حسين قديانيیک: ورودی هیچ شهری به قشنگی شهر محلات در استان مرکزی نیست. بلواری عریض و طولانی با سیر صعودی آرام که آشتی‌دهنده کویر و کوه است. وسط این بلوار اما تا چشم کار می‌کند تصاویر شهدا را می‌بینی... و مات و مبهوت که مگر از خاک این شهر کوچک، چه تعداد لاله شهید روییده؟... نه عجب که محلاتی‌های خونگرم را همگان به ۳ ویژگی می‌شناسند؛ گل، آبگرم، شهید... و مردمانی مهربان و رشید که حرارت آفتاب به صورت‌شان نشسته و حلاوت ماه به سیرت‌شان. طنزی نهفته در خاک محلات. هنوز مانده به شهر برسی، بوی گوگرد آبگرم شاید به مزاجت نسازد اما وارد شهر که می‌شوی از عطر گل و رایحه گلاب سرمست می‌شوی. شگفتا از قدرت خدا. در یک وجب جا، هم بوی گوگرد قرار داده، هم گل و گلاب. آبی گرم و نرم برای جسم، عطری خوش و خرم برای جان. خاکی که اولش به واسطه چشمه‌های آبگرم، بوی تند گوگرد می‌دهد، فقط و فقط از قدرت حضرت حق است که قدمی بعد، محل رشد و نمو گل‌های معطر می‌شود. اینجا خاطر خاک، حزین است اما باز هم شعر... شعر و شهد و شهود، تر می‌انگیزد!
دو: نقشه زیبای ایران را بگذار جلویت تا پی به کرامت پروردگار ببری، باید نوک پرگار را بگذاری روی همین محلات و دقیقا به شعاع شهر قم، دایره‌ای رسم کنی. منطقه مدوری که حاصل می‌شود، از دیدنی‌ترین جاهای ایران زیباست. منتهی‌الیه شرقی این دایره، وصل به کویر مرکزی ایران و منطقه مرنجاب می‌شود، و منتهی‌الیه غربی آن، آرام آرام به رشته کوه‌های گسسته زاگرس دست می‌دهد. در داخل دایره، نیمه شرقی کویر است و نیمه غربی کوه. با این همه، در همان نیمه شرقی کویری، آبشار قشنگ و سبزاسبز نیاسر قرار دارد و در همان نیمه غربی کوهی، تا بخواهی به شهرهایی چون تفرش و آشتیان، حتی خمین برسی، مناطق خشک می‌بینی و کویری. و واقعا می‌مانی که مسافر کوهی یا کویر؟! سرما یا گرما؟!... و کوه یا کویر، سرما یا گرما، عاقبت با خاک خشک طرفی یا خاک معطر؟! خاک سرخ گوگردی یا خاک سبز گل محمدی؟!
سه: دیدنی‌های این خطه فقط به جذابیت‌های جغرافیایی نیست. درون دایره رسم شده به مرکزیت محلات، سرشار از گنبد و بارگاه معلوم‌النسب‌ترین و مستندترین امامزادگان ماست. در بالای دایره شهر مقدس قم قرار دارد و خانم حضرت معصومه که درود خدا بر ایشان باد. هر چند خانم فاطمه معصومه، نه امامزاده به معنای رایج آن بلکه حقا و انصافا «فاطمه ثانی» است. اگر برای اسلام، هیچ شهری اندازه قم، منشأ خیر و برکت نبوده، علتی جز حضرت معصومه ندارد. اگر بگویم ما اسلام و انقلاب اسلامی را بدهکار خواهر امام رضا(ع) هستیم قطعا ادعای قابل اثباتی است. غیر از حضرت معصومه اما معلوم‌النسب‌ترین امامزاده‌های ما یکی حضرت احمد بن موسی(ع) است در شیراز و دیگری حضرت سیدالکریم در ری که اینجا محل بحث ما نیستند. بارگاه چهارمین امامزاده معلوم النسب لیکن در همین دایره قرار دارد. مشهد حضرت علی بن محمد باقر(ع) معروف به «امامزاده سلطانعلی» روستا/ شهر اردهال است. به یمن وجود حضرت سلطانعلی است که به اردهال، «مشهد اردهال» می‌گوییم. مشهد اردهال مابین کاشان و دلیجان است و با آبشار نیاسر فقط ۲۰ دقیقه فاصله دارد.
