اگر بگذارند «اخراجی‌هاـ3» را می‌سازم

بعد از حاشیه‌های حضور اخراجی‌ها در جشنواره بیست ‌و پنجم فیلم فجر شاید خیلی‌ها انتظار نداشتند که «اخراجی‌ها2» را در جشنواره ببینند. دلیل عدم درخواست حضور چه بود؟ جشنواره فیلم فجر در هر صورت ویترین سینمای ایران است بویژه در این دوره که مصادف با سی‌امین سالگرد انقلاب هم شد و جشنواره ویژگی متمایزی پیدا کرد. برای همین، به‌خاطر احترام به مخاطبان فیلم و نیز احترام به مسؤولان ارشاد که در روند تولید فیلم حضور داشتند، تصمیم گرفتیم فیلم را به جشنواره ارائه دهیم، اینکه امروز چه برخوردی با آن صورت می‌گیرد در اولویت «هیچ‌ام» ما بود! برای ارائه به جشنواره آیا فشردگی خاصی هم در برنامه زمانبندی تولید داشتید؟ نه، ما کاملاً مطابق با روند عادی تولید فیلم پیش رفتیم و بنایمان از همان ابتدا این بود که به گونه‌ای فیلم تولید شود که بدون لطمه به کیفیت، برای اکران نوروزی آماده شود. بالطبع این همزمانی انتهای سال و برگزاری جشنواره به حضور فیلم در جشنواره هم کمک کرد. یکی از ویژگی‌های جشنواره بیست‌وهفتم حضور کارگردانان سرشناس از نسل‌های مختلف سینمای پس از انقلاب است. از منظر رقابت با این بزرگان، چقدر به دومین فیلمتان امیدوار بودید؟ من اصلاً اسم این حضور را رقابت نمی‌گذارم و امیدوار هم بودم که بویژه در این دوره، اصلاً برداشت رقابت از ارائه فیلم «اخراجی‌ها2» نشود. من در این زمینه هیچ ادعایی ندارم و از ابتدای فعالیت‌هایم هم تا به امروز، به صرف رقابت، نه کتاب نوشته‌ام، نه در جشنواره مطبوعاتی شرکت کرده‌ام و نه فیلمی‌ ساخته‌ام. «اخراجی‌ها2» با یک حادثه هواپیماربایی آغاز می‌شود و اشاراتی هم به اتفاقات سال‌های ابتدایی انقلاب در آن وجود دارد. درباره میزان استناد این جریان‌ها به واقعیت کمی توضیح دهید. مطلبی که بد نیست به آن اشاره کنم این است که اساساً فیلم «اخراجی‌ها» مبتنی‌ بر خاطرات و مشاهدات خودم از جنگ شکل گرفت و «اخراجی‌ها2» مبتنی ‌بر پژوهش‌هایی است که انجام دادم؛ قبل از آغاز به ساخت «اخراجی‌ها2» مشغول ساخت مستندی در ارتباط با یک حادثه هواپیماربایی در سال‌های ابتدایی انقلاب بودم؛ اتفاقی كه کمتر نقل شده بود. مشاهدات این مستند در کنار پژوهشی که در زمینه اسرا داشتم، به نگارش فیلمنامه «اخراجی‌ها2» انجامید. این فیلم در اصل برداشتی آزاد از یک اتفاق است نه عینی‌سازی و مستندسازی آن. احتمالاً می‌خواهید حاشیه‌هایی که درباره زندگی واقعی «مجید سوزوکی» در «اخراجی‌ها» عنوان شد این‌بار تکرار نشود. «اخراجی‌ها» هم مستند نبود. آن حاشیه‌ها هم برآمده از برداشت‌های غلط عده‌ای بود که نمی‌دانستند فیلم داستانی و مستند تعاریف متفاوتی از هم دارند و نباید در مواجهه با آنها دچار مغالطه شد. به‌عنوان مثال در همین «اخراجی‌ها2» ما طنزهایی را می‌بینیم که همه مبتنی ‌بر خاطرات پراکنده اسراست که در یک قصه جمع شده‌اند، بالطبع اتفاقات در واقع با این کیفیت رخ نداده‌اند. این کلیت، نتیجه قصه‌پردازی ذهن فیلمنامه‌نویس است که مبتنی ‌بر واقعیات هم شکل گرفته‌ است. به طور خاص درباره حادثه هواپیماربایی، استناد شما به اصل این حادثه تاریخی چه میزان بوده‌است؟ در شهریور ماه 1363 و پیش از تشکیل امنیت پرواز در سیستم هواپیمایی کشور، منافقین چند هواپیماربایی داشتند که از آن میان یک پرواز به سمت عراق هدایت می‌شود. مسافران این پرواز به منظور بهره‌برداری تبلیغاتی به اردوگاه اسرا منتقل می‌شوند اما برخلاف برنامه‌ریزی‌ها، در آن اردوگاه وضعیتی خاص و خارج از انتظار مأموران بعث رخ می‌دهد که آن همراهی مردم با اسرا بود. برخی از آن مسافران، بستگان و دوستان خود را در میان اسرا دیدند که واقعاً حادثه‌ای دراماتیک و سوزناک را رقم زد. در دنیا هم قصه‌ها همواره براساس اتفاقات نادر مانند این شکل می‌گیرند و بر همین اساس ما هم این اتفاق خاص را محور ورودیه داستان فیلم قرار دادیم. پس کیفیت انتقال مسافران هواپیما از فرودگاه تا اردوگاه کاملاً بر اساس واقعیت بوده ‌است؟ بله، ‌من برای پلان‌به‌پلان فیلم مستندات دارم. ممکن است فرداروزی همان حاشیه‌های «اخراجی‌ها» تکرار شود و کسانی بگویند مثلاً فلان اتفاق اینگونه نبوده یا اسارتگاه ما این‌طور که نشان داده‌ای نبوده اما من می‌گویم که در هر مورد اردوگاهی را سراغ دارم که اینگونه بوده است. برای همین در فیلم اردوگاه خاصی مورد اشاره نیست؟ بله، هدف این بود که نه در شخصیت و نه در مکان‌های فیلم، هیچ‌گونه ارجاع مستقیمی به شخصیت‌ها و اماکن واقعی نداشته باشیم. جریان‌شناسی انحرافات سیاسی در سال‌های اول انقلاب تا چه حد در شخصیت‌پردازی‌های فیلم لحاظ شده‌ است؟ قطعاً بخشی از داستان هواپیمارباها و ارتباط‌شان با رژیم بعث مورد اشاره و تأکید ما بوده ‌است تا حقایق ناگفته‌ای در این زمینه به نسل امروز منتقل شود و درباره آن تحقیقات مفصلی هم صورت گرفت اما بحث غالب ما در فیلم تأکید بر این جریان‌شناسی نیست. «اخراجی‌ها» یک سه‌گانه است؛ زمان نگارش قسمت دوم آیا این مد نظر بود؟ تا چه اندازه قسمت سوم را در ذهن داشتید و آیا گره و اشاره داستانی خاصی در این قسمت لحاظ شده است که به گره‌گشایی و روایت قسمت سوم کمک کند؟ نه، «اخراجی‌ها2» فیلمی کاملاً مستقل است. «اخراجی‌ها3» هم همینطور. اگرچه سیناپس قسمت سوم پیش از نگارش فیلمنامه قسمت دوم کامل شده بود اما هیچ اشاره داستانی خاصی در ارتباط با این دو قسمت نیست و می‌توان گفت دو قسمت کاملاً مستقل از یک سه‌گانه هستند. روند تولید «اخراجی‌ها2» نسبت به قسمت اول اندکی رسانه‌ای و پرسر و صداتر بود، آیا به خاطر این تغییر رویه برنامه‌ریزی خاصی داشتید؟ نه، برنامه خاصی نبود. ویژگی کار من این است که مخفی‌کاری نمی‌کنم و وقتی رسانه‌ها برای کسب خبر مراجعه می‌کنند با روی باز از آنها استقبال می‌کنم. شاید در سینمای ما کمتر این اتفاق بیفتد اما من این برخورد را نداشته و ندارم و حتی روند پیشرفت پروژه را به صورت تصویری در وبلاگ شخصی‌ام منتشر می‌کردم. البته حضور چهره‌ها و شخصیت‌های مختلف در جریان ساخت هم به این فضای رسانه‌ای کمک کرد که ما از آن استقبال کردیم. حضور این میهمانان در پشت صحنه از برنامه‌های گروه تولید بود؟ نه، بخشی که از تعلقات و دوستی‌های شخصی خود من بود و تنها برای بازدید جانبازان و اسرا از روند تولید، برنامه‌ریزی وجود داشت. دیگر بازدیدها مثل بازدید طلاب و دانشجویان و ... همه با درخواست اولیه همراه بود. کستینگ «اخراجی‌ها2» هم گسترده‌تر و پرهزینه‌تر از قسمت اول بود، این تا چه حد به فروش بالای قسمت اول مرتبط بود؟ ارتباط چندانی نداشت، چراکه سرمایه‌گذار قسمت اول و دوم متفاوت از هم بودند. یعنی «مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی» که سرمایه‌گذار قسمت اول بود، در قسمت دوم حضور نداشت؟ در قسمت دوم «مرکز» تنها 15 درصد شریک در پروژه بود و بخش عمده سرمایه‌گذاری در این قسمت برآمده از بدنه سینما بود. پس قسمت دوم خصوصی‌تر از قسمت اول تولید شد؟ بله، البته این هم درباره کستینگ تأثیر چندانی نداشت و کستینگ کاملاً براساس فیلمنامه صورت گرفت. یعنی «اخراجی‌ها2» در هر زمان دیگری با همین کیفیت و بازیگران ساخته مي‌شد، هر چند که کار بسیار سختی بود. کار کردن با نزدیک به 45 بازیگر و 200 تا 300 هنرور، کار واقعاً سنگینی بود. جلوه‌های ویژه هم در این فیلم با کیفیتی متفاوت صورت گرفته که تا کنون در هیچ فیلم سینمای دفاع مقدس نداشته‌ایم. این ویژگی‌ها در کنار هم پروژه را بسیار سنگین کرده بود. در همین زمینه، دوربین SIK2 هم برای اولین‌بار (بدون در نظر گرفتن پروژه‌های همزمان) در این فیلم به کار گرفته شد؛ می‌خواستم بدانم آیا این انتخاب اولیه و سفارش شما به تهیه‌کننده بود یا امکان فراهم شده از سوی تهیه‌کننده برای شما؟ اصرار ابتدایی روی این قضیه وجود نداشت اما به واسطه حجم تروکاژ کامپیوتری که برای ساخت این فیلم لازم بود، از همان ابتدا هم به دنبال فرمتی با کیفیت تصویری بالا بودیم که در انتخاب نهایی این دوربین پیشنهاد فیلمبردار تأثیرگذار بود. استفاده از این دوربین به طور مصداقی چه ویژگی‌هایی را برای «اخراجی‌ها2» به همراه داشت؟ سرعت کار با این فرمت بسیار بالا رفت. هرچند به‌عنوان تجربه اول، کار با آن کمی دشوار بود اما به لحاظ کیفیت نسخه نهایی بسیار بهتر از دیگر فرمت‌های ممکن، از کار درآمد. در عین اینکه تنها یک بار هم تبدیل به نگاتیو نیاز داشتیم. دوربین SIK2 از نظر پشتیبانی و مراحل لابراتواری، شما را با مشکل خاصی مواجه نکرد؟ قطعاً مشکلاتی در مرحله پشتیبانی این نوع دوربین وجود دارد. برنامه کامپیوتری تدوین حتماً باید با این نوع دوربین هماهنگ باشد و عدم همین هماهنگی‌ها میان برنامه‌های مختلف، مشکلاتی را برای ما به همراه داشت که قطعاً لازم است در آینده نزدیک برطرف شود. البته با همین شرایط هم تمام مراحل تولید و نهایی‌سازی «اخراجی‌ها2» در ایران صورت گرفت. درباره همکاری با آقای شریفی‌نیا اندکی توضیح دهید، گویا حضورشان پررنگ‌تر از قسمت اول بوده؟ در «اخراجی‌ها2» گروه جدیدی از همکاران به ما پیوستند که تجربه‌ کار با آنها در زمینه آشنایی با سلیقه‌های مختلف و کسب تجربه بسیار مفید بود. اما آقای شریفی‌نیا به عنوان کسی که در زمینه انتخاب بازیگر تخصص دارد و از بازیگران، گرفتاری‌ها و توانایی‌هایشان شناخت کامل دارد، با وجود مشغله‌ای که در «کلاه پهلوی» داشتند، از ابتدای بررسی طرح فیلمنامه، همکاری را پذیرفتند و برای هر نقش چند گزینه مطرح کردند. نسبت به «اخراجی‌ها» حضور فعال‌تری داشتند و در زمینه دعوت و هماهنگی بازیگران همکاری می‌کردند، ما هم به عنوان مجری طرح با ایشان قرارداد بستیم. احتمال دیده شدن «اخراجی‌ها2» در جشنواره و تکرار ارتباط مخاطب در زمان اکران را تا چه حد هم‌اندازه «اخراجی‌ها» می‌دانید؟ من معتقدم هیچ دو کاری نباید با هم مقایسه شوند. «اخراجی‌ها» فیلمی بود در ظرف زمانی خودش که حرف‌هایی را هم مطرح کرد. «اخراجی‌ها2» هم فیلمی است مستقل که حرف خودش را مطرح می‌کند و شاید مخاطب‌های دیگری داشته باشد. پس در مجموع قائل به مقایسه این دو قسمت نیستم، کمااینکه اصلاً آن، فیلم اول یک کارگردان است و این فیلم دوم و حتماً باید توقعات بالاتر رفته باشد. با این حال چیزی هم که از ابتدا مشخص بود، اینکه مخاطب در مضمون اثر نمی‌خواهد تکرار همان قسمت اول را ببیند و به دنبال داستان و اتفاقات تازه‌تری است، ما هم سعی کردیم