آزاده صالحی شاید بهتر باشد ورودی گفت‌وگو را با سوالی درباره دست‌اندازها و مصائبی که در حال حاضر بر سر راه سریال‌سازی وجود دارد، شروع کنیم، ضمن اینکه در این باره توضیح می‌دهید بگویید خود شما به عنوان کارگردانی که عمده تمرکزش در تلویزیون و بر ساخت سریال حاکم است چقدر با این معضلات مواجه بوده‌اید؟
سوالی که شما مطرح کرده‌اید قطعا نیازمند پاسخ مفصلی است. با این حال باید بگویم نظر شخصی‌ام این است که مساله فرهنگی و فرهنگسازی در هر جامعه‌ای دست‌کمی از حیطه‌های سیاسی و اقتصادی ندارد اما متاسفانه زمینه‌های فرهنگی در مقایسه با این حوزه‌ها کمتر مورد توجه واقع شده است. در حقیقت تجربه ثابت کرده فرهنگ در چنین شرایطی داخل حاشیه و زیر سایه اقتصاد و سیاست رفته است. در عین حال به حاشیه رفتن فرهنگ و زیر سایه قرار گرفتن آن تبعات زیادی در پی خواهد داشت زیرا بی‌تردید بی‌توجهی به فرهنگ مثل بی‌توجهی به دیگر حیطه‌ها عواقب زیادی در پی دارد. در سال‌های اخیر با توجه به بحث تحریم‌ها و مسائل اقتصادی داخل کشور همه چیز حتی فرهنگ تحت‌الشعاع قرار گرفته است. صرفنظر از اینها با نزدیک شدن به فصل انتخابات، مسائل سیاسی دوباره رو آمده و خود به خود فرهنگ زیر چتر اقتصاد و سیاست قرار گرفته است. این مسائل همگی موجب می‌شود مردم به سمت کانال‌های بیگانه گرایش پیدا کنند و از این رهگذر صدمات زیادی متوجه فرهنگ اسلامی و ایرانی اصیل ما شود. حالا در این شرایط، ارگانی مانند صدا و سیما یک‌تنه سعی می‌کند بار نهادهای دیگری مثل وزارت بهداشت، وزارت کار و... را با برنامه‌سازی به دوش بکشد. آن هم در شرایطی که صدا و سیما طبعا از منظر بودجه دارای مشکلات و تنگناهایی نیز هست. در واقع نبود امکانات گسترده و بودجه کلان موجب شد سال گذشته برخی سریال‌ها در نیمه راه ساخت متوقف شوند و برخی پروژه‌های تلویزیونی به همین دلیل ناتمام بمانند ولی با این حال «پایتخت» ساخته شد، شاید به این خاطر که ضرورت پرکردن اوقات فراغت مخاطبان در ایام نوروز بشدت از سوی صدا و سیما احساس می‌شد.
حالا که به بحث بودجه اشاره کردید آیا «پایتخت» هم از این لحاظ در مضیقه قرار گرفت؟
قطعا و بد نیست بدانید این مجموعه تلویزیونی در شرایط مالی سخت و با آبروداری گروه ساخته شد. با این اوصاف باید در پاسخ سوال شما بگویم سریال‌سازی حال و روز خوبی در شرایط فعلی ندارد و دست‌کم تا زمانی که فرهنگسازی و ارزشگذاری در این زمینه صورت نگیرد این شرایط بهبود نمی‌یابد. یعنی شاید «پایتخت» بتواند در برهه‌ای از زمان بخشی از این نیازها را برآورده کند اما باید توجه داشته باشیم که این سریال نیز به تنهایی نمی‌تواند در روند بهبود سریال‌سازی نقش داشته باشد. «پایتخت» فقط یک موج است که در برهه‌ای می‌آید و بعد فروکش می‌کند.
فکر می‌کنید در حال حاضر با وجود گسترش ارتباطات خاصه تاسیس شبکه‌های پررنگ و لعاب ماهواره‌ای که روز به روز هم برتعداد آنها افزوده می‌شود، بهترین راهکار برای ساخت یک سریال وطنی چیست؟ منظورم این است که در چنین شرایطی فیلمساز باید خیلی نگاه تیزبینی داشته باشد تا بتواند اثری بسازد که با این شبکه‌های فریبنده که خطوط قرمز هم در نظرشان بی‌معناست رقابت کند و پیروز شود؟
تاریخچه اعداد و ارقام نشان داده است هرگاه تلویزیون ما برنامه‌های گفت‌وگومحور ساخته است، یعنی برنامه‌هایی مثل سریال‌های مختلف تا مجموعه «کلاه‌قرمزی» که از جذابیت مشروع برخوردار بوده توانسته به رقابت با کانال‌های ماهواره‌ای بپردازد. تصور می‌کنم در این باره اگر کار به کاردان سپرده شود، فضای تلویزیون بازتر از این شود، شخصیت‌ها و سوژه‌های قابل لمس در ساخت چنین آثاری ارائه شود که بتواند به داخل خانه‌های مردم راه باز کند، طبیعی است که رقابت فیلمسازان و برنامه‌سازان ایرانی با کانال‌های ماهواره‌ای امری شدنی است و ما می‌توانیم در این حیطه گوی سبقت را از این کانال‌ها برباییم.
