آزاده صالحی آقای سمی! اگر موافق باشید سوال نخست را درباره معضلات ترجمه در ایران شروع کنیم. طبعا این حوزه نیز با دشواری‌های مخصوص به خود مواجه است؟
ترجمه در کشورمان معضلاتی دارد که شاید هیچ‌یک از دیگری کوچک‌تر نباشد، به همین دلیل معرفی بزرگ‌ترین آسیب کاری دشوار است. از جمله این آسیب‌ها یکی نبود قانون کپی‌رایت است که به بروز آشوب منجر شده است. ورود افرادی که چندان واجد شرایط نیستند به عرصه ترجمه مشکل‌زا شده است. ناشران زیادی هستند که به کیفیت ترجمه چندان توجهی ندارند. در بازار کتاب نیز وضعیت طوری است که ترجمه مترجمان ضعیف از یک اثر واحد گاهی از ترجمه مترجمی خوب موفق‌تر از آب درآمده است. کتاب خواندن هنوز برای بخش قابل توجهی از عامه مردم تفننی لوکس است و همین مساله موجب می‌شود مترجمان به لحاظ اقتصادی و فروش آثارشان با وضعیت ناامیدکننده‌ای روبه‌رو شوند. مترجمان از داشتن مرکز یا نهادی که با اختصاص جایزه مایه تشویق آنها شود بی‌بهره‌اند. حتی در بعضی موارد برای ترجمه‌های خوب سال کاندیداهایی در نظر گرفته می‌شوند که بعدا طی برپایی مراسم نه‌تنها برنده‌ای در کار نیست بلکه از اعلام کاندیدا شدن فلان یا فلان ترجمه از فلان اثر هم خودداری می‌شود. حالا بین این آسیب‌ها و موارد دیگری که احتمالا در این مجال اندک بیان نشده نمی‌دانم کدام‌یک بزرگ‌ترین آسیب است.
تصور می‌کنم معضلی که سال‌هاست درباره ترجمه با وجود گله‌گذاری و پیشنهادات مترجمان و ناشران همچنان به قوت خود باقی است این است که برخلاف کشورهای دیگر هنوز به قانون کنوانسیون ژنو برای کپی‌رایت نپیوسته‌ایم. از این رهگذر
2 سوال داشتم؛ نخست اینکه آیا به دلیل نبود این قانون در حیطه ترجمه تاکنون برایتان مشکلی به وجود آمده و دیگر اینکه به طور کلی دیدگاه شما درباره نداشتن کپی‌رایت در ایران چیست؟
برای خودم تجربه‌ای پیش آمده که شاید اشاره آن خالی از لطف نباشد. جمعی از صاحبنظران به شکل مستقل برای ترجمه هم لوح و هم جایزه در نظر گرفته بودند که از من هم کار «اپرای شناور» اثر جان بارت در نظر گرفته شده بود. برگزیدگان این مراسم با آقای بارت تماس گرفته بودند تا اعلام کنند کتاب نخست او که بیش از 50 سال پیش نوشته شده بود در ایران چاپ شده است. طبیعی است که همگی انتظار تشویق داشتیم اما آقای بارت گله کرد که چرا بابت ترجمه کتابش از او اجازه گرفته نشده است. نویسندگان غربی و بعضا شرقی می‌دانند که ناشران ایرانی توان مالی پرداخت حق کپی‌رایت را ندارند، به همین دلیل حاضرند حتی به شکل نمادین مبلغ جزئی در حد یکهزار دلار از ناشران ایرانی بگیرند و به آنها حق کپی‌رایت بدهند اما به دلیل ضروری نبودن این قانون و عدم اشراف به فواید داشتن آن، جز چند ناشر بسیار معدود آن هم در حد و اندازه‌های محدود، هیچ ناشری حاضر به پرداخت این حق نیست. گذشته از مسائل فنی و حقوقی کار پذیرش و رعایت قانون کپی‌رایت مایه تشخص فرهنگی کشوری است که این قانون را رعایت کند. پذیرش این قانون یعنی اینکه بله، به لحاظ فرهنگی و کتاب و کتابخوانی ما هم جزو دنیای امروزی هستیم.
