در آثار کوتاه و بلند سینمایی شما، همیشه زنها حضور محوری دارند. و از نظرکمیت نیز این حضور پررنگتر از مردان دیده میشود. فکر میکنم در «شبانه روز» توجه شما به این موضوع بیشتر شده است. این توجه یا دغدغه از کجا میآید؟
امید بنکدار: زن محور بودن قصهها و یا آثارما کاملا ناخودآگاه بوده و ما هیچ وقت تصمیم نمیگیریم که صرفا درباره زنها فیلم بسازیم. شخصیت زن برای من و کیوان خیلی مهم است. ما مرد هستیم و زنها برای ما انسانهایی ناشناخته و پیچیده هستند. شناخت آنها برای ما کنجکاوي برانگیز است. مجموعه این مفاهیم باعث میشود در نوع درامی که من و کیوان به آن علاقه داریم، زنها جایگاه خاصی داشته باشند.
کیوان علیمحمدی: من و امید میخواستیم فیلمی بسازیم درباره آدمهایی که در سینما کمتر و در تلویزیون اصلا به آنها توجه نمیشود. قشر فرهنگیای از جامعه که مشکل مالی ندارند، ولی در دیالوگ برقرار کردن دچار مشکل هستند.
ما اعتقاد داریم مردان و زنان قصه ما انتخابهایشان غلط است. در نتیجه مجبور میشوند، انتخابهای دیگری داشته باشند. به طور مثال، اگر فرخ (پارسا پیروزفر)از همان ابتدا کنار مرجان (نیکی کریمی) قرار میگرفت، میتوانستند پارتنر خوبی برای هم باشند. وقتی انتخابها درست نیست، مسیرها اشتباه میشوند. این آدمها به عقیده ما در جامعه وجود دارند، اما در سینما و تلویزیون به آنها نمیپردازیم.
امید بنکدار: این آدمها قبل از اینکه افراد بد یا خوبی باشند، مثل همه ما در زندگی اشتباه میکنند. ما در زندگی تجربههایی را به دست میآوریم و یا از دست میدهیم. در بعضی مواقع نیز از همین تجربهها درست استفاده میکنیم و یا حتی ممکن است اشتباهی را چند بار تکرار کنیم. در برخی شرایط اعتمادهایی کردیم و خلاف آن به ما ثابت شده و یا آن زمانی که باید اعتماد میشده، پرهیز کردیم.
اما نگاه شمابه این شخصیتها با دیدگاه صرفا فمینیسم متفاوت است.
امید بنکدار: من و کیوان همیشه در آثارمان به موضوع فمینیسم اشاره میکنیم، اما در فیلمهای ما فمینیسم تعریف گستردهای دارد. به همین دلیل ما به خاطر توجه به این موضوع هیچ وقت شرمنده نیستیم و از آن پرهیز نمیکنیم. به عقیده ما فمینیسم طیف گستردهای دارد. در میان طرفداران فمینیسم هم افراد افراطی وجود دارند و هم متعادل. اما تعریف ما از این مقوله به منظور توجه و شناخت جهان زنانه است. با این تعریف میتوان گفت ما به این مقوله توجه داریم، دغدغه ما است و به آن فکر میکنیم.
این توجه و نگاه خاص شما در«شبانه روز» نسبت به «شبانه» بیشتر شده است؟
علیمحمدی: «شبانه» یک فیلم خودروایت و «شبانهروز» کاملا روایی است. آن فیلم بیشتر جهان ذهنی یک آدم است که وارد دنیایی وهمانگیز شده. البته کاراکتر محوری «شبانه» یک زن و در «شبانه روز» سه زن و یک مرد است. اما به عقیده ما این دو فیلم دو دنیای متفاوت دارند و به هم ارتباطی ندارند.
چه نکاتی میتواند در وهله اول «شبانهروز» را از «شبانه» متفاوت کند؟
کیوان علیمحمدی: من و امید وقتی میخواهیم فیلم بسازیم، باید به سمت و سویی برویم که برایمان جذابیت داشته باشد و ما را به چالش دعوت کند. «شبانه» در قالب خود یک تجربه جالب بود و قرار نیست بعد از آن «شبانه2» را بسازیم. اگر در حال حاضر از ما بخواهند یک فیلم بسازیم، قطعا شبیه «شبانهروز» میشود. ما برای این فیلم دو سال دنیا را به صورت «شبانهروز» میدیدیم. باید این اثر را از ذهنمان پاک کرده تا بتوانیم فیلم بعدی را شروع کنیم. به همین دلیل «شبانه» تجربه خاص خودش را داشت، اما برای این فیلم تصمیم گرفتیم، دست به تجربه دیگری بزنیم.
برای ما چون «شبانه» انجام شده، فرمولهای آن را بلدیم. تکرار آن دیگر جذابیتی ندارد. به همین دلیل خودرا وارد فضای جدیدی میکنیم.در «شبانه روز» برخی پلانها را دانگ تیک کار کردیم و یا در قصه دیگر این فیلم «دوربین ثابت است و حرکات پن و تیلت نداریم. ما در تمام بخشها خلاقیت را به کار میگیریم و راه حل را پیدا میکنیم. سینما به عقیده ما مانند حل کردن یک معادله است. برای هر پلان بهترین زاویه دوربین یکجا است و شما باید به عنوان کارگردان زاویه را پیدا کنید. در فیلمنامه نیز چهار قصه را به صورت موازی کنار هم پیش بردیم و تصمیم گرفتیم تا جایی با کاتهای زمانی حرکت کنیم. به طوری که سه قصه در زمان حال میگذرد و قصه مربوط به گذشته نه چندان دور است. این نوع نگارش فیلمنامه برای ما تجربه جالبی بود که جذابیت خاص خود را داشت.
ما برای ساخت هر فیلمی باید وارد دنياي آن کار شویم. هیچ وقت روی متنهای از پیش آماده کار نمیکنیم. فکر میکنم دنیای فیلمسازی با کارمندی بسیار تفاوت دارد. ممکن است خیلی از افراد کارمند سینما باشند، اما من و امید به این شیوه کار نمیکنیم.
