آزاده صالحی 18 اسفندماه سال گذشته در خبرها منتشر شد که سیمین دانشور بالاخره پس از تحمل یک دوره طولانی بیماری درگذشت. این خبر برای کسانی که سال‌ها با «سووشون» او زندگی کرده بودند و با شخصیت‌های کتاب‌های او خندیده و گریسته‌اند به‌رغم کهولت سن دانشور، خبری تلخ و ناگوار بود. سیمین فرزند محمدعلی دانشور، پزشک و قمرالسلطنه حکمت، مدیر هنرستان دخترانه و نقاش بود. تحصیلات ابتدایی و دبیرستان را مدرسه انگلیسی مهرآیین به پايان برد و در امتحان نهایی دیپلم شاگرد اول کل کشور شد، سپس برای ادامه تحصیل در رشته ادبیات فارسی به دانشکده ادبیات دانشگاه تهران رفت. دانشور پس از مرگ پدرش در ۱۳۲۰ شمسی به مقاله‌نویسی برای رادیو تهران و روزنامه ایران با نام مستعار شیرازی بی‌نام پرداخت. وی در سال 1329 با جلال آل‌احمد آشنا شد و با او ازدواج کرد. دانشور در ۱۳۳۱ با دریافت بورس تحصیلی به دانشگاه استنفورد رفت و در آنجا 2 سال در رشته زیبایی‌شناسی تحصیل کرد. پس از بازگشت به ایران، دکتر دانشور در هنرستان هنرهای زیبا به تدریس پرداخت تا اینکه در سال ۱۳۳۸ استاد دانشگاه تهران در رشته باستان‌شناسی و تاریخ هنر شد. این نویسنده شهیر سرانجام پس از تحمل یک دوره طولانی بیماری در 18 اسفندماه سال 1390 در خانه‌اش در تهران درگذشت.
زنانی که حرف می‌زنند
دانشور در دهه 20 و به طور مشخص در سال 1327 مجموعه داستان «آتش خاموش» را نوشت. این کتاب مشتمل بر 16 داستان کوتاه و بلند است و «اشک‌ها»، «آتش خاموش»، «گذشته»، «کلید سل»، «کلاغ کور» و... برخی داستان‌های آن به شمار می‌روند. داستان‌های این کتاب به فراخور شرایط اجتماعی که دانشور در آن زندگی می‌کرده و با الهام از وقایع روز نوشته شده است. «آتش خاموش» به نوعی بیانگر آلام و رنج زنانی است که در چارچوب روزمرگی و زندگی زناشویی محصور شده‌اند و از این رهگذر دستخوش سرخوردگی می‌شوند. دانشور در هر داستان با دستمایه قرار دادن واقعیت‌های پیرامون خود به شرح حال زنان مي‌پردازد. بلندترین داستان این مجموعه «اشک‌ها» نام دارد و قهرمان آن دختری دانشجو است که دلباخته استاد فلسفه از فرنگ برگشته‌اش می‌شود. دانشور در این داستان گونه‌ای رایج از یک عشق زنانه را به تصویر می‌کشد؛ عشقی که از سر سادگی و صفای باطن نشات گرفته و در نهایت به یأس و ناکامی منجر می‌شود. او در «آتش خاموش» که به تعبیر نگارنده بهترین داستان این کتاب است رنج‌های دختر فریب‌خورده‌ای را روایت می‌کند که از جامعه طرد شده و کسی به یاری او نمی‌شتابد. به طور کلی می‌توان این کتاب را رنج‌نامه زنانی از همه اقشار جامعه متصور شد. نکته قابل بیان درباره مجموعه داستان «آتش خاموش» اینکه تجربیات نویسنده فقط به زنان دهه 20 داخل ایران محدود نمانده و با نگارش داستان «یادداشت‌های یک خانم آلمانی» گریزی اجمالی به جنگ دوم جهانی و حملات ویرانگر هیتلر نیز زده است. مجموعه داستان «آتش