چهار: بنا به «استدلال» و «دقت حرفه‌ای در بیان» امامزادگان معلوم النسب‌تر ما همین ۴ امامزاده‌ای‌اند که ذکرشان رفت؛ حضرت معصومه، شاهچراغ، عبدالعظیم حسنی و علی بن باقر. بالطبع اصل و نسب مابقی امامزاده‌ها بر اساس «منابع تاریخی/ روایی» به محکمی و مستندی این ۴ تن نیست. به ۲ نکته دقت شود.
اولا؛ اینکه می‌گوییم این ۴ امامزاده نسبت به سایر امامزادگان، معلوم‌النسب‌ترند، ناظر بر «دانسته‌های موجود» و «داشته‌های کنونی» ما درباره تاریخ است، نه اینکه نعوذبالله بر شأن و مقام سایر امامزادگان خدشه‌ای وجود داشته باشد. بعید نیست امامزاده‌ای از لحاظ اصل و نسب، نیز رتبه و جایگاه، نزد خداوند، از شمار دیگری از امامزاده‌ها، حتی این ۴ تن، بالاتر باشد، لیکن اشراف ما نسبت به این اصل و نسب و رتبه و جایگاه، قلیل یا اصلا هیچ باشد. لذا سخن بر سر منابعی است که در دست داریم والا ما را چه علم به عالم بالا؟! فی‌المثل بر اساس همین منابع در اختیار، صحیفه سجادیه از نظر سندیت، حتی نسبت به نهج‌البلاغه هم محکم‌تر است اما چه کسی شک دارد که کلام حضرت ابوتراب ابوالائمه نسبت به سایر امامان برتری دارد؟!
ثانیا؛ شماری از امامزاده‌ها قطعا اصل و نسب‌شان کم و بیش در منابع هست اما به قوت این ۴ تن نیست. مثل امامزاده صالح تجریش یا امامزاده آقا علی عباس(ع) در شهر بادرود که دست بر قضا خیلی هم با دایره ترسیمی ما فاصله ندارد و به عبارتی همسایه شرقی دایره است.
پنج: درباره امامزاده‌ها همواره شاهد ۲ دیدگاه افراطی و تفریطی هستیم. منبعث از دیدگاه افراطی، خرافی‌مآبانه، خام‌اندیشانه و عوام‌محور، شاهدیم که هر از چندی مسؤولان اداره اوقاف عاجزانه اعلام می‌دارند؛ زین پس از پذیرش هر نوع امامزاده جدید خودداری می‌کنیم! طبعا فلان سید مرحوم که آدم خوبی بوده و احیانا شجره‌نامه نصف و نیمه‌ای هم داشته، نمی‌تواند عنوان «امامزاده» را به معنای دقیق و درست کلمه یدک بکشد و صاحب گنبد و بارگاه شود. زیاد کردن عدد امامزاده‌ها، من یکی را که یاد این بیت می‌اندازد؛ «گر همه شب، شب قدر بودی، شب قدر، بی‌قدر بودی». دیدگاه تفریطی اما از ناقص بودن منابع موجود، نتیجه‌گیری ناصحیح می‌کند و گمان می‌برد جز ۴ امامزاده فوق‌الذکر، مزار الباقی امامزادگان فقط جای دنجی برای شب‌نشینی و خوشگذرانی یا غمگذرانی عوام الناس است. طبعا هر ۲ دیدگاه، غلط و نافی مسلمات عقلانی است.
