«کوئینتین تارانتینو» یکی از متفاوت‌ترین فیلمسازان عصر کنونی سینماست که به دلیل نگرش غیرمتعارفش در عرصه فیلمسازی بدون تجربه آکادمیک، تنها با تکیه بر تجربه‌گرایی وارد عرصه سینما شد. آثارش سبک‌سرانه و صرف ماجراجویی سینمایی ساخته نشده و روایت‌های متفاوت، در اغلب آثارش همواره محصول شرایط جامعه آمریکایی است. وی تقریبا 20 سال قبل، پیش از فیلمبرداری نخستین اثرش یعنی «سگ‌های انباری» در ویدئوکلوپ آرکایوز در منهتن بیچ، محله روشنفکرنشین لس‌آنجلس به مشتریانش خدمات می‌داد و ساعتی بعد سر صحنه فیلمبرداری «سگ‌های انباری» به عنوان کارگردان حاضر می‌شد. در ادامه این مطلب که خبرگزاری فارس آن را منتشر کرده آمده است: در ایران تارانتینو به اندازه مخالفانش، موافق دارد، البته این هواداری صرفا جنبه‌های فرمالیستی دارد و کاوش ابعاد محتوایی آثارش از قلم افتاده است. در عمده آثار کیوتی (کوئینتین تارانتینو) می‌توان فرهنگ عامه (Culture Pop) را از درونمایه آثارش در نسبت معاصر بررسی کرد. کیوتی با ساخت 2 اثر اخیرش یعنی «لعنتی‌های بی‌آبرو» و «جانگوی رها شده» مخاطب را به ژرف‌نگری تاریخ دعوت می‌کند و البته مسیری متفاوت و انتزاعی را در بازنمایی و بررسی تاریخ در پیش‌روی مخاطب قرار می‌دهد. روایت‌هایش مبتنی بر رئالیسم تاریخی نیست، تاریخ‌نگاری بهانه است برای گشودن دوسیه‌های تاریخی. نگره‌های استثمار سیاه در آثار تارانتینو
با توجه به حاکمیت سرمایه‌داری، گنگستریم ماحصل شرایط سیستم اقتصادی جاری در ایالات متحده است و با همین پیش‌فرض مافیا و گنگسترها در 2 فیلم ابتدایی تارانتینو نماینده و بازنمود دوره تاریخی معاصر هستند. گنگسترها در آثار کیوتی دستمایه‌ای هستند تا تضادهای اجتماعی – اقتصادی در نسبت به مدنیت نوین را بروز دهند. به همین دلیل بروز هر نگرشی را از جانب گنگسترهای فیلم تارانتینو می‌توان به کلیت جامعه تعمیم داد. در فیلم «سگ‌های انباری» که در دهه 90 ساخته شد دیدگاه‌های اجتماعی رادیکال جامعه سفیدپوستان را می‌توان از زبان پرسوناژهای گنگستر فیلم دریافت. اجماع گنگستری فیلم «سگ‌های انباری» را پرسوناژ ادی خوشگله (کریس پن) گرد هم آورده است. در ابتدای روایت قبل از ماجرای سرقت الماس ادی خوشگله به اتفاق لری (هایری کایتل)، فردی (تیم راث) و آقای پینک (استیو بوسمی) می‌خواهند به ملاقات جو کابوت (لارنس تیرنی)، پدر کریس، بروند. سخنانی که در خودرو بر زبان جاری می‌کنند (درباره خدمتکار مونث ادی کابوت) به نوعی بازتاب‌دهنده دیدگاه‌های رسمی و رادیکال سفیدپوستان نسبت به شهروندان رنگین‌پوست در ابتدای دهه 90 است. فیلم در اوایل دهه 90 ساخته شده و دیدگاه‌های رادیکال سفیدپوستان نسبت به سیاهان را تبیین می‌کند. البته