دكتر عادل پیغامی*حدود یك‌دهه از آغاز جهش علمی ایران می‌گذرد؛ روندی كه مرحله‌ای منطقی از پروژه تمدن‌ساز انقلاب اسلامی به حساب می‌آید. این روند تاكنون دستاوردهای مهمی دربر داشته است. هر انسانی به اهمیت بی‌بدیل علم در هرگونه پیشرفت و تحول اذعان می‌كند و علم را كنار عناصر دیگری همچون حیات، عدالت، آزادی و استقلال، مطلوبی بالذات می‌داند كه دیگر مطلوب‌های انسانی در گرو تحقق آن است. پس همه‌گونه فداكاری و هزینه برای دستیابی به آن موجه است بویژه كه اقتصاددانان با طرح این ویژگی مهم ذاتی در عرصه علم كه مشمول قانون بازدهی نزولی نمی‌شود، بر این مهم تاكید دارند كه در قرن جاری برای خلق ارزش پایدار، راهی جز اقتصاد مبتنی بر دانش و پیشرفت مبتنی بر علم وجود ندارد. در باب چگونگی نیل به این اهداف، سخن بسیار است. در دهه گذشته ما گام‌های بلندی برداشته‌ایم؛ چه به لحاظ روحی در بدنه نخبگان جوان و چه از لحاظ سازمانی در تدبیر علمی كشور ضمن اینكه زیرساخت‌های فرهنگی، گفتمانی، اداری، اسنادی و حتی شبكه‌ای و سازمانی را نیز به تناسب نیازها و امكانات فراهم آورده‌ایم. در این عرصه گاهی حتی خارج و متفاوت از مدل‌های رایج تولید علم عمل كرده و روش‌های بومی نوینی را آزموده‌ایم كه استعاره «گلخانه» نمونه‌ای از آنها به شمار می‌آید. طلیعه نتایج نیز به قدری آشكار است كه نه از سوی دوست و دشمن قابل انكار است و نه نیازی به تكرار آن است.
اما با نگاهی به كارنامه این سال‌ها می‌توانیم آسیب‌ها و كاستی‌ها را شناسایی كنیم و با اهتمام به رفع آنها، تداوم این حركت را تضمین كنیم، همچنین می‌توان «ای‌كاش‌ها»یی را در این زمینه مطرح كرد؛ به این امید كه بتوانیم اینگونه خلأها را آگاهانه و هوشمندانه پر كنیم و كمتر دل به اتفاقات برنامه‌ریزی‌نشده ببندیم.
مدیریت دانش
به نظر می‌رسد در مجموعه امور مربوط به «مدیریت دانش» باید آنچه را كه رهبر انقلاب اسلامی تاكنون گفته‌اند، تكمیل و دنبال كنیم. ایشان طی این مدت، منظومه‌ای نسبتا جامع و نقشه راهی از اقدامات راهبردی و عملیاتی در عرصه علم را تصویر كرده‌اند اما فارغ از ابعاد راهبردی مساله و در سطوح عملیاتی، مطرح‌نشدن برخی مباحث تكمیلی ممكن است به این معنی باشد كه ورود بیش از این به مقولات اینچنینی را وظیفه خود نمی‌دانند و حلقه‌های بعدی مدیریتی كشور- شامل مدیران و عالمان متعهد- باید به دنبال تعریف و طراحی عملیاتی این موارد باشند.
البته ایشان مجموعه اقدامات راهبردی یا كلان خود را تماما ایفا كرده‌اند و تاكنون اهتمام ویژه‌ای به امور زیرساختی در مدیریت دانش و فرآیند تولید علم مبذول داشته‌اند، مثلا «نقشه جامع علمی» جزو «زیرساخت‌های اسنادی» حركت علمی است كه كشور ما فاقد آن بود و رهبری آن را مطرح كردند یا «بنیاد علمی نخبگان» و «سند نخبگانی كشور» از «زیرساخت‌های سازمانی و نهادی» این حركت به شمار می‌روند كه ایشان به آنها ورود داشته‌اند. ایشان در همان سال‌های ابتدایی رهبری‌شان، در سفری به قم با تاسیس و راه‌اندازی «مركز كامپیوتری علوم اسلامی (نور)» آغازگر راهی شدند كه از كارهای زیرساختی در زمینه فناوری اطلاعات است و امروز در جهان اسلام بی‌بدیل است. جالب اینكه رهبر انقلاب حتی اهمیت و ضرورت تهیه طبقه‌بندی مفاهیم و علوم از دیدگاه اسلامی- ایرانی را هم مطرح کرده و اجرای آن را به مجموعه‌ای واگذار كرده‌اند. از نظر كسی كه در مدیریت دانش و تولید علم كار می‌كند، اهمیت تبویب و طبقه‌بندی دانش، زیرساختی بسیار مهم و ضروری است كه حاكی از ورودی هوشمندانه است. به نظر بنده، در سطح راهبردی و زیرساختی، تدبیر و راهبری رهبر انقلاب اسلامی ستودنی است.