شش: درباره اصل و نسب شماری از امامزاده‌ها، هر چقدر حرف مستند و موثق کم است، مع‌الاسف یاوه‌سرایی و خیالپردازی غوغا می‌کند. محور اغلب این حماسه نمایی‌ها، خواب است و رویا. من البته به حرمت دل پاک و سینه زلال توده‌های مسلمان، نه فقط ورود در مصادیق این قبیل امامزاده‌ها نمی‌کنم بلکه حرف حسابم اتفاقا چیز دیگری است؛ گیرم فلان امامزاده، همسر ایرانی یکی از شهدای کربلا نباشد و گیرم بهمان امامزاده، برادر تنی امام رضا(ع) نباشد، اصلا برادر امام رئوف ما نباشد؛ مگر مردم در این زیارتگاه‌ها مرتکب چه خبط و خطایی می‌شوند که علی‌الدوام متاثر از دیدگاه‌های تفریطی بر سر آحاد ملت مسلمان، چماق ساخته می‌شود؟! روشن‌اندیشی و معرفت‌افزایی و کسب بصیرت دینی، گمانم راهش این نیست. این درست که به خلق باید راست گفت و راستش را گفت اما مگر چقدر آسیب به دینداری آگاهانه می‌زند که حالا بعضی خیال کرده باشند سر یکی از شهدای دشت کربلا، مدفون در فلان زیارتگاه شمال شهر تهران باشد؟! آیا جز این است که حتی با همین تصور- گیرم تصور غلط- ملت آنجا می‌روند و نمازی می‌خوانند و دقایقی با خدا راز و نیاز می‌کنند؟! ایراد این کار کجاست؟! مشکل این کار چیست؟! بعله! یک وقت امامزاده دوستی به درخت پرستی و طواف گرد درخت منجر می‌شود! آنجا باید جلوی خرافه ایستاد اما ایستادن جلوی خرافات نیز قاعده خودش را دارد والا خود می‌شود «خرافات فاضلانه» یا «خرافات روشنفکرانه». دقیقا از همین زاویه است که روزنامه جمهوری اسلامی هر از چندی علیه مسجد مقدس جمکران مطلب می‌نویسد و این جمع بیکران را به بهانه خرافه‌ستیزی می‌نوازد. تو با بهارنمایان انحرافی مشکل داری یا با آن بقعه مقدس بهاری که هر از چندی میزبان نماز و راز و نیاز رهبر انقلاب است؟! تو با نامه‌های انداخته شده در دل چاه مشکل داری یا با خود حضرت ماه؟! آدم از اینجا مانده و از آنجا رانده‌ای، با یک دل داغان می‌آید جمکران و بعد از کلی نماز و راز و نیاز، حرف‌هایش را روی کاغذ می‌نویسد و نامه را، ناله را روانه چاه می‌کند، بدین امید که شاید حضرت دید و خواند! من البته منکر این نیستم که از این شکیل‌تر هم می‌توان با امام زمان (عج) سخن گفت. اصولا امام حی ما بی‌نیاز به کاغذ و چاه، حرف ما را می‌داند، می‌بیند و می‌خواند و به غم و غصه ما آگاه است، لیکن مگر نه این است که با خلق عاصی و گرفتار باید کمی مهربانانه‌تر سخن گفت؟! البته‌تر، عریضه‌نویسی و عریضه را درون چاه یا آب انداختن به شرط آنکه شورش درنیاید و از حد نگذرد، نه خرافه، بلکه سنتی دیرین است. بدعت نیست؛ از جنس بیعت است. بیش از آنکه مخل عقل باشد، کاری برخاسته از احساسات دل است. با این همه، نقد حرکتی در گوشه مسجد جمکران که فکر می‌کنیم خرافه است، کجا و از اساس این مسجد را خرافه دانستن کجا؟!
هفت: شماری از مورخین، آنجا که سخن از «تاریخ تشیع» گفته‌اند، ناظر بر برخی منابع متقن، تحلیل‌های منطقی و داشته‌های صحیح دست به دست چرخیده معتقدند؛ بعضی امامزاده‌ها اصطلاحا خیلی هم «علیه‌السلام» نیستند! یعنی شاید امامزاده باشند اما رفتار و گفتارشان چندان تناسبی با «امام» نداشته است. شکی نیست در همین ایران خودمان هم از این دست امامزاده‌ها مزار پیدا می‌شود اما راه علاج، پرهیز از هرگونه افراط و تفریط است. می‌توانیم بگردیم و امامزادگان معلوم‌النسب‌تر را (هم نسب جسمی و هم نسب اعتقادی) برای زیارت اختیار کنیم. می‌توانیم رجوع کنیم به بزرگانی نظیر امام خمینی و امام خامنه‌ای، ایضا مراجع آگاه و علمای راستین که به کدام امامزاده رجوع بیشتری داشته و دارند. با این همه، فرض کنید زائر امامزاده‌ای هستید که خیلی هم «علیه‌السلام» نیست! اگر شما برای او نمازی می‌خوانید یا اگر برای خودتان، اگر پولی در ضریح می‌اندازید یا از مفاتیح دعایی می‌خوانید و اگر آیاتی از کلام‌الله را تلاوت می‌کنید و لحظاتی را به فکر، ذکر و راز و نیاز می‌گذرانید، این همه هیچ کدام خرافه نیست؛ خواه نسب آن امامزاده هر چه باشد!