با توجه به نگره‌های اجتماعی سفیدان پس از انقلاب اجتماعی رنگین‌پوستان در دهه 60 به رهبری لوتر کینگ و تولیدات فرهنگی مثل مجموعه فیلم‌های استثمار سیاه در دهه 70، این انتظار از بافت اجتماعی آمریکایی می‌رود که نگاه متعادل‌تری نسبت به جامعه سفیدپوستان داشته باشد. اما با استناد به همان چند دیالوگ در «سگ‌های انباری» نشان می‌دهد این نگاه رادیکال و تبعیض‌آمیز همچنان تعدیل نشده است. هر چند در دهه 80 و 90 میلادی در مجموعه هالیوود روایت‌های مهمی درباره تبعیض نژادی در ایالات متحده ساخته می‌شود که تاثیرات اجتماعی فراوانی در تعدیل این نگاه رادیکال دارند. «به رنگ ارغوان» (استیون اسپیلبرگ) در سال 1985، افتخار (ادوارد زوئیک 1989) و آمیستاد (1997) شاید در راستای ایدئولوژی محوری فیلم‌های استثمار سیاه دهه 70 ساخته نشدند اما تکثیر یک رویه فرهنگی خاص در تعدیل نگاه رادیکال آمریکایی را به همراه داشت. فیلم بعدی تارانتینو «پالپ فیکیشن» بازهم در قالب گنگستری ساخته شد. بر خلاف فیلم قبلی که هیچکدام از شخصیت‌ها رنگین‌پوست نبودند در اینجا 2 کاراکتر رنگین‌پوست نقش مهمی در فیلم داشتند. یکی از این شخصیت‌ها مارسلوس والاس (وین رمز) رئیس گروه گنگستری است. در یکی از بخش‌های ابتدایی فیلم وینست وگا(جان تراولتا) و جولز وینفیلد(ساموئل جکسون) به سراغ مارسلوس می‌روند. مارسلوس سیاهپوست بعد از دیدن وینست وگای سفید خوشحال می‌شود و وی را با لفظ Nigger My خطاب می‌کند. این لفظ دقیقا تصویری از یک آرزوی رویاگونه در مجموعه فیلم استثمار سیاه در دهه 70 را یادآوری می‌کند. در عمده این آثار تمایلات نژادپرستانه سیاهان زمانی بروز پیدا می‌کند که قدرت اجتماعی نسبی به‌دست می‌آورند و می‌خواهند به نوعی سفیدپوستان را تحقیر کنند. به عنوان نمونه در فیلم سزار سیاه(لری کوهن) که از مجموعه فیلم‌های دهه 70 استثمار سیاه به شمار می‌رود، پرسوناژ قدرت‌طلب تامی گیبز(فرد ویلیامسون) بعد از کشتارهایی که به قدرت رسیدنش منجر می‌شود رو به مادرش می‌گوید «برایت نوکران سفیدپوست خواهم گرفت». حالا مارسلوس فیلم «پالپ فیکشن» این بغض خود را با برده سفیدپوستش مطرح می‌کند. به سادگی همین نگاه تحقیرآمیز و برده‌خواهی شخصیت سیاهپوست قدرت‌طلب را در فیلم‌های تارانتینو می‌توان به پرسوناژ استفان ( ساموئل ال.جکسون) در جانگو تعمیم داد. ساموئل جکسون در فیلمی دیگر از کیوتی، جکی براون، حضور پیدا کرده است که تقریبا برده‌خواهی رذیلانه‌اش را بروز داده است. در فیلم جکی براون، ال. جکسون در نقش اوردل، دلال اسلحه، با ملانی دخترک سفیدپوست بسیار تحقیرآمیز و به مثابه برده رفتار می‌کند. و دائما در مواجه با سفیدپوستان دیگر از لفظ Nigger My استفاده می‌کند.