فیلمنامه «شبانهروز» چه مراحلی را طی کرد تا به شکل نهایی رسید؟
علیمحمدی: برای اینکه وارد فضای کار شویم، باید در ابتدا خودمان را در آن فضا قرار دهیم و نگاهمان را متمرکز کنیم. از زمانی که طرح «شبانهروز» شکل گرفت، ما میدانستیم چهار قصه داریم که میخواهیم در مسیری با آنها حرکت کنیم. البته این فیلمنامه ابتدایی تا نسخه نهایی تغییرات زیادی کرد. آخرین نسخه زمانی که گروه بازیگران فیلم نهایی شد و دورخوانیها را انجام دادیم، بسته شد. همیشه تا قبل از دکوپاژ روی متن کار میکنیم. برای من و امید در مرحله کارگردانی این جذابیت وجود داشت که چطور این چهار قصه را بسازیم؟ اینجاست که به عقیده ما فیلمسازی عرصهای میشود تا تو خودت را به چالش دعوت کنی، بیشتر بازیگران و عواملی که در این فیلم با ما همکاری میکردند، پلان به پلان نگران کار بودند. به طور مثال سودابه خسروی طراح گریم، حامد بهداد و یا مهتاب کرامتی و دیگران نگران نتیجه کار بودند و من و امید هم به نوع دیگری.
وقتی سر صحنه با یکسری آدم روبهرو هستید که نگران کارشان هستند ومیخواهند بهترین اتفاق بیفتد، به عقیده ما عرصهای شکل گرفته که میتوان به نتیجه آن امیدوار بود.
برخی معتقدند پررنگ شدن روایت در «شبانهروز» در مقایسه با فیلم «شبانه» به خاطر توجه بیشتر شما به مخاطب است؟
امید بنکدار: ما معتقد نیستیم که «شبانه» مخاطب ندارد. این فیلم مخاطب تعریف شده با گروه سنی معین، بین 27-16 سال را دارد که میتوانند با آن ارتباط خوبی برقرار کنند. اما «شبانه روز» به لحاظ رده سنی و فرهنگی میتواند مخاطب گستردهای داشته باشد. ولی این ویژگی، اولویت اول ما برای نوشتن فیلمنامه اینکار نبود. هر شخصی که فیلم میسازد، دوست دارد کارش دیده شود و بامخاطب ارتباط برقرار کند. وقتی هزینه و وقت میگذاریم و پروسههای تولید و پیش تولید را با هر شرایطی تحمل میکنیم، نمیخواهیم بعد از اتمام کار آن را در کمد بگذاریم. دوست داریم کارمان دیده شود یا احساساتی که در زمان نوشتن فیلمنامه یا ساخت تجربه کردیم را با مخاطب سهیم شویم، اما مطمئنا این اولویت اول ما نیست.
کیوان علیمحمدی: بعد از «شبانه» من و امید مستندهای «MDMA»، «سرخ» و «آسمان سیاهشب» را ساختیم. در همان زمان نیز برخی معتقد بودند «MDMA» مورد توجه مخاطبان قرار نمیگیرد، اما با آماری که تلویزیون ارائه داد، متوجه شدیم این فیلم یکی از کارهای پرمخاطب بود. حتی در زمان پخش این مستند اتفاقاتی افتاد که ما فکر کردیم کارمان را در بخشهایی درست انجام دادیم. من و امید نیز احتیاج داریم باطریهایمان شارژ شود. اما این شارژ شدن به شیوه دیگري است. این جمله را از استاد آیدین آغداشلو شنیدم «یاد گرفتیم، قانع زندگی کنیم تا کارهایی که دوست نداریم را انجام ندهیم» ما هم یاد گرفتیم اینگونه زندگی کنیم.
بین فیلم اول و دوم ما چهار سال فاصله است. برای من و امید فیلم ساختن به شکل تجاری خیلی آسان است. برای انجام ندادن اینگونه کارها، حتما اولویتهای دیگري مدنظر ماست.
فیلم «شبانهروز» به لحاظ تصویری و روایت ساختاری متفاوت دارد، این تجربه جدید چگونه شکل گرفت؟
کیوان علیمحمدی: ما قبل از دکوپاژ، ساختار را برای خودمان تعریف میکنیم و در طول دو سال تمام مدت برای ساخت این فیلم، دنیا را از زاویه «شبانهروز» نگاه میکردیم. از همان ابتدا تصمیم گرفتیم چهار قصه را با چهار فرمت متفاوت شروع و از طرفی آنها را با یکدیگر ترکیب کنیم. مثل چهار فیلم مجزا، به طور مثال برای قصه «سیاوش» چون در انتها متوجه میشویم در گذشته رخ داده است، مونوکروم قهوهای در نظر گرفتیم تا بتوانیم آن کهنگی را به مخاطب نشان دهیم. از طرفی سیاوش نقاش است و این مونوکروم به گونهای فضا را متناسب با دنیای ذهنی او ترسیم میکند. در این قصه نماها ثابت و حرکت پن و تیلت دوربین نداریم. در قصه دیگر، فوژان برای ما یک دختر جسور است که فکر میکند به راحتی میتواند از پس مسؤولیتی که دارد بربیاید که در سکانس آرایشگاه این تصویر به هم میریزد. به همین دلیل تصمیم گرفتیم، در این قصه دوربین زوم باشد و فیلتر 85 را از روی دوربین برداریم که یک توتالیته آبی روی نگاتیو ثبت شود و به عقیده ما این شکل میتوانست از نظر بصری کار را متفاوت کند.
برای قصه «تاجالسلطنه» (البته یکی از آرزوهای من و امید ساختن فیلمی به صورت سیاه و سفید است) تصمیم گرفتیم به دلیل تاریخی بودن روایت آن را سیاه و سفید کار کنیم. نماها را لانگ شات با کات کم در نظر گرفتیم که در نیمه دوم همین قصه، وارد یک روایت کلاسیک میشویم. قصه «مرجان» هم که جهان عاشقانه او با فرخ است و این به این دلیل است که آن دو شخصیت کودکی زیادی دارند، از همان ابتدا یک تابش رنگی را انتخاب کردیم که نرمال است و روایت «فوژان» و «تاجالسلطنه» نیز در بخشهایی نرمال میشود. در قصه «سیاوش» هم به دلیل کهنگیاي که دارد، این حرکتها آرامتر است.