هشت: برگردیم درون دایره خودمان. اغلب امامزادگان این خطه، از آقا علی عباس بادرود (همسایه شرقی دایره) گرفته تا علی بن محمدباقر اردهال، مرگی جز شهادت و شهادتی جز شهادت غریبانه و لب تشنه نداشته‌اند. در ورودی مشهد اردهال نوشته‌اند؛ «به کربلای ایران خوش آمدید». من و ما در اعتقادی درست و بنیادی، خاک شلمچه و فکه و جبهه جنوب و غرب را «کربلای ایران» می‌دانیم، لیکن در مانایی «سنت شهادت» در این مرز و بوم، هرگز نمی‌توان منکر نقش ویژه امامزادگان شهید شد. اینکه گفتم؛ «امامزاده‌های این منطقه اغلب به شهادت رسیده‌اند»، مشخصا درباره حضرت سلطانعلی اردهال، ناظر بر ۳ استناد است.
1- منابع محکمی چون مجموعه گرانقدر «بحارالانوار» و دیگر کتب متقن مثل «منتهی الآمال» و «ریاض العلما» و…
- بحارالانوار، جلد ۶۰ صفحه ۲۱۵ روایت ۳۶؛ بعد از جنگ جمل زمانی که امیرالمومنین به پیروزی رسید و از بصره خارج شد، خطبه‌ای به این مضمون ایراد فرمودند؛ «…حسنی صاحب طبرستان با انبوهی از سواران و پیادگان خروج کند و تا نیشابور بیاید و آن را فتح کند، پس از آن به جانب اصفهان و قم آید و زود باشد که او را با اهل قم واقعه‌ای عظیم دست دهد که در آن خلق بسیار کشته شوند. پس از قتل و غارت، مردم قم به کوهی که به آن اردهال گویند، پناه ببرند… بر شما باد توجه به قم و اطراف آن و اردهال».
- تذکره امام صادق؛ امام جعفر بن محمد الصادق می‌فرمایند: «هر کس برادرم علی را در اردهال زیارت کند، همانند کسی است که جدم حسین را در کربلا زیارت کرده باشد».
- بحارالانوار، جلد ۶۰ صفحه ۲۱۴ روایت ۲۷؛ امام علی بن موسی‌الرضا می‌فرمایند: «چه خوب مکانی است اردهال، پس به آن التزام و تمسک پیدا کن».
2- تایید علما و مراجع نامی. به عنوان نمونه می‌توان به این ۲ جمله رهبر انقلاب درباره جناب علی بن محمدباقر اشاره کرد؛ «من به همه امامزادگان علاقه دارم، حضرت علی بن محمدالباقر(ع) که جای خود دارند» و «امام باقر فرزند خودشان را به این منطقه گسیل کردند برای توجه دادن مردم و پاسخگویی به احساسات ارادتمندانه آنان به ساحت اهل بیت که همین جناب علی بن محمد باقر است که در مشهد اردهال مدفونند». علاوه بر رهبر عزیزمان، علمایی در تراز شیخ طوسی، شیخ مفید، مقدس اردبیلی و… تصریح کرده‌اند؛ علی بن باقر فرزند بلافصل امام پنجم و برادر امام ششم است و نایب خاص امام باقر و امام صادق.
۳- نقل‌های ماندگار و درست سینه به سینه و نسل به نسل و متاثر از این مساله، آیین‌های باشکوه و همچنان پابرجایی نظیر «مراسم قالیشویان» که دومين جمعه مهر‌ماه هر سال همزمان با ایام شهادت علی بن باقر در مشهد اردهال برگزار می‌شود. این مراسم، تنها آیین مذهبی است که در ایران به تاریخ شمسی برگزار می‌شود چرا که روز شهادت علی بن باقر، برخلاف اغلب امامزاده‌ها، معلوم و مشخص است.
نه: در دایره رسم شده، بسی نکته‌های ناب و دیدنی نهفته است. به یک نکته دیگر اشاره کنم و الباقی را بگذارم برای بعد. هم امام خمینی و هم حضرت آقا هر دو از این ناحیه برخاسته‌اند. امام خمینی که اصلا متولد شهر خمین در جنوب‌غرب شهر محلات است. در شهر تفرش واقع در شمال این دایره نیز امامزاده‌ای هست به نام «امامزاده محمد افطسی». ایشان جد اعلای رهبر عظیم‌الشان انقلاب است. کسانی که کتاب «شرح اسم» را خوانده‌اند، حتما به اسم «سلطان العلما» معروف به «سلطان سیداحمد» برخورده‌اند که با ۵ واسطه به امام سجاد می‌رسد. سلطان العلما فرزند امامزاده محمد مدائنی افطسی مدفون در تفرش است که بالطبع با ۴ واسطه به امام زین‌العابدین می‌رسد.