چنین اتفاقی بیفتد. من در «اخراجی‌ها» به 20 درصد از خواسته‌هایم رسیدم، اما در «اخراجی‌ها2» این درصد رضایت به 50 درصد رسیده است. پس احتمالا این تغییر کیفیت برای مخاطب هم قابل توجه خواهد بود. «اخراجی‌ها2» ویژگی‌های خاص خودش را دارد؛ تجربه هواپیماربایی در سینمای ما چندان جواب نداده است که این بار به گونه‌ای متفاوت به آن پرداخته شده است. در عین حال فیلم به هجو سیاسی دشمن انقلاب هم می‌پردازد و در کل سعی‌مان بر این بوده که طنزی متفاوت از دل آن دربیاید. بعد از نمایش «اخراجی‌ها» دو گروه نسبت به فیلم موضع گرفتند؛ حامیان جدی و منتقدان سرسخت. هر دو گروه هم جنگ را تجربه کرده بودند اما جوان‌ترها صرفاً به‌عنوان یک فیلم با آن روبه‌رو شدند. در «اخراجی‌ها2» هدف‌گذاری شما کدام گروه از مخاطبان بوده‌است؟ مخاطبانی که اصلاً جنگ را ندیده‌اند. من دقیقاً با مخاطب نسل جدید کار دارم و در مورد آن مواضعی هم که اشاره کردید، کسانی که واقعاً در جنگ بودند، می‌دانند که «اخراجی‌ها» واقعیت بود. نه‌تنها واقعیت داشته که بیشتر از آن هم در جبهه‌ها رخ می‌داده که نمود عینی آن تعبیر حضرت امام(ره) است که می‌فرمودند: جبهه‌ها دانشگاه آدم‌سازی هستند. ما از این موارد اصلاً کم نداشتیم، اما تک‌بعدی نگاه کردن به جنگ، در برخی مقاطع خودمان را هم به باورهای غلط رسانده که نکند واقعاً اینگونه بوده؟! شاید همه ما واقعاً فرشته بودیم؟! شاید هیچ وقت نمی‌ترسیدیم؟! شاید دشمن همیشه در حال فرار بوده...؟! همین‌هاست که می‌گویم خودمان هم در برخی از این موارد دچار توهم شده‌ایم، چه رسد به مردم. شکستن این کلیشه‌ها تاوان و هزینه لازم داشت که فکر می‌کنم «اخراجی‌ها» تاوان همین‌ها را داد. البته چندان هم نمی‌توان تعبیر «تاوان» را برای آن فروش، استقبال و البته حمایت‌ها به کار برد! اقبال عمومی مردم به فیلم که جای خود، حتی می‌خواهم بگویم کاری که این فیلم کرد فراتر از این اقبال هم بود که به عنوان نمونه می‌شود به مقاله لس‌آنجلس تایمز اشاره کرد. این دقیقاً هدف‌گذاری شخص من بود که دشمن آن ‌را فهمید اما در داخل برخی خودشان را به نفهمیدن زدند و با فیلم آن برخوردها را کردند. عنوان کردید مخاطبان «اخراجی‌ها2» کسانی هستند که جنگ را ندیده‌اند. می‌خواهم بدانم در حین ساخت این فیلم، با این تردید و خوف مواجه نشدید که شاید در انتقال کامل و صادقانه واقعیت‌ها ناکام بمانید؟ نه، من اصلاً درباره کاری که انجام می‌دهم تردید ندارم و اصلاً اگر به آن ایمان نداشته باشم انجامش نمی‌دهم. من که برای تفنن فیلم نمی‌سازم؛ اینها دیده‌ها و شنیده‌های بی‌واسطه من است که از طریق تصویر به مخاطبان منتقل می‌کنم. امیدوار به کسب سیمرغ نبودید؟ من اصلاً به این فکر نکرده و نمی‌کنم. درباره عوامل هم صرفاً امیدوار بودم در حق‌شان اجحاف نشود. سال بعد «اخراجی‌ها3» را بلافاصله کلید می‌زنید؟ مطمئن نیستم. فکر می‌کنم سال بعد، سال سریال‌سازی برای من باشد چرا که چند طرح از سوی شبکه‌های مختلف پیشنهاد شده که به صورت گروهی مشغول نگارش فیلمنامه برای آنها هستیم. موضوع این مجموعه‌ها دفاع مقدس است؟ نه، فقط یکی دفاع مقدس است و بقیه موضوعات اجتماعی دارند. کمااینکه من پیش‌تر هم مستند اجتماعی ساخته‌ام و هیچگاه خودم را در یک ژانر محدود نمی‌کنم. پس سرنوشت «اخراجی‌ها3» چه می‌شود؟ اگر بگذارند ساخته می‌شود. همه چیز بستگی به واکنش‌ها نسبت به اکران«اخراجی‌ها2» دارد. بعداً درباره آن باید صحبت کرد.