خشم دهه 90 توده‌های رنگین‌پوست با چنین المان‌هایی در آثار تارانتینو بازنمود پیدا می‌کند. هر چند با همه این توصیفات بدنه درام فیلم جکی براون حول یک زن سیاه است و حتی مردی سفیدپوست (پرسوناژ مکس چری) به این زن علاقه‌مند می‌شود. این بخش از روایت تفسیری جداگانه دارد. فیلم سال 1995 ساخته شده است و پویایی فرهنگ هیپ‌هاپ و تحولات اجتماعی اواسط دهه 90 نگرش‌های اجتماعی جامعه سفیدپوستان نسبت به سیاهان را تعدیل می‌کند. علاقه مکس چری و ژاکلین براون در فیلم «جکی براون» تفسیری از فرهنگ هیپ‌هاپ است که در رابطه میان سیاهان و سفیدپوستان مرزشکنی می‌کند. در اواسط دهه 90 مورگان فریمن و دنزل واشنگتن نیز ستاره‌های نورسیده سیاهان سینما بعد از افول سیدنی پواتیه به شمار می‌روند که به موازات گسترش فرهنگ هیپ‌هاپ توانستند در عرصه سینما جایی برای خود دست و پا کنند. در فرامتن نیز بد نیست به این موضوع اشاره کنیم که خود سینما به عنوان هنری کاملا ایدئولوژیک موجب تعدیل شدن این نگرش نژادپرستانه سینما در آمریکا و سراسر جهان در دهه 90 موثر عمل کرد. در این متن بررسی نگره‌های اجتماعی از زوایه آثار تارانتینو مورد ارزیابی قرار گرفت. در سطور پیشین به فیلم‌های اسپیلبرگ اشاره شد که 2 فیلم مهم در حمایت از حقوق شهروندان سیاهپوست ساخته است؛ در اینجا باید به فیلمی که او در سال 1991 ساخته است اشاره کنم. در صحنه‌ای نمادین در بخش‌های پایانی فیلم اسطوره افسانه‌ای پیتر پن در سنین بزرگسالی می‌خواهد سرزمین ناکجا آباد را پس از شکست کاپیتان هوک ترک کند. پیتر بزرگسال شمشیرش که نمادی از مبارزه با اهریمن است پس از شکست کاپیتان هوک به پسرکی سیاهپوست در ناکجاآباد (2) تقدیم می‌کند و پسرک به صورت نمادین شمشیرش را با قالبی نظامی بالا می‌رود تا سلطان سرزمین افسانه باشد. این صحنه نمادین از جنبه‌های مختلفی قابل تفسیر است اما پس از گذشت 20 سال که یک رنگین‌پوست از تبار بردگان در کاخ‌سفید تکیه می‌زند، تاثیر کارکردهای معنایی فیلم اسپیلبرگ عیان‌تر می‌شود . اما نگرش‌های تارانتینو در عمده آثار دهه نودش بازنمودی از سیر تحولات اجتماعی و تبیین نسبت جامعه سفید و سیاه است .
دقیقا نشانه‌های تغییر دریافت اجتماعی و تغییر نگره‌های اجتماعی نسبت به جامعه سیاهپوستان در همان دورانی که پالپ ساخته شده عیان می‌شود و بافت اجتماعی شهروندان آمریکایی همراه و همسو با آمیستاد و به رنگ ارغوان دیدگاه‌های رادیکالش تعدیل می‌شود. فیلم جانگو نیز به تبع نگرش‌های رایج در پالپ فیکشن و جکی براون همان نگاه انتزاعی رایج در این 2 فیلم را با دستمایه‌های سمبلیک‌تر و استعاری‌تر در دوران برده‌داری (2 سال قبل از وقوع جنگ‌های داخلی) ایالات متحده می‌پردازد.
نسبت کیوتی با وسترن
اصالت سبک غربی وسترن جانگو به بیابان، گذر از خوی طبیعی و متوحش و رسیدن به مرزهای تمدن یا جدل بر سر مصادره حقوق صاحبان اراضی یا حمایت از بافت اجتماعی از یک جامعه سازمان نیافته نیست. اصالت وسترن تارانتینو ریشه در یافتن مفهوم عدالت مستقیم و خصوصی، قانون انتزاعی و به تبع آن رسیدن به نظم اجتماعی است. در واقع برومهیلدا در فیلم جانگو نمادی از رسیدن به عدالت اجتماعی فارغ از تبعیض نژادی با اسلحه گرم است. تارانتینو با دستمایه قرار دادن گونه وسترن برشی در دل تاریخ ایجاد می‌کند و بعد از انتقال مفهوم رهایی از تبعیض نژادی، سراغ یک پیام سیاسی می‌رود. شیوه‌ای غیر‌متعارف که در فیلم لعنتی‌های بی‌آبرو کیوتی آن را آزموده بود. یعنی نقب تاریخی با جابه‌جایی رویدادها. با همین شیوه نوین و انتزاعی کیوتی طعنه‌ای شگفت زد به هولوکاست. در فیلم لعنتی‌های بی‌آبرو بخشی از روایت مربوط به شخصیت سروان آلدو رینی (براد پیت)، سردسته گروه پارتیزانی است. آلدو رینی به عنوان یک یهودی پارتیزان پوست از سر آلمانی‌های اسیر شده می‌کند و تارانتینو به سادگی به مخاطب پیام می‌دهد اگر مدعیان هولوکاست قدرت به دستشان افتد پوست از سر دنیا می‌کنند. «شوشانادریفوس» یهودی صاحب سینما هم در یک روایت هجوآمیز تخیلی با آلمانی‌ها تسویه‌حساب می‌کند. هیتلر و اطرافیانش به بهانه نمایش یک فیلم آلمانی پرتاگونیستی پروپاگاندایی در سینمای شوشانا گردهم آمدند و در کوره آدم‌سوزی شوشانا می‌سوزند. این پیام از اثر کیوتی برون می‌تراود که اگر مخالفان ایدئولوژیک هیتلر جرات اقدام داشتند با همان نگره‌های انتسابی به هیتلر کوره‌های آدم‌سوزی به راه می‌انداختند و اگر مدعیان هولوکاست تیغ در دست داشتند پوست از سر مخالفانشان می‌کندند.
