
«پاتریک کلاوسن» در مقالهای که اندیشکده «واشنگتن» آن را منتشر کرده به بررسی بودجه سال آینده ایران و نقش فروش نفت در این بودجه میپردازد. او معتقد است ایران با وجود مشکلات در حال طی کردن گذار به یک اقتصاد غیرنفتی است. وی معتقد است کشورهای غربی برای تحت فشار قرار دادن ایران باید به دنبال راههای دیگری باشند، چرا که تهران برابر تحریمهای غرب زمینگیر نخواهد شد.
در بخشی از این مقاله آمده است: نقش نفت در اقتصاد ایران رو به کاهش است و این موضوع در راستای تلاشهای غرب برای اعمال فشار بر ایران از طریق کاهش درآمدهای نفتی است. تصویر صادرات ایران که اساساً مبتنی بر نفت، فرش و پسته بوده، بشدت به هم ریخته است. جمهوری اسلامی ایران در آستانه تبدیل شدن به یک کشور صادرکننده غیرنفتی است. این کشور با در اختیار داشتن منابع لازم برای تامین بودجه گذار از این بین، این توان را دارد تا به عنوان یک کشور با درآمد متوسط بدون صادرات نفت باقی بماند. برای سالها، مقامات ایران از کاهش اتکا به درآمد نفت صحبت کردند ولی در عمل اقدامات کمی صورت گرفت. تحریمهای غرب در نهایت آنها را وادار به این کار کرد. آیتالله علی خامنهای، رهبر ایران برای اولین بار در سخنان نوروزی خود در 21 مارس گفت که ما میتوانیم هر خطری را به یک فرصت تبدیل کنیم؛ تحریمها بسیاری از تواناییهای داخلی کشور را فعال کرده است.
طبق این گزارش اگرچه هنوز نقش نفت در اقتصاد ایران مهم است، اما به بخش کوچکتری از تجارت ایران بدل شده است. در سال 2012، واردات کالا به ایران حدود 57 میلیارد دلار و صادرات غیرنفتی 34 میلیارد دلار بوده است و این بدین معناست که صادرات غیرنفتی تنها 60 درصد از لایحه واردات را پوشش میدهد که این را میتوان با رقم 24 درصد در سال 2002 و رقم 14 درصد در سال 1992 مقایسه کرد.
درآمد غیرنفتی ایران رو به افزایش است
در حالی که درآمد نفتی در حال کاهش است، درآمد غیرنفتی رو به افزایش است. بودجه جدید، همچنین سعی دارد از طریق کاهش هزینهها، اتکا به درآمد نفت را کمتر کند. مبلغ 1669 تریلیون ریال که برای هزینهها در بودجه سال جدید در نظر گرفته شده است، حدود 16 درصد نسبت به سال قبل افزایش داشته است.
امور مالی دولت ایران همانند آمریکا عمل میکند
تهران همچنین در موقعیت خوبی است تا بتواند از عهده کسری بودجه برآید. به جای داشتن دیون ملی، خود دولت یک طلبکار برای سیستم بانکی به حساب میآید، چه در داخل و چه در خارج. رئیس صندوق توسعه ملی، محمدرضا فرزین، درماه دسامبر اعلام کرد، بالانس بودجه حدود 8/42 میلیارد دلار است که ممکن است از آن برداشت شود. در کوتاه مدت، حتی با وجود کاهش درآمدهای نفتی ناشی از تحریمها، امور مالی دولت ایران همانند (یا خیلی بهتر از) سیستم مالی آمریکا و دیگر کشورهای صنعتی عمل میکند.تا به اینجا، تحریمهای بینالمللی بیشتر روی کاهش درآمد نفتی ایران تمرکز داشتهاند، اما تهران ظاهراً تصمیم گرفته است که این سختی را تحمل کند و در عین حال نقش نفت در اقتصاد خود را کاهش دهد و به این وسیله سیاست غرب را خنثی کند. در واقع این سیاست میتواند در دراز مدت برای ایران مفید باشد. بنا به گفته مؤسس اوپک، جان پائولو پابلو آلفونزو، نفت همیشه نفرین شیطان بوده است، و موجب سود بادآوردهای میشود که در اصل مانع پیشرفت است.طبق این گزارش پیدا کردن جایگزین برای سیاستهای غرب نیاز به مطالعه بیشتر دارد اما نکات کمی از این تحلیل مزیتها ذکر شده است. یکی از این نکات این است که بسط تحریمها به همه صادرات ایران کار دشواری است. باز داشتن چین، ترکیه، هند و دیگران از خرید نفت ایران، به اندازه کافی دشوار بود. بازداشتن آنها از خرید کود ایران نیز سختتر خواهد بود. یکی از عواملی که آنها از برداشتن این گام اضافی اکراه دارند این است که درآمد ناشی از صادرات غیرنفتی مستقیما به دولت ربط ندارد، بلکه مربوط به نهادهای خصوصی است (اگر چه مالکیت بخش زیادی از این نهادها را سازمانهای دولتی در اختیار دارند). بنابراین احتمال زمینگیر شدن ایران برابر تحریمهای غرب کم است.
نکته دیگر این است که صادرات غیرنفتی رو به رشد میتواند قشر متوسط را غنیتر کند و نقش دولت در اقتصاد را کاهش دهد. ترسهایی که مبنی بر تضعیف قشر متوسط مدرن در اثر تحریمها وجود دارد، مانند آن چیزی که در دوران صدام در عراق اتفاق افتاد، کاملا بیجاست. در عوض تلاش بازرگانان برای صادرکننده شدن، حاکی از ایجاد یک جامعه مدنی قوی است – چیزی که ممکن است روزی تهران را وادار کند که سیاست انزوای خود را کنار بگذارد- با این وجود خیلی غیرعقلانی خواهد بود که بخواهیم امید خود را برای حل بنبست مذاکرات اتمی بر چنین احتمالی ببندیم.