با این همه، دامنه امور زیرساختی علمی و عملیاتی‌شدن اهداف، فقط به این موارد ختم نمی‌شود. وظیفه نخبگان و مدیران كشور این است كه دیگر زمینه‌های زیرساختی را شناسایی كنند و به آن بپردازند یا اینكه مسائل زیرساختی را كه ایشان مطرح كرده‌اند، دنبال كنند و كار را تا تحقق كامل آنها ادامه دهند. در ادامه خواهم كوشید برخی حلقه‌های ناقص یا كمرنگ جهش علمی كشور را مورد توجه قرار دهم و به این سوال پاسخ گویم كه برخی مقدمات واجب برای تحقق این واجب (تولید علم) كدام است.
1- طبقه‌بندی علم
طبقه‌بندی و تبویب علم (نه طبقه‌بندی علوم) و استخراج هندسه‌های معرفتی و محتوایی از حوزه‌های مختلف در قالب «دسته‌بندی» یا «طبقه‌بندی» یا «گونه‌شناسی» و سپس كدگذاری شاخه‌ها و گونه‌های به‌دست‌آمده، از اهم واجبات تولید علم است. در طول تاریخ علم نیز هر كه تبویب علم كرده، پرچم رهبری علمی را نیز به دوش گرفته است مانند مرحوم شیخ طوسی رحمه..الله‌عليه در تبویب فقه. اقدامات مجموعه‌هایی در حوزه یا دانشگاه و سازمان مدارك علمی كشور (ایران‌داك) در طراحی تزاروس‌های علوم مختلف، هرچند خوب و قابل تقدیر اما ناقص است. در بسیاری عرصه‌های دانش هنوز طبقه‌بندی جامعی نداریم و در بازیابی و فرآوری دانش و مدیریت علم و پژوهش و رصد و پایش نتایج و تبعات و در نهایت علم‌سنجی، فاقد ابزارهای مناسب هستیم. بدنه علمی كشور در این زمینه نیازمند یك انقلاب است تا بتواند مرجعیت و راهبری عرصه‌های علمی بویژه علوم انسانی را برای ایران اسلامی به ارمغان آورد. این مهم در منظومه سیاست‌های جهش علمی كشور مغفول و نیازمند سرمایه‌گذاری انسانی و مالی عاجل و هدفمند است.
2- ابزارهای لازم برای تولید علم
علم چیزی جز حركت از معلومات به مجهولات نیست. به زبان امروزی، علم مساوق و مساوی است با فرآوری داده‌ها و تولید اطلاعات جدید. ابزارها و آلاتی همچون انواع منطق صوری، ریاضی، جدید و منطق ماده، ابزارهای نوین تصویرسازی و الگوریتم‌های بازنمایی و تصمیم‌سازی- مثل نظریه بازی‌ها- روش‌شناسی، روش تحقیق‌های كمی و كیفی، گونه‌های مختلف مدلسازی و... از ابزارهای لازم و مقدمات غیرقابل اغماضی است كه بدنه علمی كشور ما در آنها نیز نیازمند انقلابی عظیم و سریع است. با تجهیز سرمایه‌های انسانی و جامعه نخبگانی به این ابزارها، می‌توان حركت و جهش علمی ایران را به مراتب ارتقا داد. ضعف موجود حوزه و دانشگاه در باب تجهیز به این ابزارهای تحلیلی و مفهومی واضح است. ای كاش مراكز سیاستگذاری علمی بدنه علمی كشور را در این باب رصدی دائمی می‌كردند تا هم وضع موجود معلوم‌تر شود و هم روند تغییرات آن.