روایت این چهار قصه در مقاطعی دچار تغییر لحن شده و وارد سطوح جدیدی میشود. در عین حال برخی قصهها با یکدیگر تلاقی و برخورد دارند، چطور به این طراحی رسیدید؟
کیوان علیمحمدی: یکی از موضوعهایی که در این فیلم برای ما اهمیت داشت و به نوعی دنبال آن بودیم، همین تغییر لحن بود. در نیمه اول، فیلم سرخوشانه حرکت میکند و از جایی کاملا تغییر لحن میدهد. یکی دیگر از بخشهای فیلم برای ما جذابیت در پرداختن به روایتهاست. وقتی ما در یک فیلم با چهار قصه روبهرو هستیم همیشه این تصور وجود دارد که باید این روایتها در بخشی با هم برخورد کنند. اما ما سعی کردیم با این قصهها بازی کنیم. به طور مثال دو قصه «مرجان» و «حورا» در نقطهای با هم تلاقی میکنند یا قصههای «فوژان» و «حورا» در صحنهای لوکیشن مشترک دارند اما قصه «سیاوش» با دیگر روایتها همخوانی ندارد به طوری که وقتی یکی از دوستان نسخهای از فیلم را در زمان مونتاژ دید، احساس کرد زمان قصه با دیگر روایتها هماهنگ نیست و برای او جای تعجب بود که البته ما از این واکنش بسیار خوشحال شدیم زیرا این از نکاتی بود که دوست داریم در سالن سینما برای مخاطب نیز به وجود آید. به همین دلیل از همان ابتدا تصمیم گرفتیم زمانش را با سه قصه دیگر را سینک نکنیم.
این همان وجه بازیگوشانهای بود که ما در پرداختن به آنها علاقهمند بودیم. البته قصه «سیاوش» در صحنهای با یکی دیگر از روایتها ارتباطی برقرار میکند.
شما از معدود کارگردانان سینمای ایران هستید که از استوری برد استفاده میکنید. این کار چه تاثیری در روند تولید فیلم دارد؟
علیمحمدی: از زمانی که من و امید کار فیلم کوتاه انجام میدادیم همیشه با بودجه کم فیلم میساختیم. به همین دلیل یاد گرفتیم که از زمان به بهترین وجه استفاده کنیم. استفاده از استوری برد نیز از همان زمان شکل گرفت.
ما همیشه سر فیلمبرداری صبح زود سر کار حاضر میشویم و شبها نیز دیروقت به خانه میرویم. به نوعی زندگی اردویی داریم. بعضی وقتها که کار تمام میشد، چون در دل این قصه، روایت دیگری را دکوپاژ میکردیم، بعد از رفتن گروه، ما تازه به لوکیشن دیگری میرفتیم. به همین دلیل و حساسیتی که برای کار داریم، خیلی به خودمان سخت میگیریم. متاسفانه در ایران پیشتولید زیاد معنای خاصی ندارد. اما من و امید واقعا در تمام این مراحل کار میکنیم. استوریبرد نیز نتیجه همین کار سخت است، زمانی که استوریبردها سر کار آماده است، همه خیالشان راحت میشود. به همین دلیل زمان را تلف نمیکنیم. ما حدودا هر قصه را در دو هفته فیلمبرداری کردیم. این فیلم حدود 40 لوکیشن داشت و با این تعداد بازیگر حتما باید برنامهریزی دقیقی انجام میدادیم. خیلیها در سینما فکر میکنند وقتی با استوریبرد کار میکنی، دیگر هیچکس نمیتواند نظر بدهد اما من و امید دکوپاژ میکنیم و از استوریبرد استفاده کرده تا همه جزئیات را مورد توجه قرار دهیم. در این شرایط است که سرصحنه میتوانیم از همه خلاقیت خود برای کار استفاده کنیم. به عقیده ما از همان ابتدا تا زمانی که فیلم روی پرده میرود، باید خلاقیت کارگردان نمود پیدا کند. فیلم مانند موجود زنده است و اگر در هر مرحلهای آن را رها کنی، میمیرد.
ادای دین شما به افراد خاص در «شبانهروز» برجسته است. به طور نمونه سیاوش کسرایی در قصه «سیاوش» و محمدرضا اصلانی در قصه «تاجالسلطنه».
امید بنکدار: «سیاوش کسرایی» در زندگی من و کیوان نقش تعیینکنندهای داشت. به همین دلیل پرداختن ما به قصه سیاوش در این فیلم نوعی ادای دین به این شخصیت است. ما در این فیلم از مؤلفههایی که در مستند «چشماندازهای سیاوشآباد» وجود داشت مانند وسایل شخصی مرحوم کسرایی استفاده کردیم اما به آن فیلم ارجاع ندادیم.
اما درباره قصه «تاجالسلطنه» به این شکل نیست. من و کیوان در گذشته کتابی را با عنوان «خاطرات تاجالسلطنه» خوانده بودیم که به نوعی به خاطرات زندگی وی میپرداخت. این شخصیت که دختر ناصرالدین شاه قاجار است، در زمان خود بسیار مدرن بوده، او به سه زبان تسلط داشته و در کنار نقاشی، ساز مینواخته و شاگرد میرزا عبدالله بوده است. زمانی که مردم از وبا تلف میشوند و وسایل اولیه بهداشت در کشور وجود نداشته، قبل از مصدق ایده ملی کردن نفت را در سرمیپرورانده و به نوعی مرد پیشرویی در زمان خود بوده است. این شخصیت برای ما فرد قابل احترامی است. اما به لحاظ کارگردانی این قصه تحت تاثیر سینمای اصلانی نبودیم اما در قصه، «مرجان» هنگام مشاعره وی با فرخ این ارادت خود را به استاد محمدرضا اصلانی با استفاده از یکی از اشعار وی بیان کردیم.