خاموش» یکی از نخستین آثار دانشور در حوزه ادبیات داستانی به شمار می‌رود از این رو است که نمی‌توان جز یکی، دو داستان، کلیت اثر را مطلوب و متقن دانست کمااینکه مخاطب با مطالعه این کتاب، یک جور تعصب و رنجش از سوی نویسنده نسبت به آنچه در دهه 20 بر زن ایرانی می‌رود را به خوبی حس می‌کند. دانشور صرفنظر از پرداختن به مسائل ملموس جامعه در لابه‌لای هر داستان تصویر مات و رنگ و رو رفته‌ای از فقر اقتصادی و فرهنگی نیز ارائه می‌دهد و تبعات هر دو مقوله را آن‌طور که هست ترسیم می‌کند و جهل و خرافه‌پرستی، مردسالاری و ظلم، ناآگاهی نسبت به حقوق طبیعی و قانونی و... را تبعات فقر فرهنگی قلمداد می‌کند. نمونه موارد یادشده را می‌توان در داستان‌های دیگر این مجموعه چون «کلید سل» که باز هم روایتی عاشقانه میان یک استاد و شاگرد موسیقی است، «آن شب عروسی» و «گذشته» که شخصیت‌های اصلی به هزار و یک دلیل از اصل خود فاصله گرفته و به راه کج پیوسته‌اند و «سایه»، «کلاغ‌کور»، «عطر یاس» و «یخ‌فروش» نیز مشاهده کرد.
سوگ سیاوشون
دانشور را می‌توان نخستین نویسنده زن ایرانی دانست که به شکل حرفه‌ای به نگارش داستان پرداخت. مهم‌ترین اثر او «سووشون» است که نه‌تنها در ردیف پرفروش‌ترین کتاب‌های ادبیات داستانی به شمار می‌رود که تا امروز به 17 زبان زنده دنیا نیز ترجمه شده است. «سووشون» آن‌طور که از نامش پیداست بر اساس اسطوره سیاوش نوشته شده یا شاید بتوان آن را منبع الهام نویسنده دانست. «سووشون» که در حوالی جنگ جهانی دوم و اشغال ایران از سوی بیگانگان اتفاق می‌افتد، در عین تبیین یک روایت تاریخی به بازگو کردن زندگی شخصیت اصلی داستان یعنی «زری» و همسرش «یوسف» می‌پردازد. شخصیت‌پردازی در اثر ماندگار «سووشون» در نهایت پختگی و تسلط نویسنده اتفاق می‌افتد و از یوسف تا «مک ماهون»، «خسرو»، «عمه» و... دیگر شخصیت‌ها که هریک به نوبت وارد فضای داستان می‌شوند برای مخاطبی که تا پایان با کتاب همراه است، قابل لمس است. دانشور در رمان «سووشون» با چیره‌دستی منحصر به خود نحوه ورود انگلیسی‌ها به شیراز را در برهه‌ای از زمان در ایران به تصویر می‌کشد و تبعات و پیامدهای ورود آنان را به شکل زیبا، خوشخوان و داستان‌گونه‌ای ارائه می‌دهد. مخاطب از ابتدای داستان «سووشون» تا جایی که فئودال‌های متمول تن به همدستی با بیگانگان می‌دهند و از این رهگذر رعیت زیردست خود را تحت فشار می‌گذارند تا آنجا که یوسف، همسر زری از این سلسله زد و بندها به تنگ می‌آید و مقابل مسائلی از این دست می‌ایستد تا دست آخر کشته می‌شود، برشی تلخ و در عین حال گیرا از یک دهه تاریخی در ایران را مشاهده می‌کند. «دکتر عبدالله‌خان»، «عزت‌الدوله»، «آقای فتوحی» معلم خسرو و «ملک‌سهراب» و «ملک‌رستم» که 2 خان قشقایی هستند نیز در داستان شخصیت‌هایی هستند که هریک نماینده طبقه مرفه و فرودست جامعه‌اند و پیامی را در اثر به همراه می‌آورند.
