«قاعده تصادف» یکی از بحث‌انگیز‌ترین آثاری است که می‌توان درباره‌اش نوشت و این فیلم می‌تواند چاشنی یک بحث طولانی و مفصل با نگره‌های اجتماعی متفاوت باشد، به شرط اینکه دوستانی که نقد بنده را می‌خوانند پس از پایان نقد درباره کارگردان اثر قضاوت نکنند. منِ منتقد ایدئولوژیک، قائل به این مساله هستم که نوشتن نقد و تحلیل به معنای پیدا کردن دشمنان فرهنگی این مرز و بوم نیست. دیده‌ام دوستانی نقد محتوایی می‌نویسند و کارگردان اثر را کابالائیست معرفی می‌کنند، او را ماسون بر‌می‌شمرند و در لابه‌لای سطور گاهی او را به عنوان دشمن نظام جمهوری اسلامی بر‌می‌شمرند. اساسا این شیوه تحلیل اثر و نتیجه‌گیری درباره کارگردان غلط است. نقد محتوایی درباره فیلم اجتماعی لزوما تنها نظر منتقد است. نقد جدال ایدئولوژیک فیلمساز و منتقد است و بسیاری از منتقدان معروف دنیا مثل راجر ایبرت در گذشته بارها به این مهم اشاره کرده که هر منتقدی را از ایدئولوژی و جهان‌بینی‌اش نمی‌توان تفکیک کرد. رابطه پیوسته ایدئولوژی فیلم «جدایی»
با «قاعده تصادف»
با همین مقدمه طولانی اشاره می‌کنم که قاعده تصادف را پس از مرور کتاب «موج سوم» الوین تافلر باید مرور کرد. در واقع نخستین انگاره‌ای که نگارنده را با فیلم قاعده تصادف دست به گریبان می‌کند پیش‌بینی تافلری درباره شکست تمدنی در کشورهای صنعتی است. این شکست تمدنی زمانی محقق می‌شود که نظام پدرسالارانه و سبک زندگی کلاسیک (پدر و مادر به همراه فرزندان) به عنوان سمبل اجتماعی در یک جامعه شناخته نشوند. برای ورود به این بحث لزوما نیاز است فیلم «جدایی نادر از سیمین» را بار دیگر مرور کنیم. در جدایی نادر از سیمین، تلاش نادر برای حفظ خانواده و فرزندش، شیوه تربیتی با اصالت‌های بومی و جنبه‌های وفادارانه نادر به پدرش در فیلم بخشی از مساله دراماتیک فیلم است اما خالق اثر فیلم جدایی نادر از سیمین در واقع همان شخصیتی که قائل به زندگی خانوادگی به صورت سنتی است، در پایان برای حفظ این شرایط در مقابل همسرش شکست می‌خورد و استیصال پایانی فیلم موید همین مطلب است. مخاطب در انتهای فیلم جدایی نادر از سیمین با پایانی باز در فیلم مواجه نمی‌شود بلکه این پایان ظاهرا باز هوشمندانه ترجمانی از ایدئولوژی گسل تمدنی در بافت اجتماعی مورد اشاره تافلر است.