از جمله ابزارهای نوینی كه در این باب بسیار راهبردی است و می‌تواند عقب‌ماندگی‌های بزرگ را برطرف کند، علوم جدید رایانه‌ای است. در باب همان مركز كامپیوتری نور، شروع واقعا خوبی داشتیم اما این كار باید ادامه پیدا می‌كرد و وارد مراحل بعدی فرآیند استفاده از علوم رایانه‌ای می‌شد. مثلا باید شاخه‌های مختلف این علم، پای مساله «فرآوری اطلاعات» می‌آمد و طوری برنامه‌ریزی می‌شد كه در محدوده زمانی 5 یا 10 ساله و گذشته از «بازیابی داده و اطلاعات» به «فرآوری هوشمند اطلاعات» یا «سیستم‌های هوشمند پشتیبانی تصمیم» برسیم.
3- برنامه‌ریزی آموزشی و پژوهشی
جریان علم و تولید و اشاعه و ثمربخشی آن باید مدیریت شود. یكی از مهم‌ترین ابزارهای تحلیل و تدبیر حوزه علم، عرصه مدیریت آموزشی و پژوهشی است. سرمایه انسانی و اجتماعی لازم برای تولید علم و جنبش نرم‌افزاری از مسیر این 2 فرآیند می‌گذرد. تداوم جهش علم كشور منوط به تغییر وضع، سواد و توان موجود در عرصه مدیریت آموزشی و پژوهشی كشور است. مثلا «دانش برنامه‌ریزی درسی» از ابزارهای مغفولی است كه در ارتقای رابطه نظام با دانشگاه و نخبگان یا مساله محورشدن حوزه علمیه و ورود آن به نیازهای كشور و انقلاب می‌تواند نقش بسزایی ایفا کند. رهبر انقلاب در سفرهای خود به قم، بارها ضرورت علوم انسانی اسلامی، ضرورت بازنگری در برنامه‌های درسی حوزه و متناسب‌شدن حوزه و برنامه‌هایش با نیازهای واقعی و عینی انقلاب و نظام را مطرح كرده‌اند اما ای كاش این سخنان ایشان تبدیل به یك نهاد (و نه الزاما سازمان) و جریان می‌شد و پایه یك تحول در پویایی فرآیند برنامه‌ریزی درسی را فراهم می‌كرد. مثلا با راه‌اندازی دوره‌ها و كارگاه‌های آموزشی كوتاه‌مدت یا مقاطع دكترای آموزشی و پژوهشی، متخصصان برنامه‌ریزی درسی متناسب با این مقصود در حوزه تربیت شوند و سرفصل‌های درسی را بازنگری كنند.
4- علوم پیرامونی
از دیگر مقدمات واجب و نسبتا مغفول برای تولید و جهش علمی، علومی هستند كه مقدمه‌شان تولید علم باشد و محیط پیرامونی و ترتیبات نهادی و بستر لازم برای علم هدفگذاری‌شده را تامین كنند. دانش‌هایی همچون اقتصاد تولید علم، سیاستگذاری علم و فناوری، مدیریت دانش، علم‌سنجی، حقوق مالكیت فكری، جامعه‌شناسی علم و فناوری و... از این مقوله‌اند كه نداشتن ذخیره معرفتی لازم از آنها، تولید علم بومی و مشاركت آن در زنجیره تامین ارزش و خلق ثروت را ناممكن جلوه می‌دهد. حتی رشد فنی- مهندسی كشور هم در بستری از علوم انسانی معنی پیدا می‌كند. فرض كنید ما در علم فیزیك بسیار رشد كنیم، این خوب است اما وقتی می‌تواند تبدیل به محصول شود كه آن را تجاری‌سازی كنیم. از همین‌جا به عرصه علوم انسانی و مشخصا اقتصاد پامی‌گذاریم. پس موفقیت علوم فنی و مهندسی نیز نیازمند حاشیه پررنگی از علوم انسانی است. انكوباتورهای تولید ثروت از علم (كه باید نوزاد را درون آن بگذاریم تا رشد كند) همگی از سنخ علوم انسانی هستند.