«شبانه جنازه را از سر چاه منبع برداشتند و در صندوق عقب ماشين خان‌كاكا گذاشتند. عمه، زري، خسرو، هرمز و خان‌كاكا در ماشين نشستند. خانم فاطمه گريه مي‌كرد و مي‌گفت: فداي غريبي‌ات بشوم اما زري اشك نداشت كه گريه كند. در گورستان جوان‌آباد، قبر آماده بود و در نور يك چراغ بادي كه به دست غلام بود، جنازه را در گور گذاشتند. خسرو روي پدر را كنار زد و دست به چشم‌هايش برد و گريست. غلام و سيدمحمد با دست خود، روي يوسف خاك ريختند و عمه زار مي‌زد و مي‌گفت: «شهيد من همين‌جاست، كاكاي من همين‌جاست، كربلا بروم چه كنم؟» اما زري از همه چيز دلش به هم خورده بود، حتي از مرگ، مرگي كه نه طواف، نه نماز ميت و نه تشييع جنازه داشت. انديشيد روي سنگ مزارش هم چيزي نخواهم نوشت. به خانه كه آمدند چند نامه تسلاآميز رسيده بود. از ميان آنها تسليت مك‌ماهون به دلش نشست و آن را براي خسرو و عمه ترجمه كرد: گريه نكن خواهرم. در خانه‌ات درختي خواهد روييد و درخت‌هايي در شهرت و بسيار درختان در سرزمينت و باد پيغام هر درختي را به درخت ديگر خواهد رسانيد و درخت‌ها از باد خواهند پرسيد: در راه كه مي‌آمدي سحر را نديدي». (از متن کتاب)
از رنجی که می‌برند
بعد از انتشار «سووشون» جایگاه دانشور به عنوان نویسنده‌ای دغدغه‌مند در حیطه ادبیات داستانی تثبیت شد. «سووشون» فارغ از تبیین جایگاه نویسنده‌اش توانست راهگشای نویسندگان زن دیگر نیز باشد. اگرچه کارنامه دانشور تنها به «سووشون» و منحصرا نگارش رمان محدود نماند. «به کی سلام کنم؟» یکی از دیگر مجموعه داستان‌های او به شمار می‌رود که با نقطه‌نظرات مختلفی از سوی منتقدان ادبی مواجه شد. دانشور از جمله نویسندگانی است که به جرات می‌توان گفت در همه آثار خود به مساله زنان و اصولا زن بودن توجه خاصی کرده است. نمود این توجه را می‌توان در مجموعه داستان‌های «انتخاب» و «به کی سلام کنم؟» بیشتر مشاهده کرد. در مجموعه داستان «انتخاب» نویسنده با تکیه بر مضمون اجتماعی به بیان مشکلات زنان می‌پردازد و هریک از زنان جامعه وقت را در قالب شخصیت‌هایی چون «لقاء‌السلطنته»، «محبوبه»، «الماس»، «انیس» و... ترسیم می‌کند و خود را در بیان اندوه و مصائبی که زنان در لفاف خانواده با آنها درگیر هستند شریک می‌داند. برخی از بین داستان‌های کوتاه دانشور، داستان «باغ سنگ» را بهترین اثر او در این حوزه قلمداد می‌کنند؛ بهترین از این جهت که نویسنده در داستان با باز گذاشتن پایان، قضاوت را به مخاطب وامی‌گذارد. «به کی سلام کنم؟» نیز چندان که در سطور میانی مطلب اشاره شد، مجموعه داستانی است که در همه داستان‌ها بدون اغراق، نظری به جایگاه زنان در جامعه و خانواده دارد. نکته‌ای که درباره دانشور می‌توان گفت این است که او با جهان‌بینی منحصر به خود به بیان مواردی از این دست می‌پردازد و واکنش‌های متفاوت زنان داستان‌های خود را از هر طبقه‌ای چه فرودست و فرادست که در دایره‌ای از کج‌فهمی‌ها، سوء‌تفاهم‌ها و مردسالاری‌ها گرفتار آمده‌اند به مخاطب منتقل می‌کند. خاصه در داستان «به كي سلام كنم؟»، دانشور همسایگی زنانی چون «کوکب سلطان» و «زن آقای پنیرپور» را دستمایه کار خود قرار داده و توازن و تفاوت این 2 زن را به لحاظ اجتماعی و فردی در یک ترازو قرار می‌دهد. از این رهگذر است که دانشور را نه‌تنها می‌توان نویسنده‌ای متعهد به جامعه خود تلقی کرد که باید او را در همه آثارش چه در رمان‌ها و چه در مجموعه داستان‌هایش، زبان گویای زنانی دانست که از فقر، مردسالاری و ظلم، ناآگاهی نسبت به حقوق طبیعی‌شان و همینطور جهل و خرافه‌پرستی رنج می‌برند.