قطعا هر مترجمی برای ترجمه گزینش و معیارهایی قائل است. درباره شما این امر چگونه است یعنی گرایش شما بیشتر به سمت و سوی ترجمه کدام آثار است؟
عمده توجه من در حیطه ترجمه به آثار آمریکایی است، چون در رمان‌‌های این نویسندگان نوعی طنز بالغ و پخته است که با روحیه من سازگاری دارد. البته نویسندگان غیرانگلیسی‌زبانی هستند که کم‌نظیرند اما اینجا در چارچوب ترجمه حرف می‌زنیم یعنی آثاری که طبعا به زبان انگلیسی نوشته می‌شوند. بعضی نویسندگان آفریقایی یا شرقی هستند که آثارشان را به زبان انگلیسی می‌نویسند اما جز استثناهایی مثل ناباکوف یا کنراد و... زبان انگلیسی آنها خیلی پخته نیست. بعضی از آثار کلاسیک روسیه را عاشقانه دوست دارم و آرزویم این است که برای مثال «دن آرام» را ترجمه کنم اما این آثار در اصل به زبان روسی نوشته شده و این کار را سخت می‌کند. نویسندگان انگلیسی را همیشه دستچین می‌کنم مثل کنراد یا ایشی گورو که در هر حال انگلیسی‌زبان محسوب می‌شوند ولی میان نویسندگان آمریکایی انتخاب برایم به مراتب ساده‌تر است. چند نویسنده هستند که تا به حال کاری از آنها در ایران ترجمه نشده است که اگر عمری باشد آثارشان را ترجمه می‌کنم. هنری میلر را خیلی دوست دارم و تا به حال
2 اثر بزرگ او را به فارسی ترجمه کرده‌ام که متاسفانه مجوز نگرفته است. همین اتفاق درباره نورمن میلر هم که آثارش را ترجمه کرده‌ام پیش آمده اما کماکان تا عمری باقی است کار را ادامه می‌دهم.
اخیرا به ترجمه شما 3 کتاب تازه از جوزف کنراد منتشر شده است. اگر ممکن است درباره ویژگی‌های نثر این نویسنده توضیح دهید.
من سعی کرده‌ام در ترجمه این 3 کتاب ضمن وفاداری به متن اصلی، نثر داستانی او را به گونه‌ای ترجمه کنم که برای مخاطبان ادبیات داستانی خسته‌کننده جلوه نکند. نکته جالب اینکه زبانی که کنراد در شیوه داستان‌نویسی در پیش گرفته مانند نوک پیکانی است که به سمت خود نشانه رفته است. شاید یکی از دلایلی که موجب می‌شود نثر این نویسنده نزد خواننده خسته‌کننده و ملال‌آور جلوه کند همین باشد. به هر حال نثر او منحصر به فرد است و شاید بتوان نثر کنراد را شبیه نثر بیهقی دانست. منظورم این است که در نثر بیهقی هم با یک جور سهل و ممتنع سر و کار داریم و مخاطب معمولی در عین اینکه نثر را می‌فهمد از درک برخی بخش‌های آن نیز ناتوان است. من چنین سادگی و تکلفی را در آثار کنراد نیز می‌بینم.