5- علوم انسانی
در مجموعه رشد علمی پرشتاب كشور، «كمرنگ بودن سهم علوم انسانی» بسیار به چشم می‌آید. رهبر انقلاب چند سالی است كه به‌طور جدی‌تر به این حوزه نیز ورود كرده‌اند. البته ممكن است این كمرنگ‌تر بودن و در اولویت‌های بعدی قرار گرفتن، آگاهانه و عامدانه بوده باشد یعنی به دلایلی موجه، تعمدی بوده كه اول علوم فنی- مهندسی مطرح شود. برجسته‌كردن دستاوردها و پیشرفت‌های علوم فنی ـ مهندسی از یك وجه مقدم است چون زودتر مردم را قانع می‌كند. وقتی یك موشك دوربرد را مثلا با برد 2 هزار كیلومتر پرتاب می‌كنیم، همه می‌گویند كشور رشد كرده است اما اگر بخواهیم در میان‌مدت یا بلندمدت رشد علمی خود را درون و بیرون از كشور نشان دهیم، نمی‌توانیم اینها را باعث اقتدار بدانیم. «علوم انسانی اقتدارآفرین» 2 شاخه دارد؛ یكی خود این علوم انسانی مانند سیاست، اقتصاد، حقوق، روانشناسی و... كه با پیشرفت در این زمینه‌ها می‌توان جامعه را به‌درستی مدیریت كرد و بر مشكلاتی مانند بیكاری، تورم و... غلبه كرد و به اقتدار دست یافت. شاخه دیگر این است كه همه علوم فنی و مهندسی اگر بخواهند اقتدارآفرین باشند، باید بر بستر مناسبی از علوم انسانی قرار بگیرند. چه بخواهیم از علم ثروت تولید كنیم و چه امنیت و عدالت، باید به علوم انسانی متناسب با آن بپردازیم.
در نظام آموزشی دبیرستانی ما سهم علوم ریاضی و تجربی حدود ۵۰ درصد و سهم همه علوم انسانی چیزی حدود ۶ درصد است. تازه ریاضیات، خودش چندین و چند شاخه دارد كه برخی از آنها مانند «نظریه بازی‌ها» به علوم انسانی نزدیك بوده و با آن تماس دارند. این جزو علوم و فنون استراتژیك است و تصمیم‌گیری‌های عقلایی را در هر وضعی بررسی می‌كند تا تصمیمات راهبردی در مواقع حساس به‌درستی گرفته شود. اینگونه بخش‌های ریاضیات هم متاسفانه در برنامه درسی و نظام آموزشی ما مفقود و مغفول است.
6- نهادسازی
اگر بخواهیم مباحث را دسته‌بندی كنیم مجموعه‌ای از مطالب را می‌توانیم در زمینه «نهادسازی» مطرح كنیم.
یك مساله دیگر كه همین‌جا مطرح است، نبود كانون یا نهادی است كه اینگونه بحث‌ها، نقدها، اصلاحات و تكمله‌ها را انجام دهد تا به خروجی مناسب و قابل استفاده‌ای برسد. متاسفانه ظاهرا چنین نهادی وجود ندارد.
7- سندنویسی
یك محور مهم دیگر، «مساله سندنویسی» است. شاید بتوان چنین آسیب‌شناسی كرد كه در مواردی، كشور به دام سندنویسی كلان افتاده و این به یك معضل تبدیل شده است و چون وزن توجه به زیرساخت‌های اسنادی بالا رفته، همه تنها در هر زمینه‌ای كه رهبری مطرح می‌كنند، سیاست‌های كلی می‌نویسند! وقتی به خود عرصه‌ها وارد می‌شویم، می‌بینیم كارهای اولیه روی زمین مانده است، در حالی كه در اندیشه رهبر انقلاب این دقت و توجه را داریم.
8- آینده‌شناسی
حوزه‌های «راهبردی و آینده‌شناسی» هم اهمیت دارد. مثلا رهبر انقلاب می‌گویند بر پایه اطلاعات و تحلیل‌های موجود در حوزه انرژی، 40 سال بعد چنین خواهد شد و اگر فلان كار را نكنیم، كشور چنان خواهد شد. پس حوزه‌های علم و فناوری باید فعال شوند. اینها نگاه‌های راهبردی است. متاسفانه در اینجا هم علوم انسانی كمرنگ است. مثلا در حوزه اقتصاد، رهبری دست‌‌كم از سال ۱۳۸۰ ورود پیدا كرده‌اند و به آن اهمیت داده‌اند. همان‌گونه كه در فرهنگ از دهه ۷۰ وارد شده و درباره شبیخون فرهنگی هشدار داده‌اند. در زمینه مسائل علوم انسانی در كشور ایشان ورودهای راهبردی خوبی دارند اما وقتی ترجمان علمی همین موضوع‌ها را در سطح دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها دنبال می‌كنیم، متاسفانه آن رنگ و بو را نمی‌بینیم.
*استادیار اقتصاد دانشگاه امام صادق(ع)