متفاوت در بازخورد
دانشور در دهه 70 نگارش سه‌گانه‌ای را آغاز کرد. او در این دهه جلد اول این سه‌گانه با عنوان «جزیره سرگردانی» را نوشت. بعد از آن مجموعه داستان «پرنده‌های مهاجر» از او چاپ شد. او در «جزیره سرگردانی» برشی از زندگی 3 نسل «خانم نوریان»، «مامان عشی» و «هستی» را ارائه می‌دهد و با دستمایه قراردادن این 2 شخصیت اصلی، احساسات، شکست‌ها و پیروزی‌ها، ناامیدی‌ها و عشق‌های آنها را در کفه ترازو قرار می‌دهد. این کتاب که بعد از انتشار برخلاف دیگر آثار دانشور چندان به مذاق منتقدان ادبی خوش نیامد، فارغ از اینکه از زاویه دید یک زن تبیین شده و باز هم به تبع دیگر کارهای نویسنده اثری زن‌محور است به نوعی به نقد طبقه بورژوا نیز می‌پردازد و به بخش‌هایی از برهه‌ای از تاریخ (کودتای 28 مرداد 1332) نیز اشاره دارد. با این حال «سووشون» همچنان در صدر آثار دانشور می‌درخشد و این اثر نتوانست گوی سبقت را به عنوان اثری فراگیر از آن خود کند. «ساربان سرگردان» دومین جلد این سه‌گانه با اظهارنظری نسبی از سوی اهالی ادبیات روبه‌رو شد. این کتاب خط سیر زندگی و فعالیت‌های «هستی» شخصیت اصلی هر سه‌گانه است و نبرد خیر و شر را نیز به تصویر می‌کشد. «این مرگ چیست که حضورش آدم را به مرور زندگی‌اش وامی‌دارد؟ انگار زندگی در پیش چشمانش رژه می‌رود و آدم از خودش می‌پرسد من در این زندگی چه کرده‌ام؟ نمی‌پرسد چه خواهم کرد، چرا که نمی‌داند کی نوبت به او می‌رسد؟» (از متن کتاب)
از یابنده تقاضا می‌شود!
سومین جلد این سه‌گانه اما برای سیمین به هیچ‌وجه خوش‌یمن نبود. بعد از نگارش «کوه‌سرگردان» برخی نشریات ادبی خبر از مفقود شدن این کتاب در انتشارات خوارزمی دادند. هیچ وقت مشخص نشد بر سر آخرین کتاب سیمین چه آمده است. برخی در این‌باره می‌گویند کتاب هیچ‌وقت موفق به دریافت مجوز نشر نشد و بعضی با رد این ادعا بر این باورند که «کوه سرگردان» نه‌تنها هیچ‌وقت برای گرفتن مجوز به وزرات فرهنگ و ارشاد اسلامی نرفت که حتی برای گرفتن فیپا نیز به کتابخانه ملی راه نیافت. با این تفاسیر، انتشار 2 کتاب «جزیره سرگردانی» و «ساربان سرگردان» نتوانست آن‌طور که باید در جذب مخاطبان آثار دانشور تاثیری ایجاد کند. اغلب کماکان کتاب‌های دهه‌های گذشته او را بر این دو اثر ترجیح می‌دادند. در محفل منتقدان ادبی نیز خبری از تشویق و اشتیاق برای خواندن این 2 اثر به چشم نمی‌خورد و همین سردی و سکوت موجب شد این 2 اثر که شاید آخرین آثار دانشور هستند در محاق ابهام قرار گیرند و به آن شکلی که شایسته بود نزد عامه مردم معرفی نشوند.