آزاده صالحی نامش سعدالله و شهرتش رحمت‌خواه است. می‌گوید از زمانی که وارد عرصه سیاه‌بازی شد نام خود را به سعدی افشار تغییر داد و تا امروز که بیش از 6 دهه از حضورش در این عرصه می‌گذرد همه او را به این نام می‌شناسند. درباره او بویژه طی سال‌های اخیر که به دلایل مختلف از جمله شکستگی کمر و پا خانه‌نشین شده القاب مختلفی از سوی رسانه‌ها و هنرمندانی که به خوبی می‌شناسندش داده شده است؛ مروارید سیاه، تنها سیاه بازمانده از نمایش‌های روحوضی و سیاه‌بازی، عالیجناب سیاه و... برخی از این القاب است. 6 دهه خاک صحنه خوردن و تحمل کردن مرارت‌ها و فراز و نشیب‌های عالم هنر موجب شده شهرت او حتی در زمان کم‌کاری‌اش نه‌تنها کم نشود که وقتی اسم هنر سیاه‌بازی و تخته‌حوضی می‌آید، همگان بی‌اختیار نام او را به زبان می‌آورند و به یاد او می‌افتند. سعدی افشار که متولد 1313 است اکنون جزئی از نمایش پرقدمت تخته‌حوضی و سیاه‌بازی به شمار می‌رود اما فراز و نشیب‌های روزگار هنوز او را آرام نگذاشته است. او طی سال‌های اخیر به دلیل شکستگی از ناحیه کمر و بعد پا اجبارا خانه‌نشین شد؛ خانه‌نشینی‌ای که به انزوای این هنرمند پیشکسوت منجر شد اما خانه‌اش تا این لحظه حتی یک دم هم از حضور هنرمندان و اهالی رسانه خالی نشده است. آنهایی که با نمایش‌های او خاطرات فراوان دارند از نزدیک به ملاقاتش می‌آیند و آنهایی که جوان‌تر و متعلق به نسل امروزند و تنها نام یا شاید نمایش کوتاهی از سیاه‌بازی را اینجا و آنجا مشاهده کرده‌اند تلفنی یا دورادور ارادتشان را نسبت به او ابراز می‌کنند. سعدی افشار در روزهای آغازین سال نو به دلیل عفونت ریه در بستر بیماری افتاد. گرچه پوکی استخوان نیز مدت‌هاست که او را راحت نمی‌گذارد. پرداخت هزینه‌های درمانی خاصه تهیه آمپول پوکی استخوان که این روزها قیمتش سر به فلک می‌زند مزید بر دیگر دردهای این روزهای سعدی شده است، اگرچه پرداخت هزینه‌های درمانی برای هنرمندان از کار افتاده و بازنشسته از دیرباز تا امروز همواره به عنوان چالشی جدی قلمداد می‌شود و در این مسیر به‌رغم بودجه و امکانات سیاستگذاران فرهنگی قدم‌های نامحسوسی به چشم می‌خورد. بستری شدن سعدی افشار در ایام نوروز نگارنده را بر آن داشت تا مثل سال‌های قبل که بی‌واسطه به منزلش می‌رفتم به عیادت او بشتابم. او مثل همیشه با روی خوش و چشمان مهربان از میهمانان خود هرکسی که باشند استقبال می‌کند. اگرچه این روزها به آن شکلی که باید انرژی و توان صحبت کردن را ندارد ولی یار همیشگی او رضا رضامندی در کنارش بود و توانست به غنای این گفت‌وگو اضافه کند.
یاد کردن از پیشکسوتان به شعار محدود نماند
نخستین سوالی که با رضامندی مطرح می‌کنم پیرامون وضعیت هنرمندان پیشکسوتی چون سعدی افشار است. پیش از اینکه گفت‌وگو آغاز شود، سعدی افشار که در این مصاحبه حضور دارد در یک جمله کوتاه می‌گوید: درباره پیشکسوتان کاری به آن شکل نمی‌شود و این مساله در حد حرف یا شعار باقی مانده است. رضامندی که خود نیز یکی از بازیگران عرصه سیاه‌بازی به شمار می‌رود در این باره می‌گوید: وقتی سعدی به بستر افتاد تا 4-3 روز سعی کردم این خبر رسانه‌ای نشود اما یکی از دوستان جوان که به سعدی افشار علاقه‌مندی زیادی دارد (کهبد تاراج) دوشادوش من در روزهای عید و در جریان بستری شدن او در بیمارستان به ما کمک کرد. البته او پیش از این یعنی طی ماه‌های گذشته نیز همواره با مساعدت‌های معنوی خود موجب دلگرمی من و سعدی بود. از زمانی که سعدی به بستر بیماری افتاده، جوانان و هنرمندان زیادی به منزل او رفت و آمد می‌کنند و همان‌طور که اشاره کردم رفت و آمد آنها موجب شده دوندگی‌هایمان برای پیگیری مراحل درمانی سعدی تقسیم شود و از اینها مهم‌تر سر زدن هنرمندان ما را به ادامه این پیگیری‌ها دلگرم و امیدوار کرده است. می‌توان گفت هنرمندان سهم بسزایی در کمک‌رسانی به سعدی از مدت‌ها پیش تا امروز داشته‌اند.