قصه «سیاوش» تا چه حد متاثر از شخصیت واقعی مرحوم «سیاوش کسرایی» است؟
امید بنکدار: کاراکتر سیاوش در فیلم همان مرحوم «سیاوش کسرایی» نقاش است. اما قصهای که در این روایت مطرح میشود، ربطی به این شخصیت ندارد و ما تنها از فیزیک، صدا، منش و شخصیت وی استفاده کردیم و مابقی کاملا قصه است. برخلاف ماجرایی که در این قصه مطرح میشود، در حال حاضر همسر سیاوش کسرایی زنده است و دو پسر دارد که البته خانواده وی در جریان ساخت این فیلم بودند و سرصحنه میآمدند. آنها وقتی برای نخستین بار حامد بهداد را در این شخصیت با گریم سیاوش دیدند، تحت تاثیر قرار گرفتند. وسایلی که شما در فیلم میبینید مثل انگشتر، زیرسیگاری، وسایل شخصی و... متعلق به خود مرحوم کسرایی است.
گروهی که با شما کار میکنند، معمولا افراد ثابت و مشخصی هستند. این رابطه چطور شکل گرفته است؟
کیوان علیمحمدی: اگر من و امید بهعنوان فیلمساز توانستهایم سر فیلمبرداری کاری کنیم که بچههای گروه حالشان خوب شود، پس اتفاق خوبی افتاده است. مهتاب کرامتی یا هدیه تهرانی در جاهایی عنوان کردند فیلمنامه نخوانده را برای ما بازی کردهاند. این موضوع برای من و امید اهمیت زیادی دارد زیرا بازیگران به این باور رسیدهاند که ما اگر به کاری اعتقاد نداشته باشیم، آن را نمیسازیم.
امید بنکدار: ما همیشه در همان ابتدا به بازیگر خود تضمین میدهیم که اگر این فیلم چیزی به شما اضافه نکند، قطعا چیزی کم نخواهد کرد. این اتفاق براساس یک اعتماد متقابل شکل میگیرد.
به طور نمونه سودابه خسروی، طراح چهرهپردازی، قبل از شروع کار ما در مصر بود و در همان جا فعالیت خود را ادامه میداد. باور نمیکنید با چه سختی خودش را به گروه رساند، هیچ منطق سینمایی پشت رفتار آدمهایی که در «شبانهروز» کار کردند، نیست.
شما در «شبانهروز» برای نقشهای فرعی هم از بازیگران شناخته شده استفاده کردید، دلیل این کار چیست؟
امید بنکدار: نقشهای فرعی و اصلی هرگز برای ما قابل تفکیک نیستند. بعضی نقشها زمان کوتاهتر و برخی دیگر زمان بلندتری برای ایفا شدن دارند و به عقیده ما این تفکیک به صورت زمانی است.
من و کیوان تمام این شخصیتها را بشدت دوست داریم و برایمان اهمیت دارند. یکسری از این بازیگران دوستان قدیمی ما هستند و به آنها تعلق عاطفی داریم.
اولویت اول ما برای انتخاب این بازیگران به توانایی آنها برای متبلور کردن نقشها برمیگردد. با توجه به توانایی تکنیکی و لحن بازی، من و کیوان مواردی در بازی این بازیگران میشناسیم و به همین دلیل مطمئن هستیم که آنها میتوانند این کاراکترها را متبلور کنند. به طور مثال میدانیم که ستاره اسکندری محبوبیتی دارد که میتواند نقش «ماهک» را به نوعی به ماهک بزرگتری تبدیل کند و این کار اولویت ما درانتخاب این بازیگران است.
کیوان علیمحمدی: برای اینکه یک سکانس خوب شود، باید همه اجزا همسطح شوند و در کنار هم باشند. فیلم عرصه زورآزمایی نیست و همه باید یکدیگر را کامل کنند. یک نقش کوتاه اگر کنار دو بازیگر اصلی بیاید و این اتفاق درست شکل بگیرد، سکانس در میآید. اما اگر بازیگر درست انتخاب نشود، آن لحظه خراب شده و تمام برنامهها به هم میریزد.
شیوه بازی گرفتن شما از بازیگران در آثارتان به گونهای است که مخاطب شاهد بازیهای متفاوت و تازهای است.
کیوان علیمحمدی: من و امید هیچ وقت به بازیگر نمیگوییم چطور بازی کند. ما با بازیگرانی که شناخت کمتری از آنها داریم، در دیدار اول کمی گپ میزنیم و دقت میکنیم تا ببینیم چه چیزهایی را باید از آنها حذف کنیم تا به نقش موردنظر نزدیک شوند. ما فقط از آنها میخواهیم چیزهایی راحذف کنند. سعی میکنیم اطمینانی بین ما به وجود آید. آنها میدانند من و امید تصویر مشخصی از کارمان داریم. باید راه و روش هر کدام از آنها را پیدا کرد که البته بخشی از آن به شناخت ما از بازیگران برمیگردد.
به طور نمونه، ما و حامد بهداد در چند قرار از یکدیگر خوشمان آمد. بعد فیلمنامه کار را در اختیار او گذاشتیم و مستند «چشماندازهای سیاوشآباد» را نیز دید، اما گفت من بازی نمیکنم، این نقش سخت است و میترسم. ما به او گفتیم تو باید بیایی زیرا در مسیر ما قرار گرفتهای. گریم او روزی چهار ساعت طول میکشید و قطعهای نیز در پشتش بود. در طول روز هم به دلیل این نوع گریم، فقط مایعات میخورد. یک روز در طول فیلمبرداری خسته شد، اما امید به او گفت: مرحوم کسرایی 20 سال این شرایط جسمانی را تحمل کرد، تو در این چند هفته خسته شدی، سعی کن این سختی را تحمل کنی تا نقش دربیاید. او نیز اعتماد کرد و به کار ادامه داد...
باید به آدمهای باهوش احترام گذاشت و به آنها بگوییم دوست داریم شما این نقش را ایفا کنید، آنها در حالی که در قاب من و امید که خیلی میلیمتری است بازی میکنند، اما خلاقیت به خرج میدهند. در واقع این بازیگران خودشان بازی کردند و فقط ما به آنها میدان دادیم.
ونکته پایانی توصیه شما برای مخاطب «شبانهروز».
