آزاده صالحی نام او در کنار نام دیگر بزرگان قرن‌هاست بر تارک ادبیات کهن ایران می‌درخشد. توریست‌هایی که از کشورهای مختلف به ایران می‌آیند حاضرند بعد از فرود در تهران، بلیت دیگری تهیه کرده و برای دیدارش به شیراز بشتابند. جایگاه او بعد از گذشت سال‌های متمادی آنچنان در داخل و خارج از کشور تثبیت شده که امروز کمتر کسی است که نام او را نشنیده باشد یا آثار او چه در قالب نظم یا نثر را نخوانده باشد. مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله شیرازی ملقب به سعدی بدون‌شک یکی از نام‌آوران قرن هفتم هجری است. سعدی از جمله شاعرانی است که سال‌های عمر خود را در کنار سرایش شعر به تحصیل در زمینه تفسیر، فقه، کلام و حکمت صرف کرده است. «گلستان» و «بوستان» او از دیرباز تاکنون در ردیف برجسته‌ترین آثار ادبیات فارسی قرار گرفته‌اند و آوازه دیدگاه و جهان‌بینی او که بدون شک در این 2 اثر منعکس شده‌اند دیری است که از مرزهای خاورمیانه عبور کرده و فرامرزی شده است. مرکز سعدی‌شناسی ایران از سال 1381 روز اول اردیبهشت را روز سعدی نامگذاری کرده است. در این روز که هرساله برپا می‌شود همایش‌های متعددی در اقصی‌نقاط ایران به همت شاعران و محققان ادبی به یاد سعدی برگزار می‌شود.
از بوستان تا گلستان
بوستان که از آن به عنوان «سعدی‌نامه» نیز یاد می‌شود نخستین اثر سعدی است که در سال
655 هجری قمری سروده شده است. می‌توان گفت سعدی این اثر را در برهه‌ای از عمر خود که در سفر بوده سروده است. بوستان در قالب مثنوی و در بحر متقارب سروده شده و از منظر قالب و وزن، اثری حماسی تلقی می‌شود. اگرچه بوستان سعدی از وجوه دیگری نیز حائز اهمیت است و آن پرداختن به درونمایه‌های قابل لمس و پندآموزی چون اخلاق، تربیت، سیاست و... است. سعدی، بوستان را که مشتمل بر 4 هزار بیت است به 10 باب تقسیم کرده که عدل، احسان، عشق، تواضع، رضا، ذکر، تربیت، شکر، توبه، مناجات و ختم کتاب این باب‌ها را تشکیل داده‌اند. گلستان سعدی نیز از منظر نام و محتوا نزد عامه مردم اثری آشنا به شمار می‌رود خاصه، دیباچه گلستان که به فراخور و شرایط مختلف و همین‌طور به وفور در کتاب‌های درسی تکرار شده است: «منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و به شکر اندرش مزید نعمت، هر نفسی که فرو می‌رود ممد حیات است و چون برون می‌آید مفرح ذات، پس در هر نفس دو نعمت موجود است و بر هر نعمت شکری واجب». با این تفاسیر پژوهشگران ادبی گلستان را نیز همپای بوستان اثری تاثیرگذار و جاودانه در حیطه ادبیات کلاسیک ایران می‌شمارند. مولفه اصلی گلستان حکایت‌های کوتاه، مجمل و مفهومی است و به نوعی مانند بوستان بر پایه داستان‌ها و نصایح اخلاقی مبتنی شده است. سعدی گلستان را به مدد نثر مسجع به زیباترین شکل به رشته تحریر درآورده است.
فرنگی‌ها در جست‌وجوی سعدی
با این تفاسیر، آثار سعدی نیز به تبع دیگر شاعران مطرح و پرآوازه ادبیات کهن به وسیله مستشرقان متعددی مورد واکاوی قرار گرفته است. برخی فرانسه را درباره ترجمه آثار او پیشرو دانسته‌اند و از آندره دوریر به عنوان نخستین مستشرقی نام می‌برند که منتخب گلستان او را به فرانسه برگردانده است. ادوارد براون انگلیسی، امرسون شاعر و نویسنده آمریکایی و... را نیز باید در ردیف خاورشناسان مهمی قلمداد کرد که درباره جهان‌بینی و شیوه تفکر سعدی و همین‌طور 2 اثر بوستان و گلستان فعالیت‌های مکتوب متعددی انجام داده‌اند. به طور کلی مستشرقانی از این دست مقام سعدی را تا اندازه‌ای رفیع می‌پنداشته‌اند که او را در کنار شخصیت‌های نام‌آشنایی چون شکسپیر، دانته و هومر قرار داده‌اند. زبان جادویی سعدی و به مقصد رساندن واژه‌ها برای انتقال مفاهیم بارزترین ویژگی آثارش است.
آرمانشهری متکی بر واقعیت
احمد تمیم‌داری، زبانشناس و فارسی‌پژوه درباره بوستان سعدی به ارائه توضیحات بیشتری می‌پردازد. او بوستان سعدی را اثری آرمانی قلمداد می‌کند و به مقایسه آن با گلستان می‌پردازد و می‌گوید: گلستان از این جهت با بوستان تفاوت‌های بنیادی دارد که جنبه‌های کاربردی، مصداقی و تعلیمی و تربیتی در آن پررنگ‌تر است. در قدیم حکمت را مشتمل بر 2 بخش نظری و عملی می‌دانستند و به‌طور کلی می‌توان گفت آثار سعدی در ردیف حکمت عملی، کارکرد‌های بیشتری داشته است اما در بوستان سعدی بیشتر به تبیین داستان‌های آرمانی نظر داشته است. یکی از ویژگی‌های سعدی این است که در گلستان سخن را به اوج زیبایی و بلاغت می‌رساند و در عین حال به سجع نیز بسنده نمی‌کند بلکه می‌کوشد از ویژگی‌های دیگری نیز در نثر خود بهره ببرد. البته بعد از او شخصیت‌هایی چون خاقانی در دیوان «پریشان» یا قائم‌مقام فراهانی در «منشآت» کوشیدند به تقلید از او بپردازند اما موفق نشدند، دلیلش هم این بود که سعدی در نثر خود از کلام مشایخ، احادیث انبیا و از همه مهم‌تر حکایت‌های کوتاه استفاده می‌کرد.