از عیادت تا حمایت همه‌جانبه هنرمندان
رضامندی در ادامه به حضور 2 هنرمند یعنی شبنم مقدمی و علی دهکردی در ایام تعطیلات نوروز در منزل سعدی افشار اشاره می‌کند و می‌گوید: این 2 هنرمند طی روزهای گذشته به منزل سعدی آمدند و باعث خوشحالی او شدند. شبنم مقدمی برای تهیه آمپول‌های پوکی استخوان سعدی تا به حال فعالیت زیادی کرده است. حتی یک نمونه از آمپول‌های او را از ما گرفت تا بتواند آمپول‌های بعدی را تهیه کند. سعدی افشار نیز در این باره می‌گوید: به نظرم اقدام خانم مقدمی در نوع خود شایسته و قابل تقدیر است زیرا تهیه این آمپول‌ها به واقع کار سختی است بویژه اینکه قیمت آنها نیز سرسام‌آور است و طبعا من به تنهایی از تهیه و خرید آنها برنمی‌آیم. هنرمندانی که به منزل من می‌آیند تماما لطف دارند و این محبت آنها مرا شرمنده می‌کند، اگرچه هیچگاه آدمی نبوده‌ام که از کسی توقعی داشته باشم.
دلتنگی‌هایی که بی‌پاسخ می‌ماند
رضامندی ادامه می‌دهد: سعدی افشار گرایش زیادی به ایجاد تشکل‌های هنری داشته و دارد. طبعا وقتی هنرمندان از هر صنف به دیدار و ملاقات او می‌آیند از صمیم قلب خوشحال می‌شود. گویی اعضای خانواده‌اش به دیدنش آمده‌اند اما متاسفانه برخی هنرمندان از زمان بیماری او تاکنون بوده‌اند که حتی یادی هم از او نکرده‌اند، در صورتی که با یک تلفن خشک و خالی هم می‌توانستند صله رحم را به جا بیاورند و او را خشنود سازند. حتی برخی هنرمندان که صاحب‌نام و سابقه زیادی هستند طی این مدت تماس گرفتند که به دیدار او می‌آیند. ما سعدی را برای ملاقات با آنها آماده کردیم اما این انتظار تا شب به درازا کشید و در نهایت هم این افراد به دیدار او نیامدند. اگرچه همان‌طور که خود سعدی هم اشاره کرد توقعی از دیگران نداریم اما من به شخصه تصور می‌کنم هنرمندانی که تا امروز به دیدن سعدی افشار نیامده‌اند به نوعی فرصت‌سوزی کرده‌اند. کم نبوده‌اند هنرمندانی که سعدی آنها را به صحنه تئاتر معرفی کرده یا اصلا ضامن ورود آنها به عرصه هنر شده است اما این تعداد از هنرمندان نیز امروز یادی از این استاد سیاه‌بازی نمی‌کنند. با وجود اینکه بارها سعدی نام تک‌تک آنها را بر زبان آورده و به عنوان مثال می‌گوید دلم برای فلانی تنگ شده، چرا پیدایش نیست اما آنها دلتنگی سعدی را پاسخ نداده‌اند.