کیوان علیمحمدی: باید اجازه دهیم مخاطب به سالن سینما بیاید تا متوجه شود درسینمای ایران میتوان کارهایی کرد که شاید کسانی جرات ندارند به آن نزدیک شوند. سینما برای ما مثل حل کردن یک معادله است
در آثار کوتاه و بلند سینمایی شما، همیشه زنها حضور محوری دارند. و از نظرکمیت نیز این حضور پررنگتر از مردان دیده میشود. فکر میکنم در «شبانه روز» توجه شما به این موضوع بیشتر شده است. این توجه یا دغدغه از کجا میآید؟
امید بنکدار: زن محور بودن قصهها و یا آثارما کاملا ناخودآگاه بوده و ما هیچ وقت تصمیم نمیگیریم که صرفا درباره زنها فیلم بسازیم. شخصیت زن برای من و کیوان خیلی مهم است. ما مرد هستیم و زنها برای ما انسانهایی ناشناخته و پیچیده هستند. شناخت آنها برای ما کنجکاوي برانگیز است. مجموعه این مفاهیم باعث میشود در نوع درامی که من و کیوان به آن علاقه داریم، زنها جایگاه خاصی داشته باشند.
کیوان علیمحمدی: من و امید میخواستیم فیلمی بسازیم درباره آدمهایی که در سینما کمتر و در تلویزیون اصلا به آنها توجه نمیشود. قشر فرهنگیای از جامعه که مشکل مالی ندارند، ولی در دیالوگ برقرار کردن دچار مشکل هستند.
ما اعتقاد داریم مردان و زنان قصه ما انتخابهایشان غلط است. در نتیجه مجبور میشوند، انتخابهای دیگری داشته باشند. به طور مثال، اگر فرخ (پارسا پیروزفر)از همان ابتدا کنار مرجان (نیکی کریمی) قرار میگرفت، میتوانستند پارتنر خوبی برای هم باشند. وقتی انتخابها درست نیست، مسیرها اشتباه میشوند. این آدمها به عقیده ما در جامعه وجود دارند، اما در سینما و تلویزیون به آنها نمیپردازیم.
امید بنکدار: این آدمها قبل از اینکه افراد بد یا خوبی باشند، مثل همه ما در زندگی اشتباه میکنند. ما در زندگی تجربههایی را به دست میآوریم و یا از دست میدهیم. در بعضی مواقع نیز از همین تجربهها درست استفاده میکنیم و یا حتی ممکن است اشتباهی را چند بار تکرار کنیم. در برخی شرایط اعتمادهایی کردیم و خلاف آن به ما ثابت شده و یا آن زمانی که باید اعتماد میشده، پرهیز کردیم.
اما نگاه شمابه این شخصیتها با دیدگاه صرفا فمینیسم متفاوت است.
امید بنکدار: من و کیوان همیشه در آثارمان به موضوع فمینیسم اشاره میکنیم، اما در فیلمهای ما فمینیسم تعریف گستردهای دارد. به همین دلیل ما به خاطر توجه به این موضوع هیچ وقت شرمنده نیستیم و از آن پرهیز نمیکنیم. به عقیده ما فمینیسم طیف گستردهای دارد. در میان طرفداران فمینیسم هم افراد افراطی وجود دارند و هم متعادل. اما تعریف ما از این مقوله به منظور توجه و شناخت جهان زنانه است. با این تعریف میتوان گفت ما به این مقوله توجه داریم، دغدغه ما است و به آن فکر میکنیم.
این توجه و نگاه خاص شما در«شبانه روز» نسبت به «شبانه» بیشتر شده است؟
علیمحمدی: «شبانه» یک فیلم خودروایت و «شبانهروز» کاملا روایی است. آن فیلم بیشتر جهان ذهنی یک آدم است که وارد دنیایی وهمانگیز شده. البته کاراکتر محوری «شبانه» یک زن و در «شبانه روز» سه زن و یک مرد است. اما به عقیده ما این دو فیلم دو دنیای متفاوت دارند و به هم ارتباطی ندارند.
چه نکاتی میتواند در وهله اول «شبانهروز» را از «شبانه» متفاوت کند؟
کیوان علیمحمدی: من و امید وقتی میخواهیم فیلم بسازیم، باید به سمت و سویی برویم که برایمان جذابیت داشته باشد و ما را به چالش دعوت کند. «شبانه» در قالب خود یک تجربه جالب بود و قرار نیست بعد از آن «شبانه2» را بسازیم. اگر در حال حاضر از ما بخواهند یک فیلم بسازیم، قطعا شبیه «شبانهروز» میشود. ما برای این فیلم دو سال دنیا را به صورت «شبانهروز» میدیدیم. باید این اثر را از ذهنمان پاک کرده تا بتوانیم فیلم بعدی را شروع کنیم. به همین دلیل «شبانه» تجربه خاص خودش را داشت، اما برای این فیلم تصمیم گرفتیم، دست به تجربه دیگری بزنیم.
برای ما چون «شبانه» انجام شده، فرمولهای آن را بلدیم. تکرار آن دیگر جذابیتی ندارد. به همین دلیل خودرا وارد فضای جدیدی میکنیم.در «شبانه روز» برخی پلانها را دانگ تیک کار کردیم و یا در قصه دیگر این فیلم «دوربین ثابت است و حرکات پن و تیلت نداریم. ما در تمام بخشها خلاقیت را به کار میگیریم و راه حل را پیدا میکنیم. سینما به عقیده ما مانند حل کردن یک معادله است. برای هر پلان بهترین زاویه دوربین یکجا است و شما باید به عنوان کارگردان زاویه را پیدا کنید. در فیلمنامه نیز چهار قصه را به صورت موازی کنار هم پیش بردیم و تصمیم گرفتیم تا جایی با کاتهای زمانی حرکت کنیم. به طوری که سه قصه در زمان حال میگذرد و قصه مربوط به گذشته نه چندان دور است. این نوع نگارش فیلمنامه برای ما تجربه جالبی بود که جذابیت خاص خود را داشت.
ما برای ساخت هر فیلمی باید وارد دنياي آن کار شویم. هیچ وقت روی متنهای از پیش آماده کار نمیکنیم. فکر میکنم دنیای فیلمسازی با کارمندی بسیار تفاوت دارد. ممکن است خیلی از افراد کارمند سینما باشند، اما من و امید به این شیوه کار نمیکنیم.
