آزاده صالحی روز ملی عطار نیشابوری هرساله در روزهای 24 و 25 فروردین‌ماه با حضور اندیشمندان و محققان ادبی در اقصی‌نقاط کشور، خاصه نیشابور برگزار می‌شود. نام فریدالدین ابوحامد محمد عطار نیشابوری در ردیف شاعران پرآوازه ایرانی همچنان بعد از گذشت قرن‌ها بر تارک ادبیات کهن ایران می‌درخشد. از عطار نزدیک به 180 اثر منظوم و منثور به جا مانده و اشعار او همواره از 2 منظر ساختار و محتوا بعد از گذشت قرن‌ها مورد نقد و واکاوی منتقدان ادبی قرار گرفته است بویژه «منطق‌الطیر» او که از نگاه پژوهشگران، برترین حماسه عرفانی قلمداد می‌شود.
شاعری مردمی، شعرهایی اجتماعی
عطار در ردیف معدود شعرایی است که در مدح و ستایش پادشاهی به سرودن شعر نپرداخت، بنابراین شعر او از حوزه دربار خارج و به سمت جامعه پیش می‌رود. ناگفته نماند که پیشه عطاری نیز در برقراری ارتباط مستحکم با آحاد جامعه مزید بر علت شد تا او را در مقایسه با دیگر شاعران دوره خود به شاعری مردمی مبدل کند. صرفنظر از آنچه گفته شد، شعر عطار به مراتب ساده‌تر از شعر شاعرانی چون سنایی و مولوی تلقی می‌شود. با وجود اینکه این 3 شاعر، یعنی عطار، سنایی و مولانا به ترتیب تاریخی حلقه و سلسله‌‌ای را به شکل ناخواسته تشکیل داده بودند، مولانا از عطار به عنوان «روح شعر» و از سنایی به عنوان «دو چشم» یاد می‌کند. از عطار 4 مثنوی باارزش «الهی‌نامه»، «اسرارنامه»، «مصیبت‌نامه» و «مختارنامه» به جای مانده که در هر یک از آنها رد پای پررنگ عرفان به خوبی مشهود است.
زیر ذره‌بین شرق و غرب
نکته حائز اهمیت درباره عطار اینکه اروپایی‌ها از 2 قرن پیش در اندیشه و تکاپوی شناخت آثار و دیدگاه‌های منحصر به فرد او به جهانیان، خاصه غربیان بوده‌اند. «پندنامه» یکی از نخستین آثاری بود که با ترجمه سیلوستر دوساسی در پاریس منتشر شد. بعد از آن نوبت «منطق‌الطیر» بود که مورد شناخت و ارزیابی و همینطور تحسین غربیان قرار بگیرد. این اثر را گارسن دتاسی در سال 1857 به فرانسه برگرداند. از این رو می‌توان فرانسوی‌ها را در زمره نخستین مستشرقانی دانست که درباره شناخت عطار و کتاب‌هایش فعالیت کرده‌اند. اگرچه برخی بر این باورند که آلمانی‌ها و انگلیسی‌ها در زمینه تجزیه و تحلیل و از همه مهم‌تر ترجمه آثار عطار کم از کشورهای دیگر فعالیت نکرده‌اند. حتی در این زمینه وجوه افتراقی نیز مشاهده می‌شود و آن اینکه فرانسوی‌ها تنها در ترجمه آثار عطار کوشیده‌اند و آلمانی‌ها و انگلیسی‌ها به تصحیح این متون نیز پرداخته‌اند که تصحیح رینولد نیکلسون، مستشرق انگلیسی از اثر ماندگار «تذکرهًْ‌الاولیا» و تصحیح هلموت ریرت، مستشرق آلمانی از اثر «الهی‌نامه» از برجسته‌ترین این تصحیح‌ها در حوزه جهان غرب به شمار می‌رود، خاصه هلموت ریتر که از او به عنوان عطارشناس نیز یاد می‌شود بعدها از مجموع استنباط‌ها، مطالعات و عقاید خود درباره 4 کتاب «منطق‌الطیر»، «الهی‌نامه»، «اسرارنامه» و «مصیبت‌نامه»، کتابی با عنوان «دریای جان» را به رشته تحریر درآورد؛ کتابی که هنوز بعد از گذشت نیم‌قرن همچنان منبعی مستند و جامع برای شناخت چهره و شخصیت عطار قلمداد می‌شود. ناگفته نماند در ایران نیز شادروان سعید نفیسی در ردیف نخستین چهره‌های ادبیات معاصر بود که به تحقیق و تفحص روی زندگی و اشعار عطار نیشابوری با نگارش کتاب «جست‌وجو در احوال و آثار فریدالدین عطار نیشابوری» همت گماشت. زنده‌یاد دکتر بدیع‌الزمان فروزانفر از دیگر محققان برجسته ادبی بود که بعد از دکتر نفیسی در این حیطه قدم‌های زیادی برداشت. پس از او نیز شاگردانش یعنی عبدالحسین زرین‌کوب و محمدرضا شفیعی‌کدکنی در این مسیر قلم‌ها زدند و قدم‌ها برداشتند و بحق توانستند مانند استادان خود تصویر روشنی از این اندیشمند قرن 6 و 7 ارائه دهند بویژه شفیعی‌کدکنی که طی سال‌های اخیر با عشق و کوششی وصف‌ناپذیر 4 کتاب عطار یعنی «الهی‌نامه»، «مصیبت‌نامه»، «اسرارنامه» و «مختارنامه» را تصحیح کرد.
حکایت شیخ صنعان
فارغ از مواردی که به اجمال درباره عطار و آثارش اشاره شد، شایسته است در پایان از حکایت «شیخ صنعان» عطار نیز یاد شود. «شیخ صنعان» یکی از آثار ملودرام عطار است که اگرچه شیخ را با فراز و نشیب‌های متعددی روبه رو می‌کند اما عاقبت آن منجر به خیر می‌شود. البته دکتر کامل احمدنژاد، استاد دانشگاه در کتاب «تلخیص و توضیح منطق‌الطیر» (انتشارات زوار) به این نکته اشاره می‌کند که داستان «شیخ صنعان» برای نخستین‌بار از زبان عطار تبیین نشده بلکه این داستان پیش‌تر در کتاب «تحفهًْ‌الملوک» نیز آورده شده است. در «شیخ صنعان»ی که عطار ارائه می‌دهد عشق و عبادت، موازی یکدیگر پیش می‌روند تا جایی که در یکدیگر تنیده و ذوب می‌شوند. شکی نیست که هنر عطار در خلق آثار تاثیرگذار است و این مولفه در حکایت «شیخ صنعان» او به روشنی به چشم می‌خورد. اشعار او گذشته از داشتن ابعاد عرفانی از درونمایه تغزل‌گونه هم برخوردارند و امتزاجی از عشق و عرفان تلقی می‌شوند، چه‌بسا در حکایت «شیخ صنعان»، عطار عشق زمینی را مقدمه‌‌ای برای رسیدن به عشق آسمانی قرار می‌دهد و ضمن قیاس کردن این 2 حیطه، شیخ را در تنگنا می‌گذارد تا دست آخر راه خود را پیدا کند و به غایت هدف دست یابد.
عنوان یادداشت از بیت‌های آغازین «منطق‌الطیر» وام گرفته شده است.