«جانگوی از بند رها شده» با همان شیوه هجو و نقب تاریخ به شیوه لعنتی‌های بی‌آبرو ساخته شده است. 2 سال قبل از جنگ‌های داخلی که بر سر اعلامیه عدم‌برده‌داری اتفاق افتاد، جانگوی سیاهپوست فراتر از قوانین آن دوران سلاح به دستش می‌افتد و بی‌محابا آدم می‌کشد و به سادگی این پیام تارانتینویی طعنه‌ای سیاسی به دوران معاصر است. در شرایطی که یک سیاهپوست به مثابه یک وسترنر آمریکایی سلاح را در دست گرفته و ممکن است دست به همان اقدامی بزند که جانگو در فیلم آن را عملیاتی می‌کند. حتی منزل کالوین کندی (لئوناردو دی‌کاپریو) سمبلی نمادین از کاخ‌سفید است که شاید و بازهم شاید توسط این سیاهپوست نابود شود. شاید همین طعنه‌های سیاسی و اهمیت جایگاه کاخ‌سفید که به صورت خانه کالیون کندی در فیلم آمده، گل‌درشت‌ترین پیام‌های سیاسی فیلم به شمار رود. بدون جبهه‌گیری چپ‌گرایانه که در عمده نقدهای ایرانی با قالبی ضدآمریکایی رایج است باید قضاوت کنیم و پیام‌های فرامتنی دور از ذهن را به فیلم الصاق نکنیم. در بخش‌های ماقبل پایانی وقتی جانگو از خانواده کندی انتقام می‌گیرد دسته‌های سفیدپوست همچون موریانه و ملخ بر سر جانگو می‌ریزند تا جانگو را به قتل برسانند مگر کالوین کندی چقدر خدم و حشم دارد که اینقدر خواهان انتقام و مبارزه با جانگو در همان کاخ‌سفید نمادین به سراغش می‌روند. صحنه‌های نبرد انتهایی بیهوده نیست. جانگو همه خشم خود را نسبت به این خانه سفید در دل مزرعه که صاحبش برده‌هایی به صورت گلادیاتوری را به جان هم می‌انداخت بروز مي‌دهد.
پی‌نوشت‌ها:
1- استثمار سیاه ساب ژانری مهم به شمار می‌رود که در 1970 ظهور کرد. ابتدا به صورت Blacksploitation در نشریات سینمایی انگلیسی‌زبان مطرح شده و در کایه دو سینما بعدها به صورت Blaxploitation به کار می‌رفت و کاربرد واژه مکشوفه کایه دو جنبه رسمی‌تری به خود گرفت . این ساب ژانر سینما تحت تاثیر جریان تبعیض نژادی پس از ترور مارتین لوترکینگ در آمریکا شکل گرفت. فیلم‌های استثمار سیاه در ابتدا به طور خاص برای مخاطبان شهری سیاه و سفید ساخته می‌شد، هر چند حق درخواست تجدیدنظر مخاطبان این ژانر بزودی به خطوط متقاطع قومی و نژادی مربوط می‌شد.
2- EVERLAND سرزمین میانی که پیتر پن در آن زندگی می‌کند. مثل سرزمین میانی آدمک‌های ارباب حلقه‌ها که هابیت نام دارند .