فیلمنامه «شبانهروز» چه مراحلی را طی کرد تا به شکل نهایی رسید؟
علیمحمدی: برای اینکه وارد فضای کار شویم، باید در ابتدا خودمان را در آن فضا قرار دهیم و نگاهمان را متمرکز کنیم. از زمانی که طرح «شبانهروز» شکل گرفت، ما میدانستیم چهار قصه داریم که میخواهیم در مسیری با آنها حرکت کنیم. البته این فیلمنامه ابتدایی تا نسخه نهایی تغییرات زیادی کرد. آخرین نسخه زمانی که گروه بازیگران فیلم نهایی شد و دورخوانیها را انجام دادیم، بسته شد. همیشه تا قبل از دکوپاژ روی متن کار میکنیم. برای من و امید در مرحله کارگردانی این جذابیت وجود داشت که چطور این چهار قصه را بسازیم؟ اینجاست که به عقیده ما فیلمسازی عرصهای میشود تا تو خودت را به چالش دعوت کنی، بیشتر بازیگران و عواملی که در این فیلم با ما همکاری میکردند، پلان به پلان نگران کار بودند. به طور مثال سودابه خسروی طراح گریم، حامد بهداد و یا مهتاب کرامتی و دیگران نگران نتیجه کار بودند و من و امید هم به نوع دیگری.
وقتی سر صحنه با یکسری آدم روبهرو هستید که نگران کارشان هستند ومیخواهند بهترین اتفاق بیفتد، به عقیده ما عرصهای شکل گرفته که میتوان به نتیجه آن امیدوار بود.
برخی معتقدند پررنگ شدن روایت در «شبانهروز» در مقایسه با فیلم «شبانه» به خاطر توجه بیشتر شما به مخاطب است؟
امید بنکدار: ما معتقد نیستیم که «شبانه» مخاطب ندارد. این فیلم مخاطب تعریف شده با گروه سنی معین، بین 27-16 سال را دارد که میتوانند با آن ارتباط خوبی برقرار کنند. اما «شبانه روز» به لحاظ رده سنی و فرهنگی میتواند مخاطب گستردهای داشته باشد. ولی این ویژگی، اولویت اول ما برای نوشتن فیلمنامه اینکار نبود. هر شخصی که فیلم میسازد، دوست دارد کارش دیده شود و بامخاطب ارتباط برقرار کند. وقتی هزینه و وقت میگذاریم و پروسههای تولید و پیش تولید را با هر شرایطی تحمل میکنیم، نمیخواهیم بعد از اتمام کار آن را در کمد بگذاریم. دوست داریم کارمان دیده شود یا احساساتی که در زمان نوشتن فیلمنامه یا ساخت تجربه کردیم را با مخاطب سهیم شویم، اما مطمئنا این اولویت اول ما نیست.
کیوان علیمحمدی: بعد از «شبانه» من و امید مستندهای «MDMA»، «سرخ» و «آسمان سیاهشب» را ساختیم. در همان زمان نیز برخی معتقد بودند «MDMA» مورد توجه مخاطبان قرار نمیگیرد، اما با آماری که تلویزیون ارائه داد، متوجه شدیم این فیلم یکی از کارهای پرمخاطب بود. حتی در زمان پخش این مستند اتفاقاتی افتاد که ما فکر کردیم کارمان را در بخشهایی درست انجام دادیم. من و امید نیز احتیاج داریم باطریهایمان شارژ شود. اما این شارژ شدن به شیوه دیگري است. این جمله را از استاد آیدین آغداشلو شنیدم «یاد گرفتیم، قانع زندگی کنیم تا کارهایی که دوست نداریم را انجام ندهیم» ما هم یاد گرفتیم اینگونه زندگی کنیم.
بین فیلم اول و دوم ما چهار سال فاصله است. برای من و امید فیلم ساختن به شکل تجاری خیلی آسان است. برای انجام ندادن اینگونه کارها، حتما اولویتهای دیگري مدنظر ماست.
فیلم «شبانهروز» به لحاظ تصویری و روایت ساختاری متفاوت دارد، این تجربه جدید چگونه شکل گرفت؟
کیوان علیمحمدی: ما قبل از دکوپاژ، ساختار را برای خودمان تعریف میکنیم و در طول دو سال تمام مدت برای ساخت این فیلم، دنیا را از زاویه «شبانهروز» نگاه میکردیم. از همان ابتدا تصمیم گرفتیم چهار قصه را با چهار فرمت متفاوت شروع و از طرفی آنها را با یکدیگر ترکیب کنیم. مثل چهار فیلم مجزا، به طور مثال برای قصه «سیاوش» چون در انتها متوجه میشویم در گذشته رخ داده است، مونوکروم قهوهای در نظر گرفتیم تا بتوانیم آن کهنگی را به مخاطب نشان دهیم. از طرفی سیاوش نقاش است و این مونوکروم به گونهای فضا را متناسب با دنیای ذهنی او ترسیم میکند. در این قصه نماها ثابت و حرکت پن و تیلت دوربین نداریم. در قصه دیگر، فوژان برای ما یک دختر جسور است که فکر میکند به راحتی میتواند از پس مسؤولیتی که دارد بربیاید که در سکانس آرایشگاه این تصویر به هم میریزد. به همین دلیل تصمیم گرفتیم، در این قصه دوربین زوم باشد و فیلتر 85 را از روی دوربین برداریم که یک توتالیته آبی روی نگاتیو ثبت شود و به عقیده ما این شکل میتوانست از نظر بصری کار را متفاوت کند.
برای قصه «تاجالسلطنه» (البته یکی از آرزوهای من و امید ساختن فیلمی به صورت سیاه و سفید است) تصمیم گرفتیم به دلیل تاریخی بودن روایت آن را سیاه و سفید کار کنیم. نماها را لانگ شات با کات کم در نظر گرفتیم که در نیمه دوم همین قصه، وارد یک روایت کلاسیک میشویم. قصه «مرجان» هم که جهان عاشقانه او با فرخ است و این به این دلیل است که آن دو شخصیت کودکی زیادی دارند، از همان ابتدا یک تابش رنگی را انتخاب کردیم که نرمال است و روایت «فوژان» و «تاجالسلطنه» نیز در بخشهایی نرمال میشود. در قصه «سیاوش» هم به دلیل کهنگیاي که دارد، این حرکتها آرامتر است.