در کتاب «مرز سایه» ما در چند بخش رمان با کلمه «انزجار» روبه‌رو می‌شویم و این کلمه عینا در لابه‌لای متن تکرار می‌شود. بهتر نبود برای بار دوم و سوم به جای کلمه «انزجار» از واژه‌ای مشابه آن استفاده می‌شد تا چشم خواننده هم خسته نشود؟
اتفاقا من حین ترجمه دقت زیادی روی کلماتی از این دست داشتم اما از آنجا که می‌خواستم ترجمه مغایر با متن اصلی نباشد کلمات را عینا همانی که بودند به فارسی برگرداندم. درباره سوال شما نیز باید بگویم نمی‌توانستم به جای کلمه انزجار از به عنوان مثال واژه تنفرآمیز استفاده کنم چون معنای جمله را نمی‌رساند و آن را به لحاظ مفهومی نزد خواننده ناقص می‌کرد. نویسنده در کتابی که شما به آن اشاره کردید روی کلمه انزجار تاکید دارد و وقتی این تاکید مکررا تکرار می‌شود به عنوان یک مترجم جرات نمی‌کنم کلمه دیگری را جایگزین آن کنم. البته به شخصه آزادی‌هایی برای خود در حیطه ترجمه قائل هستم. مساله دیگری که درباره نثر این نویسنده باید بگویم این است که او صد سال پیش می‌نوشته و طبعا نثر او سنگین و متکلف بوده و من قصد داشتم با ترجمه این اثر چنین مولفه‌هایی را به مخاطب منتقل کنم.
برخی بر این باورند که نثر او از برخی لحاظ به نثر داستایوستکی شباهت دارد، نظر شما چیست؟
خود او هم در زمان حیات به این مساله معتقد بود و خود را به نوعی وامدار داستایوستکی می‌دانست. کنراد نویسنده‌ای اخلاقگراست و دغدغه‌اش مانند داستایوستکی رویارویی خیر و شر است کمااینکه چنین مساله‌ای در اغلب کتاب‌های او مانند «برادران کارامازوف» یا «جنایت و مکافات» به خوبی مشاهده می‌شود.
چرا در آثار کنراد ما حادثه و واقعه چندانی را نمی‌بینیم و نثر داستانی او و روایت‌هایی که به طور مشخص از سفرهای دریایی‌اش ارائه می‌دهد مخاطب را به هیجان وانمی‌دارد؟
ببینید، بی‌تردید آثار او از وجوه مختلف با نویسندگان دیگر تفاوت داشته است. او در عین حال که دغدغه جذب مخاطب در آثار خود را دارد اما به تبیین حوادث پرکشش معتقد نیست، در حالی که در کارهای نویسنده‌ای چون ژول ورن همواره خط‌مشی حادثه‌گونه مشاهده می‌شود و انگار ژول ورن برای پیشبرد آثار خود این حوادث را ابزار قرار می‌دهد تا آثارش نزد مخاطب مقبول واقع شود اما کنراد نقطه مقابل اوست و آن‌طور که اشاره کردید در آثارش هیجان به آن معنی که باید دیده نمی‌شود یا به عنوان مثال نویسنده‌ای چون آلن رب‌گریه که غولی در ادبیات داستانی جهان قلمداد می‌شود غالبا از نثر خسته‌کننده‌ای برخوردار است و برخی مخاطبان به محض اینکه 10 صفحه از کارهایش را می‌خوانند به دلیل نبود حادثه و اتفاق خاصی آن را نیمه‌کاره رها می‌کنند.
پیش از شروع گفت‌وگو به این مساله اشاره کردید که فرهنگ رمان خواندن به اندازه‌ای که باید در جامعه ما رشد نکرده و برخی از رمان خواندن به عنوان یک سرگرمی یاد می‌کنند. می‌شود در این باره بیشتر
توضیح دهید.
از نظر من خواندن رمان به هیچ‌وجه سرگرمی محسوب نمی‌شود و اگر مردم به دنبال یافتن راه‌های سرگرم شدن هستند بهتر است به جای خواندن کتاب، فیلم ببینند زیرا خواندن رمان جامعه‌ای را طلب می‌کند که فرهنگ این کار را داشته باشد. به عنوان مثال در فرانسه، مردم عادی کارهای فلوبر را می‌خواند، در حالی که آثار او نیز مانند دیگر نویسندگان دارای ویژگی‌های منحصر به فرد است و پیش‌زمینه‌هایی می‌خواهد که به درک این آثار پی برده شود اما فرهنگ مطالعه در کشورهای دیگر در مقایسه با ما به مراتب بیشتر است و می‌بینیم به دلیل آموزش‌های لازم و نهادینه شدن مساله مطالعه، مردم عادی هم می‌توانند با آثاری از این دست ارتباط برقرار کنند.
