آزاده صالحیآنهایی که به هر دلیل به ادبیات جهان علاقه‌مندند حتما نام ریچارد براتیگان را به عنوان نویسنده و شاعر به خاطر دارند. از براتیگان امروز به یمن وجود مترجمان ایرانی داستان‌ها و مجموعه اشعاری منتشر شده است. او از جمله نویسندگان تاثیرگذار آمریکایی است که به‌زعم برخی منتقدان ادبی، رنج‌ها و محرومیت‌هایش در دوران کودکی و نوجوانی دستمایه نگارش مهم‌ترین کارهایش شده است. شاید بتوان براتیگان را در ردیف آن گروه از نویسندگانی دانست که تا زمان حیات کسی به آن شکل به اهمیت آثارش پی نبرد و وقتی درگذشت اهمیت این آثار آشکار شد. براتیگان در زندگی نسبتا کوتاه خود دوران پرتنشی را طی کرد چندان که در دوران نوجوانی به دلیل ابتلا به جنون جوانی (پارانوئید) در بیمارستان روانی بستری شد و تحت مراقبت قرار گرفت. برخی بر این باورند که اغلب آثار براتیگان در حوزه ادبیات داستانی به کارهای ویرجینیا وولف و مایاکوفسکی شباهت دارد. براتیگان در مجموع در زمره آن دست از نویسندگانی قرار دارد که به هر بهانه‌ای در کشاکش زندگی به مبارزه با مشکلات برمی‌خیزد و در نهایت، زندگی او را از پای درمی‌آورد. نکته حائز اهمیت درباره مولفه محتوایی آثارش اینکه نه‌تنها در رمان‌ها و مجموعه داستان‌هایش که در اشعاری که در برهه‌های مختلف زمانی سرود پیشداوری و قضاوت را برعهده مخاطبان گذاشت. البته ارائه آثاری فارغ از هرگونه فضای فلسفی نیز به مخاطب در شناخت بیشتر او کمک می‌کند تا به مدد نثر ساده و منسجم و همین‌طور اشعار نرم و زیبا بیش از پیش با فضای ذهنی او ارتباط برقرار کند.
پست‌مدرن چندلایه
نخستین رمان او «صید قزل‌آلا در آمریکا» نام داشت. این رمان یکی از جدی‌ترین آثار او در قلمرو ادبیات داستانی به شمار می‌رود. پیش از انتشار این کتاب، براتیگان بیشتر به عنوان یک شاعر شناخته شده بود. «صید قزل‌آلا در آمریکا» تا امروز توسط چند مترجم به فارسی برگردانده شده که پیام یزدانجو و هوشیار انصاری‌فرد از این جمله‌اند. برخی معتقدند این کتاب شاهکار براتیگان محسوب می‌شود. «صید قزل‌آلا در آمریکا» از جهتی پست‌مدرن است و از جهت دیگر می‌توان آن را در قالب یک مجموعه داستان نیز مورد مطالعه قرار داد زیرا نویسنده کلیت داستان را در این اثر از هم جدا کرده و بنابراین مخاطب می‌تواند هر بخش از اثر را به عنوان یک داستان کوتاه بخواند. راوی در «صید قزل‌آلا در آمریکا» یک نفر است که از ابتدا تا پایان ماجرا با خواننده همداستان می‌شود و او را پا به پای وقایعی که در طول اثر رخ می‌دهد، پیش می‌برد. نحوه صید قزل‌آلا در آمریکا با شرح جزئیات و مکان‌هایی که برای ماهیگیری آن هم از نوع قزل‌آلا مناسب‌ترند محور اصلی این رمان را تشکیل داده و اسامی رودخانه‌های مختلفی که نویسنده جا به جا برای تکمیل روایت خود با تخیلات و درونیاتش ادغام می‌کند و به خورد مخاطب می‌دهد زیبایی اثر را دوچندان کرده است. اگرچه «صید قزل‌آلا در آمریکا» با اندکی تامل از سوی خوانندگان چندان هم اثر ساده و پیش پا افتاده‌ای که فقط قصد دارد نحوه صید این نوع ماهی را شرح دهد تلقی نمی‌شود، بلکه با تفحص بیشتر می‌توان به این نکته پی برد که براتیگان، ماهی قزل‌آلا را استعاره‌ای از تبهکاران آمریکایی در کتاب قلمداد کرده که دست به جنایت‌های مختلف می‌زنند و برای گریختن از دست قانون از هیچ تلاشی فروگذار نمی‌کنند. البته در طول داستان تشبیهات زیبای دیگری نیز ارائه شده که هریک از آنها را می‌توان وامدار یکی از مسائلی که در آمریکای وقت رخ می‌دهد، دانست.
رویارویی مدرنیزه و طبیعت
بین آثار داستانی براتیگان، رمان کوتاه «در قند هندوانه» را نباید نادیده گرفت. از آنجا که براتیگان در شیوه ارائه داستان‌نویسی خود همواره به زبان اول شخص علاقه زیادی داشته و اغلب کارهایش از این زاویه دید بیان شده‌اند «در قند هندوانه» نیز از این قاعده مستثنا نبوده است. این کتاب اثری عاشقانه نیز هست و همین مساله موجب شده نزد مخاطب دلنشین جلوه کند. منتقدان ادبیات داستانی جهان بر این باورند که براتیگان اگرچه در ظاهر در آثار داستانی خود به تبیین وقایع روزمره می‌پردازد اما در عمل با ارائه پاره‌ای استعاره‌ها و کنایات ادبی، تلویحا مشکلات جدی که بر سر راه بشر مدرن امروز وجود دارد را مطرح می‌کند. چندان که «در قند هندوانه» نیز اوضاع به این شکل است و راوی اصلی داستان و «مارگاریتا» نمادی از آدم و حوا در کتاب هستند. در عین حال برخی از این رمان این‌طور تعبیر می‌کنند که براتیگان قصد داشته کشمکش‌هایی که بر اثر پیشروی به سمت جامعه‌ای مدرنیزه، بین فناوری و طبیعت صورت گرفته را ترسیم کند.