ترمه، فرزند نادر و سیمین هر کدام از والدین را که انتخاب کند در نهایت یک برداشت از فیلم محقق می‌شود و مخاطب را به همان نتیجه گسل تمدنی مورد اشاره تافلر می‌رساند. تافلر در کتاب موج سوم پیش‌بینی می‌کند پس از موج دوم و در دوران موج سوم خانواده قالب کلاسیکش را از دست می‌دهد و ترکیب پدر و مادر به علاوه فرزندان معنا پیدا نمی‌کند. در پیش‌بینی تافلری خانواده از 2 نفر تشکیل شده است، یعنی یکی از والدین به اضافه فرزند، یعنی سبک زندگی لیبرالی که تافلر در کتاب موج سوم به نوعی آن‌را پیش‌بینی کرده است. در صورتی که آرایش و بافت اجتماعی ایران معاصر نسبت با مدرنیته همچنان قائل به خانواده است اما فیلمساز در افزودن پیش‌بینی‌های اجتماعی و تبلیغ آن پیشتازی می‌کند. اتفاقا قالب اجتماعی تک‌والدینی تبیین و تبلیغش در سینمای ما با پایان فیلم جدایی نادر از سیمین آغاز شد؛ نکته‌ای که از دید کارشناسان اجتماعی مغفول ماند و در واقع اشاعه چنین سبکی بدل به یک کلید‌واژه اجتماعی در دیگر آثار سینمایی شد. قاعده تصادف از حیث ایدئولوژی دنبالچه‌ای بر جدایی نادر از سیمین و از حیث فرم دنبالچه‌ای بر «درباره الی» است. تصور کنید شهرزاد قصه قاعده تصادف همان ترمه فیلم فرهادی است و حالا پس از چند سالی زندگی با پدر (که ویژگی‌های نادر را دارد) مدت زمانی را در کنار یکدیگر زندگی کرده‌اند و آنچه قاعده تصادف ارائه می‌کند تصویری از ترمه و نادر است و پدر شهرزاد قاعده تصادف تصویری از امروز نادر است.
چالش با کدام نگره؟
چالش‌های اصلی درام قاعده تصادف نقطه شکاف پدری است که خواهان حفظ حریم خانواده است و همانطور که اشاره شد ویژگی‌های رفتاریش شبیه نادر است؛ ظاهرا با دخترش برخورد خوبی دارد و در ابتدای فیلم مشخص است چگونه مهربانانه با دخترش رفتار می‌کند. دخترک عصیان‌زده در غیبت مادر دست به خودکشی زده و چنین رویدادی موید این مطلب است که پدر سنتی در گام نخست کمی رفتارش تجزیه شده و حالا این آزادی اجتماعی نصیب دخترک می‌شود که در مقابل پدر سنتی قائل به خانواده کمی پیشتازی کند. حالا یک سوال از والدینی که مخاطب این اثر بوده‌اند به صورت ساده و شفاف باید پرسید که پس از دیدن فیلم قاعده تصادف و آموزش‌هایی که درباره آزادی عمل فرزندان به والدین ارائه می‌شود آیا حاضرند دخترشان در چنین محفلی که گروه تئاتری تمرینشان را در آن خانه مستقل انجام می‌دهند رفت و آمد داشته باشند؟ به این نکته در فیلم باید توجه کرد که این مجموعه در کنار یکدیگر شب را روز می‌کنند و اتفاقا با هم غذا می‌خورند و در یک خانه مستقل سکنی گزیده‌اند. واقعا همه این افراد با هم نسبت خانوادگی دارند؟ اینجاست که جدال من منتقد با فیلمساز آغاز می‌شود. تئاتر و گروه تئاتری و اجرای نمایش همه اینها بهانه است و اتفاقا کلیت دراماتیک قاعده تصادف در رد اساس نظام خانواده و سبک زندگی کلاسیک و مراقبت‌های نظام پدرسالارانه است. آیا جامعه‌شناسانی که موفق به دیدن اثر شده‌اند می‌توانند نظریه نگارنده را درباره محتوای فیلم رد کنند؟ سازنده در فیلمش نسخه می‌پیچید و اتفاقا نظریه موج سوم بر عدم کارکرد خانواده و نظام پدرسالارانه بنیان‌های ایدئولوژیک فیلم را در‌بر می‌گیرد. به عبارت دیگر تکوین نظام تمدنی موج سوم ساختار سنتی خانواده را رد می‌کند و تصمیم جمعی گروه تئاتری مبنی بر اینکه نمی‌خواهند شهرزاد پیش پدرش باز‌گردد نظریه عدم کارکرد خانواده را در دوران کنونی تبیین می‌کند. صورت دیگر این است که برخی خواهان لیبرالیسم اجتماعی (البته بخوانید نظام آنارشیستی اجتماعی) هستند و اغلب این گرایشات در میان اقشار هنرمند و سینماگر خواسته بدیهی و رایج بر‌شمرده می‌شود. نزاع ایدئولوژیک میان منتقدی که گرایشات سنتی و کلاسیک دارد برای حفظ سبک زندگی ایرانی و از سوی دیگر خالق قاعده تصادف که بازنگری ایدئولوژی وی در جهت تبلیغ و تثبیتش با جامعه امروز تناسبی ندارد، شکل می‌گیرد.