رهنمودی برای دستیابی به سعادت
این نکته به ذهنم می‌رسد که گلستان سعدی به دلیل داشتن ویژگی‌های فراوان از 700 سال پیش وارد مکتبخانه‌ها و سپس کتب درسی ممالک اسلامی شد. تمیم‌داری با اشاره به اینکه گلستان نمونه بارزی از حکمت و فرهنگ ما به شمار می‌رود، ادامه می‌دهد: برخی بر این باورند که رمز موفقیت و شهرت او تلاش برای عامه‌نویسی بوده است در حالی که آنچه سعدی می‌نوشت برای عوام نیست. با اندکی دقت متوجه می‌شویم او در 8 باب گلستان مباحثی چون فقر و توانگری، سیرت پادشاهان، عشق و جوانی، ضعف و پیری و... را مطرح می‌کند. او در گلستان به این نکته اشاره می‌کند که هیچ چیز مطلق نیست و ضمن داشتن نگاه تحلیلگرایانه به تاثیرات تعلیم و تربیت در جامعه می‌پردازد و هشدار می‌دهد که بی‌توجهی و ساده انگاشتن مسائلی از این دست می‌تواند عواقب نامطلوبی در پی داشته باشد
و جامعه را از سعادت بازدارد.
واعظ جهانگرد
زندگی سعدی به 3 دوره تحصیل، جهانگردی و تالیف تقسیم می‌شود ولی آنچه مسلم است اینکه دوره تالیف او را بیش از دوران دیگر به تکامل و پختگی که باید رساند. صرفنظر از اینها سعدی در وعظ بسیار چیره‌دست بود و به یمن داشتن چنین مولفه‌ای، آثارش در مجامع دینی همسان مجامع ادبی مورد مطالعه و بحث قرار می‌گرفت و همین مساله شهرت او را مضاعف می‌کرد.
طنز فاخر ولی انتقادی
عبدالعلی دستغیب یکی دیگر از پژوهشگران ادبی و معاصر است که آثار سعدی را آینه رئالیسم اجتماعی می‌داند و درباره جایگاه طنز در آثار او می‌گوید: مورخان و ادبیان همواره در تذکره‌ها به این مولفه سعدی اشاره و توجه داشته‌اند. حتی طی سال‌های اخیر نیز پژوهشگران سرشناسی چون دکتر غلامحسین یوسفی، دکتر عبدالحسین زرین‌کوب و... در این باره داد سخن داده‌اند. با این اوصاف هنوز جنبه‌های طنز در آثار سعدی شکافته نشده است. تنوع موضوعی در آثار منظوم و منثور او به چشم می‌خورد، در عین اینکه هم بوستان و هم گلستان او دارای جنبه‌های صناعی و حکمی نیز بوده‌اند. سعدی در این 2 اثر به‌یاد ماندنی صرفنظر از پرداختن به این مسائل به محورهایی پیرامون تاریخ، مسائل روز اجتماعی، طنز انتقادی و حتی استهزا نیز پرداخته است، طور‌ی که گاه طنز او به هزلیات کشیده می‌شود. طنز سعدی در عین داشتن جنبه‌های تاثیرگذار و انتقادی همواره در نوسان بوده است؛ نوسانی مابین طنز عادی و هزل. طنز سعدی در این نوسان گاه به سمت ادبیات کارناوالی یا عامه کشیده می‌شود اما طنز والا و فاخر او همواره در جایگاه مستقلی در نظر منتقدان قرار گرفته است.
آينه‌دار رئاليسم اجتماعي
از برآیند آنچه درباره سعدی موجود است می‌توان این‌طور نتیجه گرفت که او شاعری اخلاق‌گرا، انسان‌دوست، صلح‌طلب و جامعه‌شناس است. او را از معدود شاعرانی دانسته‌اند که به احوال و روحیات مردم جامعه خود آشنایی دارد و برخلاف شاعرانی چون مولانا و حافظ می‌کوشد رئالیست را در آثار خود جایگزین ایده‌آلیست منعکس کند و موفق هم می‌شود. امسال در همایشی که در شهر کتاب مرکزی برگزار می‌شود شخصیت‌های شناخته شده‌ای چون حسن انوری، توفیق سبحانی، مصطفی آیدوغان، نسرین فقیه ملک‌مرزبان و... که هریک در دانشگاه‌های ادبیات دارای کرسی هستند و تاکنون چندین کتاب جامع و کامل درباره بزرگان ادبیات کهن ایران به رشته تحریر درآورده‌اند درباره سعدی و آثارش به سخنرانی می‌پردازند. اهمیت جایگاه سعدی در ادبیات امروز ما به اندازه‌ای است که ادامه این همایش تا هفته دوم خردادماه در کشورهای همسایه مانند شهرهای مختلف ترکیه نیز برپا خواهد بود.