روایت این چهار قصه در مقاطعی دچار تغییر لحن شده و وارد سطوح جدیدی میشود. در عین حال برخی قصهها با یکدیگر تلاقی و برخورد دارند، چطور به این طراحی رسیدید؟
کیوان علیمحمدی: یکی از موضوعهایی که در این فیلم برای ما اهمیت داشت و به نوعی دنبال آن بودیم، همین تغییر لحن بود. در نیمه اول، فیلم سرخوشانه حرکت میکند و از جایی کاملا تغییر لحن میدهد. یکی دیگر از بخشهای فیلم برای ما جذابیت در پرداختن به روایتهاست. وقتی ما در یک فیلم با چهار قصه روبهرو هستیم همیشه این تصور وجود دارد که باید این روایتها در بخشی با هم برخورد کنند. اما ما سعی کردیم با این قصهها بازی کنیم. به طور مثال دو قصه «مرجان» و «حورا» در نقطهای با هم تلاقی میکنند یا قصههای «فوژان» و «حورا» در صحنهای لوکیشن مشترک دارند اما قصه «سیاوش» با دیگر روایتها همخوانی ندارد به طوری که وقتی یکی از دوستان نسخهای از فیلم را در زمان مونتاژ دید، احساس کرد زمان قصه با دیگر روایتها هماهنگ نیست و برای او جای تعجب بود که البته ما از این واکنش بسیار خوشحال شدیم زیرا این از نکاتی بود که دوست داریم در سالن سینما برای مخاطب نیز به وجود آید. به همین دلیل از همان ابتدا تصمیم گرفتیم زمانش را با سه قصه دیگر را سینک نکنیم.
این همان وجه بازیگوشانهای بود که ما در پرداختن به آنها علاقهمند بودیم. البته قصه «سیاوش» در صحنهای با یکی دیگر از روایتها ارتباطی برقرار میکند.
شما از معدود کارگردانان سینمای ایران هستید که از استوری برد استفاده میکنید. این کار چه تاثیری در روند تولید فیلم دارد؟
علیمحمدی: از زمانی که من و امید کار فیلم کوتاه انجام میدادیم همیشه با بودجه کم فیلم میساختیم. به همین دلیل یاد گرفتیم که از زمان به بهترین وجه استفاده کنیم. استفاده از استوری برد نیز از همان زمان شکل گرفت.
ما همیشه سر فیلمبرداری صبح زود سر کار حاضر میشویم و شبها نیز دیروقت به خانه میرویم. به نوعی زندگی اردویی داریم. بعضی وقتها که کار تمام میشد، چون در دل این قصه، روایت دیگری را دکوپاژ میکردیم، بعد از رفتن گروه، ما تازه به لوکیشن دیگری میرفتیم. به همین دلیل و حساسیتی که برای کار داریم، خیلی به خودمان سخت میگیریم. متاسفانه در ایران پیشتولید زیاد معنای خاصی ندارد. اما من و امید واقعا در تمام این مراحل کار میکنیم. استوریبرد نیز نتیجه همین کار سخت است، زمانی که استوریبردها سر کار آماده است، همه خیالشان راحت میشود. به همین دلیل زمان را تلف نمیکنیم. ما حدودا هر قصه را در دو هفته فیلمبرداری کردیم. این فیلم حدود 40 لوکیشن داشت و با این تعداد بازیگر حتما باید برنامهریزی دقیقی انجام میدادیم. خیلیها در سینما فکر میکنند وقتی با استوریبرد کار میکنی، دیگر هیچکس نمیتواند نظر بدهد اما من و امید دکوپاژ میکنیم و از استوریبرد استفاده کرده تا همه جزئیات را مورد توجه قرار دهیم. در این شرایط است که سرصحنه میتوانیم از همه خلاقیت خود برای کار استفاده کنیم. به عقیده ما از همان ابتدا تا زمانی که فیلم روی پرده میرود، باید خلاقیت کارگردان نمود پیدا کند. فیلم مانند موجود زنده است و اگر در هر مرحلهای آن را رها کنی، میمیرد.
ادای دین شما به افراد خاص در «شبانهروز» برجسته است. به طور نمونه سیاوش کسرایی در قصه «سیاوش» و محمدرضا اصلانی در قصه «تاجالسلطنه».
امید بنکدار: «سیاوش کسرایی» در زندگی من و کیوان نقش تعیینکنندهای داشت. به همین دلیل پرداختن ما به قصه سیاوش در این فیلم نوعی ادای دین به این شخصیت است. ما در این فیلم از مؤلفههایی که در مستند «چشماندازهای سیاوشآباد» وجود داشت مانند وسایل شخصی مرحوم کسرایی استفاده کردیم اما به آن فیلم ارجاع ندادیم.
اما درباره قصه «تاجالسلطنه» به این شکل نیست. من و کیوان در گذشته کتابی را با عنوان «خاطرات تاجالسلطنه» خوانده بودیم که به نوعی به خاطرات زندگی وی میپرداخت. این شخصیت که دختر ناصرالدین شاه قاجار است، در زمان خود بسیار مدرن بوده، او به سه زبان تسلط داشته و در کنار نقاشی، ساز مینواخته و شاگرد میرزا عبدالله بوده است. زمانی که مردم از وبا تلف میشوند و وسایل اولیه بهداشت در کشور وجود نداشته، قبل از مصدق ایده ملی کردن نفت را در سرمیپرورانده و به نوعی مرد پیشرویی در زمان خود بوده است. این شخصیت برای ما فرد قابل احترامی است. اما به لحاظ کارگردانی این قصه تحت تاثیر سینمای اصلانی نبودیم اما در قصه، «مرجان» هنگام مشاعره وی با فرخ این ارادت خود را به استاد محمدرضا اصلانی با استفاده از یکی از اشعار وی بیان کردیم.