آقای مقدم! شما از معدود کارگردانان تلویزیونی هستید که رگ خواب مخاطب را خوب می‌دانید. این مولفه مثبت نه‌تنها درباره سریال «پایتخت» و اصولا کارهای طنز شما دیده شده که در زمینه دیگر سریال‌های شما که از جنس ملودرام خانوادگی بوده‌اند (مثل رستگاران، زیر هشت، تا ثریا، مسافر، روزهای زندگی و...) نیز به چشم می‌خورد. رسیدن به چنین مرحله یعنی داشتن رگ خواب مخاطب برای شما چطور میسر شده است؟ من به شخصه تصور می‌کنم یکی از راه‌های رسیدن به چنین مرحله‌ای در درجه نخست می‌تواند مردم‌شناسی باشد. نظر شما چیست؟
همین‌طور است. شناخت مردم و جامعه‌ای که یک فرد در آن زندگی می‌کند می‌تواند در نگرش و دیدگاه اجتماعی او و کارهایی که قرار است انجام دهد تاثیر بسزایی داشته باشد. من نیز به عنوان آدمی که در این جامعه زندگی می‌کنم و حالات و روحیات مردم را به خوبی می‌شناسم قطعا نمی‌توانم خارج از این چارچوب کاری ارائه دهم. در نتیجه اگر هم دست به ساخت سریالی می‌زنم سعی می‌کنم برگرفته از جامعه معاصر و مصائب امروزی باشد. این امر موجب می‌شود اثری که ارائه می‌شود برای مخاطب قابل لمس باشد و مردم در بازخوردها با سریال همدل شوند. اگر این راز را همه سریال‌سازان کشف کنند و پایشان را در وادی‌ای بگذارند که فرهنگ جامعه خودشان در آن جریان دارد قطعا موفق می‌شوند سریالی بسازند که مخاطب تا پایان آن را رها نکند و چشم از آن برندارد. خاصیت ساختن سریال‌هایی از جنس مردم این است که اعتماد مخاطب به سریال‌سازان جلب می‌شود. مردم اگر ببینند اثری ساخته شده که به شعور آنها توهین نمی‌کند بلکه احترام زیادی هم قائل می‌شود بیشتر به سمت این آثار می‌روند و همان‌طور که اشاره کردم از تماشای سریال‌های آن طرف آب صرفنظر می‌کنند و به یک آگاهی می‌رسند.
برگردیم به محور اصلی گفت‌وگو یعنی سریال «پایتخت-2». خود شما فکر می‌کنید در بخش دوم ساخت این سریال در مقایسه با بخش نخست توانستید به چه جهش‌هایی دست یابید؟
تصور می‌کنم بزرگ‌ترین جهشی که در جریان ساخت «پایتخت-2» به شکل ظریفی اتفاق افتاد، نشان دادن جغرافیای ملی، وحدت ملی و یکپارچگی ایران و دین اسلام با وجود همه اقوام، آداب و رسوم و مکان‌های مختلف است. در واقع حول محور مهاجرت به تصویر کردن چنین ویژگی‌هایی را تصريح کردیم.
در روزهای تعطیل نوروز خبری مبنی بر اینکه برخی از عوامل گروه «پایتخت-2» دچار سانحه شده‌اند به گوش رسید. زمانی که این سانحه اتفاق افتاد چند درصد کار به پایان رسیده بود و دیگر اینکه وقوع چنین اتفاقی چقدر در روحیه گروه تاثیر گذاشت؟
ما تقریبا فیلمبرداری بخش‌های قشم و جنوب را به پایان برده بودیم که این اتفاق افتاد. در کنار اینکه بخشی از گروه به وسیله هواپیما برای ادامه فیلمبرداری به قشم رفته بودند، بخش دیگری از گروه که وظیفه انتقال
سینه موبیل و دیگر وسایل را داشتند با وانت و خودروهای دیگر ما را در این مسیر همراهی می‌کردند اما متاسفانه راننده خودروی وانت در مسیر سیرجان و حین بازگشت به تهران دچار سانحه شد، البته بر اساس گفته پلیس‌راه، راننده وانت دارای سرعت غیر مجاز بوده است. به هرحال وقتی چنین اتفاقی افتاد کار را تعطیل کردیم و تا چند روز نتوانستیم کار را شروع کنیم. حتی به خاطرم هست آقای مهدی فرجی، مدیر شبکه یک برای تسلی خاطر به دیدن ما آمد و ضمن ابراز تاسف به این نکته اشاره کرد که در هر صورت این اتفاق افتاده و چاره‌ای جز به پایان بردن باقی قسمت‌های سریال نیست. با این وجود ما رسیدگی‌های لازم را تا جایی که از دستمان بر می‌آمده برای مصدومان این سانحه انجام داده‌ایم.
نکته دیگر درباره زمزمه ساخت سریال «پایتخت-3» است. در روزهای اخیر محسن تنابنده، نویسنده و بازیگر مجموعه در برخی رسانه‌ها به این مساله اشاره کرده بود که به‌رغم شنیده شدن چنین زمزمه‌هایی خبر ساخت قسمت سوم آن صحت ندارد. شما در این باره چه نظری دارید؟
من هم چنین شایعه‌ای را شنیده‌ام. در حالی که هنوز چنین امری به شکل جدی بین خودمان مطرح نشده است. ما اگر هم بخواهیم به فکر ساخت قسمت سوم این مجموعه تلویزیونی بیفتیم قطعا پارامترهای مختلفی را در نظر می‌گیریم و با سنجیدن جوانب این کار را انجام می‌دهیم.
مثل چه پارامترهایی؟
طبعا اگر بخواهیم ساخت این سریال را در نوروز سال آینده ادامه دهیم پیش از هر چیز به مخاطب‌سنجی و نیازسنجی می‌پردازیم که آیا مردم باز هم خواستار ادامه‌دار شدن این سریال هستند یا خیر، یا اینکه اصلا خودمان چقدر می‌توانیم در جریان ساخت این سریال به قصه‌های ناب‌تر روی بیاوریم. اینها مسائلی است که باید مورد بررسی قرار گیرد تا اثری که به مخاطب ارائه می‌شود فارغ از چارچوب‌های تکراری و کلیشه‌ای باشد.