتد که 2 احساس متضاد را دامن مي‌زند. تلخ‌زباني‌هاي «ليلي» دختر پيشخدمت، نيش زبان «مالي آيورز» يکي از همکارانش و مهم‌تر از همه ترديدهاي پنهاني خودش، همگي برايش آزاردهنده است. از سوي ديگر حمايت‌هاي خاله‌هاي او- موقع تقسيم غاز- و نيز سخنراني پس از شام و اينکه مورد توجه ميهمانان قرار مي‌گيرد، به او غروري کاذب می‌بخشد. ميهمانان از جشن به هتلي مي‌روند و گابريل در اتاق هتل- از عشقي که به همسرش دارد- عواطفش تحريک می‌شود اما همين که درمی‌يابد همسرش عاشق پسري به نام «مايکل فيوري» بوده که اکنون مرده است. آنجاست که سعي مي‌کند به ذهنيات خود پناه ببرد تا جايي که در عرصه خيال با رقيب مرده‌اش روبه‌رو مي‌شود. در فيلم پله آخر خسرو (شخصيت موازي گابريل) در يک بازي ذهني خودخواسته خود را به جاي همسر ليلي (شخصيت موازي گرتا) قرار می‌دهد يعني همان اتفاقي که دقيقا در فيلم «پرسه در مه» روي می‌دهد. شخصيت اصلي مثل فيلم «بمان» ساخته فورستر، جهاني ذهني را تجربه می‌کند. در آن فیلم مفهوم «اگر تقدير من چنين بود» می‌شود دستمايه درام تا پايان فيلم. داستان پله آخر تلفيق زندگي و مرگ در نسبت با تقدير است؛ تلفيقي که در عمده آثار جيمز جويس مهم‌ترين ويژگي آثارش همچون عمود خيمه به شمار مي‌رود. اين توازن زندگي و مرگ يا وابستگي متقابل زندگان و مردگان برداشتي معنايي و استعاري از عمده آثار جويس به شمار می‌رود و در داستانک «مردگان» بسیار پررنگ است. تقطيع داستاني فيلم پيچيدگی خاصي از نوع روايت‌هاي جويس دارد و مثل آثار او مملو از وقايع و حوادث تودرتو است البته ساده هم نيست. در فيلم پله آخر درمی‌یابیم هر يک از وقايع و حادثه‌ها نماد چيست! آنچنان که بايد جزئيات را در نظر گيريم، جزئياتي خاص؛ جزئياتي که در اوج شتاب می‌گيرد و موزون می‌شود تا مضمون اصلي داستان را به وجود بياورند. ويژگي استفاده از مولفه‌هاي فلسفي متضاد در فيلم مثل «مرگ و زندگي»، «تاريکي و روشنايي»، «نوستالژي و آينده‌نگري» و «تقدير و جبر» تا پايان داستان خود را از بدنه درام تفکيک نمی‌کند و گاه معنايي متضاد القا مي‌کند. به طور مثال شهر تفرش نمادي از دستيابي به ناکجاآباد و متضمن جست‌وجو و ماجراست و شهر تجسم خمودي و خواب و رکود اما مصفا به عمد دست به جابه‌جايي اين نماد نمي‌زند؛ آنجا که سعي مي‌کند نشان دهد شهر مدخلي است که خسرو از آنجا روياي به دست گرفتن تقدير را حين بازي اسکيت لمس مي‌کند و تفرش گذرگاهي است که به گورستان پيوند مي‌خورد تا خسرو مطمئن شود آن عشق مدنظر همسرش زیر خاک کماکان مدفون است و آنچه در جهان خسرو می‌گذرد واقعيت است و خسرو مي‌ترسد همه اين تصورات خيال باشد و در پايان فيلم می‌فهميم خسرو به هيچ‌وجه همسر ليلي نيست و اين دکتر امين يا همان عيسي (معادل مايکل فيوري روايت جويس) قصه ماست که ليلي را به دست آورده است. در ادامه داستان نيز با چنين اشاره‌هاي متضاد به کرات مواجه هستيم بویژه در بخش‌هايي که نزديکان خسرو خبر مرگ او را شنیده‌اند و آمده‌اند در مراسم او زاری کنند. ناگهان اشک و اندوه‌شان به مراسم شادي، رقص و پايکوبي بدل می‌شود و اتفاقا خسرو به نکته‌اي مهم اشاره می‌کند که از همه احساسات آدمي در مواجهه با پديد‌ه‌اي مثل مرگ پرده برمی‌دارد. خسرو در ديالوگي اشاره می‌کند همه کساني که آمده‌اند در مرگ او می‌گريند در اعماق دلشان خوشحال هستند که مرگ نصيب آنها نشده و از خوشحالي متظاهرانه و متضادي که نمايش داده می‌شود در واقع بروز دادن نهاد آدمي بي‌واسطه نمایش داده می‌شود اما برداشت اقتباسی وفادارانه به 2 اثر مردگان جیمز جویس و مرگ ایوان ایلیچ تولستوی نیست بلکه برداشتی آزاد از این 2 اثر است. در روایت مرگ ایوان ایلیچ آمده است: ايوان ايليچ از آموزشگاه حقوق فارغ‌التحصيل مي‌شود. پس از آغاز كار، با نزديك كردن خود به مردمي كه مافوق او قرار دارند، به عنوان فردي وظيفه‌شناس از مقام «كارمند مامور اجراي دستورهاي خاص استاندارد» به «بازپرس دادگاه» ارتقا مي‌يابد و پس از 2 سال خدمت در اين سمت با پراسكوويا فيودوروناميخل ازدواج مي‌كند. ترفيع به مقام دستيار دادستان و سپس عضويت در هيات رئيسه دادگاه، مراحل