رفیقان گرمابه و گلستان
از رضامندی درباره سابقه و نوع دوستی که میان او و سعدی افشار وجود دارد، می‌پرسم. او در پاسخ می‌گوید: من و سعدی افشار به عنوان دوستانی که 30 سال است همدیگر را می‌شناسیم، در اجراهای مختلفی با هم بوده‌ایم، روی یک سن رفته‌ایم و در سفرهای زیادی همراه هم شده‌ایم، طی این مدت فراز و نشیب‌های زیادی را تجربه کرده‌ایم بویژه بعد از شکستن پا و کمر و سپس عفونت ریه سعدی افشار این فراز و نشیب‌ها بر ما مضاعف شد. با این حال هیچگاه همدیگر را رها نکرده‌ایم. این مساله اگرچه جای دلتنگی‌های او را پر نکرده اما موجب شد تنها هم نماند. این تنهایی به نظر من در هر حالی آزاردهنده است! خاصه برای هنرمندانی چون سعدی افشار که از نظر جسمی نیز در شرایط مساعدی بسر نمی‌برند. بنابراین تصور می‌کنم دوستانی که سعدی را می‌شناسند فرصت‌ها را غنیمت بشمارند و حتی با یک تماس تلفنی هم که شده از او یادی کنند. جالب است که بگویم سعدی در شبانه‌روز و به محض شنیدن آوای ملکوتی اذان، تمام کسانی که طی این مدت به دیدار او شتافته‌اند را یاد می‌کند و اسم تک‌تک آنها را سر اذان می‌برد.
حیات دوباره
با وجود اینکه پرسیدن چنین سوالی آن هم در محضر این سیاه پیشکسوت دشوار است اما سعی می‌کنم با چسباندن واژه‌ها به هم او را نرنجانم. این را می‌دانم که سعدی افشار طی روزهای نوروز تا یک قدمی مرگ هم رفته و برگشته است. رضامندی در این باره هم توضیح می‌دهد: لحظه‌ای که حال سعدی بد شد او را به بیمارستان لقمان حکیم رساندیم. به محض ورود به بیمارستان لقمان، او را به بخش قرنطینه و ایزوله بردیم. آنجا پزشک آمد و چراغ قوه‌ای داخل چشم او انداخت و گفت: متاسفم! همان‌طور که گفتم ما روزهای سختی را با هم گذراندیم و رسیدن سعدی به این مرحله نیز آزردگی‌های روحی مرا دوچندان کرد. فقط اینطور بگویم که عمرش به دنیا بود و خوشبختانه حالش بهبود یافت. بعد از آن هم او را از بیمارستان لقمان به بیمارستان خصوصی بردیم. در آنجا شبنم مقدمی رسید و به این مساله اشاره کرد که به هیچ‌وجه نگران پول و ودیعه و اصولا نحوه پرداخت هزینه بیمارستان نباشیم که به نظرم این حرکت او در نوع خود برای ما قوت قلبی در آن شرایط حاد بود. علاوه بر این، شب عید هنرمندانی چون حسین کیانی، رئیس انجمن کارگردانان خانه تئاتر و حمید پورآذری، کارگردان تئاتر به دیدن سعدی آمدند و صرفنظر از اهدای هدیه نقدی با این دیدار او را بسیار خوشحال کردند.
ادای دین هنرمندان به سعدی
نحوه پرداخت هزینه سعدی افشار در بیمارستان خصوصی خود سوالی است که نمی‌توانم از نپرسیدن آن صرفنظر کنم. رضامندی اضافه می‌کند: این هزینه از سوی هنرمندانی که در لابه‌لای گفت‌وگو به نام آنها اشاره کردم تامین شد. من تک‌تک قدم‌هایی که در این مدت هنرمندان برای سعدی برداشته‌اند را برایش توضیح می‌دهم چون خود او بیشتر مایل است که بداند چه کسانی نگران حال او هستند. البته روزهایی بوده که سعدی به دلیل طولانی شدن مدت بیماری حوصله و توان نشستن مقابل میهمان را نداشته است اما به طور کلی او هنرمندی است که اگر در نهایت کسالت هم باشد بر اساس آداب و معاشرت ذاتی که دارد می‌کوشد جلوی میهمان‌هایی که به دیدن او می‌آیند بنشیند نه اینکه دراز بکشد، در حالی که همه می‌دانند او در حال حاضر در چه شرایط بغرنج جسمانی بسر می‌برد.