ده: جناب سلطانعلی و حرم تکیه داده به کوهش به دلم خوش نشسته. یک بار چند سال پیش، قبل از نماز صبح، همراه چند تن از بستگان، از کوه مجاور حرم سلطانعلی، ابتدا به سمت قتلگاه ایشان که خود بقعه متمایزی دارد حرکت کردیم. پیاده‌روی ما حدودا ۲۰ دقیقه شد. در قتلگاه نماز را خواندیم و آنگاه با اندکی جهت‌یابی روانه شمال شدیم. راه، گاهی کوهی می‌شد، گاهی کوهپایه‌ای تا این اواخر که کلا صاف و هموار شد. راه سختی نیست و بیشتر به پیاده‌روی می‌ماند تا کوهنوردی. دم دمای اذان مغرب بود که از دوردست، گنبد و گلدسته‌ای به چشمان‌مان خوش نشست. آنچه اندک اندک به مای پیاده و خسته، امید می‌داد و نزدیک و نزدیک‌تر می‌شد، مسجد مقدس جمکران بود. از دعای عهد و دعای فرج و غزل و قصیده و… «ای دو، سه تا کوچه ز ما دورتر»، هر آنچه در حافظه داشتیم، می‌خواندیم و گریه‌کنان به جمکران نزدیک‌تر می‌شدیم. هیچ وقت مثل آن غروب تماشایی، راحت و ساده با حضرت صاحب‌الزمان سخن نگفته‌ام. جمکرانی بود! آن شور را بی‌گمان مدیون جناب سلطانعلی‌ام و مشهد اردهال. هنوز مانده تا ما امام زمان، خلاصة همه امامان و عصاره همه انبیا را بشناسیم؛ خرمای ظهور بر نخیل روزگار است و دست ما چه کوتاه! بیاییم ببینیم که بود همین علی بن باقر. مهاجر بود، چون از مدینه به سمت ناحیه فین و کاشان هجرت کرد. مجاهد بود، چون به شهادت رسید. امام حسینی بود، چون با لب تشنه، سر از بدنش جدا کردند و سر مبارک را به دارالسلطنه قزوین فرستادند. فقیه و محدث و مدبر و کامل و عالم و شریف بود، چرا که وقتی در سال ۱۱۳ هجری قمری، «عامر بن ناصر فینی» همراه تنی چند از مردم ناحیه کاشان به مدینه نزد امام محمدباقر رفتند تا حضرت، یکی از بهترین فرزندان‌شان را جهت ولایت و تبلیغ راهی دیار مرکزی ایران کنند، امام پنجم شباهنگام در عالم رویا، جدشان رسول گرامی اسلام را می‌بینند؛ «دوستان ایرانی‌ام از راه دور آمده‌اند. خسته‌اند. تقاضای مبلغ نموده‌اند. شما، فرزندم، پاره تنم، جگرگوشه‌ام «علی» را برای راهنمایی و هدایت ایشان بفرست». روز بعد امام باقر فرزند خود علی را که جوانی حدود ۳۰ ساله بود و بعد از امام صادق، از نوادر و اکابر اولادش شمرده می‌شد، همراه عامر بن ناصر عازم دیار کاشان می‌کند. حضرت علی بن باقر مدت ۳ سال در منطقه ایران مرکزی به ارشاد مردم مشغول می‌شود و کلاس درس و منبر بحثش آنچنان گرم می‌شود که مردم از همه جای ایران، گروه گروه برای دیدن نایب امام باقر راهی کاشان می‌شوند. این حرارت همچنان شعله می‌کشد تا اینکه به هشام بن عبدالملک گران می‌آید. هشام به ارقم شامی ملعون نامه می‌نویسد: «از شام به کاشان عازم شو و تا بیش از این، خطر شیعیان ایران جدی نشده، جان علی بن باقر را بگیر». سال ۱۱۶ هجری قمری، ارقم شامی با سپاهی فراوان رهسپار کاشان می‌شود و علی بن محمد باقر را همراه یکصد تن از یاران باوفایش در منطقه اردهال محاصره می‌کند. حضرت سلطانعلی همراه یارانش در جنگی نابرابر همچون جد مظلومش اباعبدالله الحسین(ع) با لب تشنه به شهادت می‌رسند. عناصر مشترک ظاهری و باطنی در حماسه کربلا و حماسه مشهد اردهال آنقدر زیاد است که چندی بعد از شهادت حضرت سلطانعلی، مردم ایران، مشهد اردهال را «کربلای ایران» نامیدند و فوج فوج برای زیارت علی بن باقر عازم این ناحیه مقدس شدند.