شغلي بعدي زندگي ايوان ايليچ هستند ولي در نخستين سال‌هاي پس از 40 سالگي، ايليچ دچار توهم بيماري و مرگ می‌شود. داستان، سير تدريجي به واقعيت پيوستن اين توهم را باز مي‌گويد... تا لحظه نهايي- لحظه مرگ- كه ايليچ يكباره به اشتباه بزرگ خود پي مي‌برد همه دغدغه‌خاطر و دلمشغولي‌هاي منحصر به شايستگي و برازندگي ظاهري زندگي كه سال‌ها ذهن او را به خود معطوف مي‌داشته، در نظرش پست، پوچ و بيهوده جلوه مي‌كند. ايليچ اين را درمي‌يابد و بعد ميميرد. بخش ديگري از روايت پله آخر اقتباسي معنايي از داستان مرگ ايوان ايليچ از خالق آنا کارنيناست. در منبع اقتباسي ديگر فيلم پله آخر، ايوان ايليچ گالووين، عضو هيات رئيسه دادگاه ميميرد. ايليچ، پسر وسطي يك كارمند عاليرتبه شهر پترزبورگ است. او با تحصيل در آموزشگاه حقوق و ورود به جرگه متظاهران و محفل‌نشينان فخرفروش، مايه «افتخار خانواده» است. پس از چندي كار در شهر خود، شغل بازپرسي دادگاه در ايالت و شهري ديگر به او پيشنهاد مي‌شود. براي او جذاب‌ترين نكته اين شغل آن است كه همه، حتي افراد بسيار مهم در چنگش هستند. 2 سال بعد ايليچ در چند مجلس، دل پراسكوويا فيودورونا همسر آينده خود را كه طبعا از خانواده‌اي اعيان است، مي‌ربايد و در ازدواج با او بيش از عشق يا صلاح خودش، به نظر بزرگان مجالس مي‌انديشد كه او را همسر مقبول و همراه مطلوبي براي او مي‌دانند اما روابط او با همسرش سال به سال نامطبوع‌تر مي‌شود و او هرچه بيشتر به كارش پناه مي‌برد تا مسير زندگي‌اش همان باشد كه همواره مي‌خواسته است؛ شايسته و برازنده و مورد قبول افراد متشخص. 7 سال به اين منوال مي‌گذرد. ايليچ ديگر دادستاني كهنه‌كار است. شغل بهتري به او پيشنهاد مي‌شود. بعد از استقرار در خانه جديد، يك بار از نردبان مي‌افتد و پهلويش به دسته چارچوب برخورد می‌كند. جاي ضرب خورده كمي درد مي‌گيرد و زود آرام مي‌شود. بعدها ايليچ در دهانش مزه عجيبي حس مي‌كند و به نظرش مي‌آيد در سمت چپ شكمش دردي عجيب را حس مي‌كند. از آن پس ايليچ دائما به حرف‌هاي ديگران درباره بيماري‌هاي مختلف‌شان گوش مي‌دهد و كم‌كم به دكتر رفتن عادت مي‌كند. يكباره حس مي‌كند كه در حال مرگ است. توهم بيماري يا خود بيماري، به هر حال او را به بستر مي‌افكند. گراسيم آبدارباشي براي تيمار و نظافت او مي‌آيد. او تنها كسي است كه به خاطر خود ايليچ و نه از روي ترحم، ظاهرسازي و چاپلوسي به او كمك مي‌كند. ايليچ آنقدر به بيماري‌اش خو مي‌كند و ضعف را در خود مي‌بيند كه حتي از سلامت همسر و زيبايي دخترش نيز دچار نفرت مي‌شود. گويي هر چيز پاك و مثبت و سالم، خود را به رخ او مي‌كشد. او كه ديگر مي‌داند بزودي خواهد مرد، پيوسته همه را از خودش مي‌راند. 3 روز تمام بلاانقطاع فرياد مي‌زند، يكباره حس مي‌كند حقيقت هولناكي كشف كرده است. انگار همه علائق زندگاني او با دروغ و فريب همراه بوده است. در برابر خداوند، حالت عذرخواه و پوزشگر به خود مي‌گيرد. ديگر قادر به تكلم صحيح نيست و وقتي مي‌خواهد براي يك بار به علت بدرفتاري‌ها و كجروي‌هاي خود از همسرش عذر بخواهد، به جاي كلمه «ببخش» مي‌گويد «بگذار». مولي به خودش مي‌گويد؛ آنكس كه بايد بفهمد، مي‌فهمد. آنگاه از عذاب وجدان، از احساس گناه، از وحشت بيماري و از هراس مرگ رهايي مي‌يابد. يك نفر از آنها كه بالاي سرش ايستاده، مي‌گويد: «تمام شد». ايليچ مي‌شنود. در دل تكرار مي‌كند «تمام شد. مرگ تمام شد. ديگر مرگ وجود ندارد». اما ضعف‌هاي انساني که در شخصيت ايوان ايليچ جاري است در وجود شخصيت خسرو نمایان می‌شود. ترس‌هايي که دائما فکر می‌کند همسرش او را آنقدر دوست ندارد و او با بودنش در اين جهان معادله حيات را برهم زده و معنايي که به خوبي از اثر تولستوي به ظرف محتوايي فيلم ريخته شده است، مخاطب را با شخصيتي امروزي مواجه می‌کند که ترکيب چند شخصيت است. خسرو دغدغه‌هاي کاملا امروزي دارد و آدم آرزومندي است که هيچگاه آرزوهايش محقق نمي‌شود و می‌خواهد آرزومندي را با يک بازي اسکيت و مشت زدن به صورت همکلاسي سابق جبران کند و حالا با عقده بزرگ‌تري روبه‌رو است؛ او خواهان تقديري است که به وی تعلق ندارد.