قصه «سیاوش» تا چه حد متاثر از شخصیت واقعی مرحوم «سیاوش کسرایی» است؟
امید بنکدار: کاراکتر سیاوش در فیلم همان مرحوم «سیاوش کسرایی» نقاش است. اما قصهای که در این روایت مطرح میشود، ربطی به این شخصیت ندارد و ما تنها از فیزیک، صدا، منش و شخصیت وی استفاده کردیم و مابقی کاملا قصه است. برخلاف ماجرایی که در این قصه مطرح میشود، در حال حاضر همسر سیاوش کسرایی زنده است و دو پسر دارد که البته خانواده وی در جریان ساخت این فیلم بودند و سرصحنه میآمدند. آنها وقتی برای نخستین بار حامد بهداد را در این شخصیت با گریم سیاوش دیدند، تحت تاثیر قرار گرفتند. وسایلی که شما در فیلم میبینید مثل انگشتر، زیرسیگاری، وسایل شخصی و... متعلق به خود مرحوم کسرایی است.
گروهی که با شما کار میکنند، معمولا افراد ثابت و مشخصی هستند. این رابطه چطور شکل گرفته است؟
کیوان علیمحمدی: اگر من و امید بهعنوان فیلمساز توانستهایم سر فیلمبرداری کاری کنیم که بچههای گروه حالشان خوب شود، پس اتفاق خوبی افتاده است. مهتاب کرامتی یا هدیه تهرانی در جاهایی عنوان کردند فیلمنامه نخوانده را برای ما بازی کردهاند. این موضوع برای من و امید اهمیت زیادی دارد زیرا بازیگران به این باور رسیدهاند که ما اگر به کاری اعتقاد نداشته باشیم، آن را نمیسازیم.
امید بنکدار: ما همیشه در همان ابتدا به بازیگر خود تضمین میدهیم که اگر این فیلم چیزی به شما اضافه نکند، قطعا چیزی کم نخواهد کرد. این اتفاق براساس یک اعتماد متقابل شکل میگیرد.
به طور نمونه سودابه خسروی، طراح چهرهپردازی، قبل از شروع کار ما در مصر بود و در همان جا فعالیت خود را ادامه میداد. باور نمیکنید با چه سختی خودش را به گروه رساند، هیچ منطق سینمایی پشت رفتار آدمهایی که در «شبانهروز» کار کردند، نیست.
شما در «شبانهروز» برای نقشهای فرعی هم از بازیگران شناخته شده استفاده کردید، دلیل این کار چیست؟
امید بنکدار: نقشهای فرعی و اصلی هرگز برای ما قابل تفکیک نیستند. بعضی نقشها زمان کوتاهتر و برخی دیگر زمان بلندتری برای ایفا شدن دارند و به عقیده ما این تفکیک به صورت زمانی است.
من و کیوان تمام این شخصیتها را بشدت دوست داریم و برایمان اهمیت دارند. یکسری از این بازیگران دوستان قدیمی ما هستند و به آنها تعلق عاطفی داریم.
اولویت اول ما برای انتخاب این بازیگران به توانایی آنها برای متبلور کردن نقشها برمیگردد. با توجه به توانایی تکنیکی و لحن بازی، من و کیوان مواردی در بازی این بازیگران میشناسیم و به همین دلیل مطمئن هستیم که آنها میتوانند این کاراکترها را متبلور کنند. به طور مثال میدانیم که ستاره اسکندری محبوبیتی دارد که میتواند نقش «ماهک» را به نوعی به ماهک بزرگتری تبدیل کند و این کار اولویت ما درانتخاب این بازیگران است.
کیوان علیمحمدی: برای اینکه یک سکانس خوب شود، باید همه اجزا همسطح شوند و در کنار هم باشند. فیلم عرصه زورآزمایی نیست و همه باید یکدیگر را کامل کنند. یک نقش کوتاه اگر کنار دو بازیگر اصلی بیاید و این اتفاق درست شکل بگیرد، سکانس در میآید. اما اگر بازیگر درست انتخاب نشود، آن لحظه خراب شده و تمام برنامهها به هم میریزد.
شیوه بازی گرفتن شما از بازیگران در آثارتان به گونهای است که مخاطب شاهد بازیهای متفاوت و تازهای است.
کیوان علیمحمدی: من و امید هیچ وقت به بازیگر نمیگوییم چطور بازی کند. ما با بازیگرانی که شناخت کمتری از آنها داریم، در دیدار اول کمی گپ میزنیم و دقت میکنیم تا ببینیم چه چیزهایی را باید از آنها حذف کنیم تا به نقش موردنظر نزدیک شوند. ما فقط از آنها میخواهیم چیزهایی راحذف کنند. سعی میکنیم اطمینانی بین ما به وجود آید. آنها میدانند من و امید تصویر مشخصی از کارمان داریم. باید راه و روش هر کدام از آنها را پیدا کرد که البته بخشی از آن به شناخت ما از بازیگران برمیگردد.
به طور نمونه، ما و حامد بهداد در چند قرار از یکدیگر خوشمان آمد. بعد فیلمنامه کار را در اختیار او گذاشتیم و مستند «چشماندازهای سیاوشآباد» را نیز دید، اما گفت من بازی نمیکنم، این نقش سخت است و میترسم. ما به او گفتیم تو باید بیایی زیرا در مسیر ما قرار گرفتهای. گریم او روزی چهار ساعت طول میکشید و قطعهای نیز در پشتش بود. در طول روز هم به دلیل این نوع گریم، فقط مایعات میخورد. یک روز در طول فیلمبرداری خسته شد، اما امید به او گفت: مرحوم کسرایی 20 سال این شرایط جسمانی را تحمل کرد، تو در این چند هفته خسته شدی، سعی کن این سختی را تحمل کنی تا نقش دربیاید. او نیز اعتماد کرد و به کار ادامه داد...
باید به آدمهای باهوش احترام گذاشت و به آنها بگوییم دوست داریم شما این نقش را ایفا کنید، آنها در حالی که در قاب من و امید که خیلی میلیمتری است بازی میکنند، اما خلاقیت به خرج میدهند. در واقع این بازیگران خودشان بازی کردند و فقط ما به آنها میدان دادیم.
ونکته پایانی توصیه شما برای مخاطب «شبانهروز».
کیوان علیمحمدی: باید اجازه دهیم مخاطب به سالن سینما بیاید تا متوجه شود درسینمای ایران میتوان کارهایی کرد که شاید کسانی جرات ندارند به آن نزدیک شوند. ارسال نظر
پربیننده