نقطه سر خط
«یک زن بدبخت» به نوعی یک سفرنامه داستانی است و براتیگان در این سفرنامه که باز هم خود راوی اول شخص آن است به بیان زندگی زنی می‌پردازد که خودش را در اتاقی حلق‌آویز کرده است. فارغ از تبیین این مساله، خواننده در این اثر یک بار دیگر با تجربه‌ها و سفرهای شخصی نویسنده به ایالت‌هایی چون هونولولو، سانفرانسیسکو، هاوایی، مونتانا، آلاسکا و... در ماجراجویی و کشمکش‌های روحی او همراه می‌شود. زنی به نام «نیکی» که از بیماری سرطان رنج می‌برد و از خودکشی دوست صمیمی خود غمگین است تم اصلی کتاب را تشکیل می‌دهد اما خواننده جز در برخی بخش‌های کتاب ابدا با چهره واضحی از این زن روبه‌رو نمی‌شود و زن بدبخت از ابتدا تا انتها با هویتی مجهول و بدون شناسنامه نزد خواننده باقی می‌ماند. این کتاب همچنین تقویم سفر نویسنده است که سال‌های آخر عمر خود را در آمریکا می‌گذراند و با اتفاقات نه‌چندان پرکششی مواجه می‌شود. «یک زن بدبخت» آخرین اثر براتیگان به شمار می‌رود که 10 سال بعد از مرگ نویسنده توفیق انتشار پیدا کرد. از این کتاب ترجمه دیگری به وسیله بیژن مشکی نیز طی سال‌های اخیر روانه بازار نشر شد. نام این کتاب به فراخور ترجمه مترجم «زن بدبخت: سرنوشت» بوده است. این کتاب به وسیله حسین نوش‌آذر به فارسی برگردانده شده و نشر مروارید آن را چاپ کرده است. اگرچه «اتوبوس پیر»، «در رویای بابل»، «پس باد همه چیز را با خود نخواهد برد»، «ژنرال متفقین، اهل بیگ‌سور» و «هیولای هاوکلاین» نیز برخی دیگر از آثار براتیگان به شمار می‌روند اما
3 کتاب یادشده به دلیل اهمیت ساختاری و محتوایی، این آثار را در سایه قرار داده‌اند.
از کلاه کافکا تا عاشقانه‌ها
گذشته از مقوله داستان‌نویسی براتیگان، مجموعه شعرهایی که از او به جا مانده نیز در سطح قابل توجهی از ادبیات جهان قرار دارد. براتیگان فعالیت ادبی خود را نخست با سرودن شعر شروع کرد، اگرچه او بیشتر نزد دوستداران ادبیات با داستان‌هایش شناخته شده است. او بعد از چاپ کتاب «صید قزل‌آلا در آمریکا» شعرهایش را به شیوه‌ای عجیب به مخاطبانش ارائه کرد و کنار خیابان به عابران پیاده این اشعار را فروخت. علیرضا بهنام که یکی از نخستین مجموعه اشعار براتیگان را به فارسی برگردانده در مقدمه کتاب «کلاه کافکا» درباره ویژگی‌های شعری او می‌نویسد: «شعرهای براتیگان با وجود سادگی، بسیار فریبنده‌اند. او با شناخت کامل از روحیه بی‌حوصله خواننده آمریکایی، شعرهایی سرود که خواندنشان بیش از چند ثانیه طول نمی‌کشد. با این همه این شعرها در همان چند ثانیه، تلنگری شدید به باورها و احساسات شنونده می‌زنند و راز تاثیرگذاری‌شان همین است.» این کتاب بعد از انتشار در سال 1384 تا امروز چند بار مورد تجدیدچاپ واقع شده و نشانگر دیدگاه‌های شاعرانه براتیگان است. «لطفا این کتاب را بکارید» عنوان دیگر مجموعه شعر براتیگان است. این کتاب در مجموع 8 شعر دارد که همراه هر شعر، بسته‌ای بذر نیز به آن الصاق شده است. بسته‌های باز نشده این مجموعه در حال حاضر نزد مجموعه‌داران چندین هزار دلار خرید و فروش می‌شود. «در عشق باران می‌بارد» به ترجمه علیرضا بهنام دیگر مجموعه شعر براتیگان است. مهم‌ترین مولفه این کتاب به‌زعم مترجم، رویکرد طنزآمیز آن است.
شکار خاموش
با این حال مرگ او با بسیاری از نویسندگان و شاعران همدوره خود تفاوت‌هایی داشته است. درباره مرگ او نوشته‌اند: او در فصل شکار همیشه به مونتانا می‌رفت و با دوستانش به شکار می‌پرداخت، هرچند هیچ‌وقت نمی‌توانست به موجود زنده‌ای شلیک کند و بیشتر ادای شکارچیان را درمی‌آورد. در فصل شکار در سال 1984، براتیگان به مونتانا نرفت. دوستانش نگران شدند. امکان تماس با او وجود نداشت به همین دلیل پلیس شهر بولیناس در شمال کالیفرنیا که محل زندگی براتیگان بود را خبر کردند. پلیس در خانه او را شکست و جسدش را کنار یک کالیبر ۴۴ پیدا کرد. بنابر اظهارنظر پزشکی قانونی، او «ایستاده رو به دریا پشت پنجره» به شقیقه‌اش شلیک کرده بود.
*عنوان مطلب برگرفته از شعری به همین نام
از ریچارد براتیگان است.