صندوقی برای همه هنرمندان
سوال بعدی درباره ایجاد صندوقی برای هنرمندان از کار افتاده است. رضا رضامندی در این باره هم تصریح می‌کند: این صندوق از مدت‌ها پیش به ریاست سیدعباس عظیمی تاسیس شده و هدفش حمایت از هنرمندان پیشکسوت است. دست‌اندرکاران این صندوق بویژه سیدعباس عظیمی قدم‌های مثبتی در این مسیر برداشته‌اند و حتی عمل جراحی کمر سعدی نیز از طریق این صندوق شکل گرفت. در عین حال حسین مسافرآستانه زمانی که رئیس مرکز هنرهای نمایشی بود مساعدت‌هایی هم به سعدی کرد. همچنین جا دارد از هنرمندان دیگری که در روزهای کسالت سعدی افشار او را تنها نگذاشتند یاد کنم و از پیمان شریعتی رئیس روابط عمومی مرکز هنرهای نمایشی، داوود فتحعلی‌بیگی و... نیز نام ببرم که حضور آنها از گذشته تا امروز قطعا برای ما دلگرم کننده بوده است. به هر حال آنچه شما درباره صندوقی برای حمایت از هنرمندان از کار افتاده اشاره می‌کنید اتفاق افتاده و چنانچه اشاره کردم در این زمینه گام‌های مثبت کم نبوده است، منتها مشکلات سعدی متعدد است که یکی از آنها تهیه آمپول‌های فورتئو است که در حال حاضر در داروخانه‌ها با قیمت 806 هزار تومان فروخته می‌شود.
گردهمایی به شرط همیاری
به خاطرم می‌آید که در واپسین روزهای سال 1391 جمعی از هنرمندان در برج میلاد گردهم آمدند و برای کمک به سعدی افشار با مردم عکس یادگاری گرفتند. حامد بهداد، باران کوثری، رویا تیموریان، پانته‌آ بهرام، الهام پاوه‌نژاد، صابر ابر، مهرداد صدیقیان، مهراوه شریفی‌نیا و... از جمله این هنرمندان بودند که با حضور در بازارچه نوروزی برج میلاد برای سعدی افشار کمک‌های مردمی جمع کردند اما فعالیت هنرمندان برای کمک به تنها سیاه بازمانده حیطه نمایش تخته‌حوضی و سیاه‌بازی تنها به بازیگران و اهالی سینما و تئاتر محدود نمانده است. تا امروز برخی گروه‌های موسیقی مانند «رستاک» مقدار قابل توجهی از عواید کنسرتشان را برای کمک به او اختصاص داده‌اند. به عنوان سوال آخر از سعدی افشار می‌پرسم انجام چنین حرکت‌هایی چقدر در روحیه او تاثیر می‌گذارد. افشار در پاسخ می‌گوید: طبعا خوشحالم و از تمام کسانی که طی این مدت به من لطف داشته‌اند ممنونم و توقع این همه لطف را نداشته‌ام.
رسم نیکوی یاد کردن از هنرمندان
سخن آخر را با رضا رضامندی به پایان می‌برم. از او می‌خواهم مرا نماینده افکار عمومی بداند و اگر پیامی خطاب به سیاستگذاران فرهنگی یا هنرمندان دارد ابراز کند. او می‌گوید: تصور می‌کنم رسم یاد کردن از هنرمندانی که زمانی ماندگارترین آثار را رقم زدند و امروز به دلایل کهولت سن یا بیماری در بستر هستند بهترین، ساده‌ترین و کمترین کار است. باید بپذیریم که همه هنرمندان از یک خانواده هستند و روزهای ناخوشی برای هیچکس دور نیست، پس بهتر آن است که با به جا آوردن اصل صله‌رحم، رسم یاد کردن از هنرمندان پیشکسوت را به جوانان هم منتقل کنیم تا آنها هم این رسم را به جا بیاورند. من به شخصه بر این باورم که رسالت هنرمندان فرهنگسازی است. همچنین معتقدم کنار سعدی افشار بودن کمتر از حضور در یک نمایش ماندگار نیست. نمی‌دانم این اثر تا کی ادامه دارد ولی آرزویم این است که فرهنگ حمایت از پیشکسوتان و عزیزانی که عمر و جوانی‌شان را برای خدمت به مردم صرف کرده‌اند به نوعی سرلوحه و سرمشق جوانان باشند. امیدوارم جوانان در خانواده قدر والدین را بدانند و همینطور در جامعه ضمن احترام به هنرمندان پیشکسوت، از رسیدگی به آنها نیز غافل نشوند. من هم آرزو دارم به عنوان کسی که سختی‌های زیادی را روی صحنه و پشت صحنه طی این سال‌ها متحمل شده از عهده این رسالت برآمده باشم.