شما در حال حاضر ساکن قائمشهر هستید. اگر بخواهید وضعیت کتابخوانی را در محدوده زندگی خود توضیح دهید چه می‌گویید؟
متاسفانه در منطقه‌ای که من زندگی می‌کنم هنوز کتاب‌های عشقی نخ‌نما شده خوانده می‌شود و این مساله‌ای اسفبار است زیرا فرهنگ مطالعه همانطور که گفتم هنوز بین ما به آن شکلی که باید جا نیفتاده و رشد نکرده است. مردم هم به دلیل دور ماندن از این فرهنگ، آموزش‌های لازم برای اینکه چه کتاب‌هایی را بخوانند نیافته‌اند، در حالی که کشورهای همجوار ما که ترکیه بهترین نمونه آن است به این فرهنگ دست یافته‌اند. هر وقت صحبت از سعدی و حافظ می‌شود ادعا می‌کنیم آنها از مفاخر ما هستند اما اینها فقط به حرف و سخن محدود می‌شود در حالی که باید ادبیات را به عنوان یک ضرورت وارد خانواده‌ها کرد تا نتیجه و تاثیرات مثبت آن به مرور زمان مشاهده شود.
خود شما به عنوان مترجمی که بین مردم هستید و سطح و نوع مطالعه آنها را می‌بینید فکر می‌کنید گرایش مخاطبان نسبتا کتاب‌دوست امروز به سمت و سوی چه آثاری است؟
آنچه من در حال حاضر می‌بینم کشش اغلب مخاطبان به سمت کتاب‌های نازل روانشناسی است؛ منظورم کتاب‌هایی است که به تازگی خیلی مد شده است. البته این را اضافه کنم که تمام کتاب‌های روانشناسی بد نیستند. چه‌بسا کتاب «روانشناسی زنان» به ترجمه من تا امروز به دلیل استقبال مخاطبان به چاپ‌های متعددی رسیده و موفقیت خود را مرهون محتوای اثر بوده است اما با نگاهی اجمالی در بازار کتاب می‌توان سطح سلیقه مخاطبان را متوجه شد. هنوز هم هستند کسانی که طرفدار رمان «بامداد خمار» هستند و سعی می‌کنند بر اساس الگوی نادرستی از عشق که در این کتاب ارائه شده زندگی کنند.
ظاهرا ترجمه‌های تازه‌ای در دست انتشار دارید.
در سالی که گذشت من 5 کتاب از بکت را برای ترجمه انتخاب کردم. یکی از آنها «مالون می‌میرد» بود که از سوی نشر ثالث منتشر شد. کتاب دیگر «مالوی» نام دارد که مشغول ترجمه آن هستم و همینطور سه‌گانه‌ای از این نویسنده که قصد دارم ترجمه‌اش را شروع کنم.
به نظر شما چرا طی سال‌های اخیر با موج آثار ترجمه به ایران مواجهیم در حالی که از منظر تالیف چندان که باید رشد و جهشی نداشته‌ایم و اگر هم مخاطبان به سمت کتاب‌های تالیفی می‌روند ترجیح می‌دهند بیشتر کتاب‌های نویسندگان نسل‌های پیشین را مطالعه کنند تا نویسندگان جوان امروزی؟
شاید به این خاطر که در حوزه ادبیات داستانی فعلی به آن شکلی که باید اتفاقی جدی صورت نگرفته و روی این اصل حضور استادان در این حیطه هنوز هم نزد مخاطب پررنگ است.