مسأله یا دغدغه؟
در آشفتگی کنونی اجتماعی که میزان طلاق در ایران آمار دهشتناکی دارد و میل ازدواج در جوانان رو به کاهش است، رد نظام پدرسالارانه به نوعی تخریب بافت اجتماعی به شمار می‌رود. در واقع تصمیم جمعی گروه تئاتری فیلم قاعده تصادف به نوعی جدال با نظام پدرسالارانه است. با این اوصاف در شرایط بحران اجتماعی امروز تنها راهکار برای حفظ حریم خانواده و جلوگیری از عدم ترویج سبک‌های زندگی غیر‌متعارف توصیه نظام کلاسیک زندگی (حتی نظام پدرسالارانه) است. تعارف را باید کنار گذاشت؛ نگره‌های اجتماعی در بافت محتوایی فیلم قاعده تصادف و تبلیغ آن از طریق فیلم در نهایت منجر به هنجارشکنی شده و فیلم‌هایی از این دست در نهایت منجر به یک آنارشی اجتماعی خواهد شد. با این اوصاف محتوای فیلم قاعده تصادف را در مقابل فیلم «نوادگان» (الکساندر پین) قرار دهیم تا تفسیرهای متفاوتی حاصل شود که تفاوت ابعاد نگره‌های اجتماعی فیلمساز آمریکایی و ایرانی را در نگاهی کاملا تطبیقی مقایسه کنیم.
فیلم نوادگان یکی از آثار برجسته هالیوود در سال 2012 به‌شمار می‌رود و باید به این نکته توجه کرد که نوادگان در کشوری ساخته می‌شود که الوین تافلر در همان سرزمین مولد ایدئولوژی موج سوم است و سبک زندگی تک‌والدینی و عبور از نظام پدرسالارانه را برای آینده جهان در عصر مدرنیسم و پسامدرنیسم پیش‌بینی کرده است. نوادگان فیلمی است که رجعت به زندگی به موج دوم و گاهی موج اول را ترویج می‌کند. داستان فیلم نوادگان درباره خانواده‌ای است که پس از به کما رفتن همسر (مادر خانواده)، در یک سانحه تصادف (حادثه قایقرانی) زندگی‌شان دگرگون می‌شود. مت کینگ (جورج کلونی) تلاش می‌کند حفره‌های عاطفی ایجاد شده در شخصیت دخترانش را ترمیم کند. او بعد از به کما رفتن همسرش عواملی که میل خانواده‌گریزی را در میان دخترانش تشدید می‌کند به تدریج رفع می‌کند و در درام فیلم نوادگان تلاش مت برای پایداری بنیان‌های خانواده و ایجاد انگیزه در الکساندرا 17 و اسکاتی 10 ساله (دخترانش) در پایان فیلم به صورت غیر‌شعاری به ثمر می‌نشیند. این وکیل پرمشغله وارث املاک اجدادش در هاوایی است. از طرفی بستری شدن همسرش در حادثه تصادف قایق در آب‌های «واکی کی» او را ناگهان با مسؤولیت‌های گوناگونی روبه‌رو می‌کند که عمری به آنها بی‌اعتنا بوده است. او از طرفی با 2 دختر نوجوان سرکش روبه‌رو است و در سوی دیگر فروش املاک پدری در هاوایی 2 خط داستانی فیلم است که به صورت توام دنبال می‌شود. در نهایت مت با تقسیم اراضی به شیوه‌ای متعادل اشتیاق در زندگی قبیله‌ای در کنار یکدیگر را توصیه می‌کند و تمام درام فیلم یک مفهوم را منتقل می‌کند؛ رجعت به سبک زندگی موج اول یعنی زندگی قبیله‌ای با تحکیم بنیان خانواده. از طرفی فیلمساز وطنی به تجزیه کلونی خانواده در اثرش اصالت می‌دهد و اتفاقا سبک زندگی نوجوانانه عصیان‌زده را ترویج می‌کند. این تجزیه کلونی خانواده مصداقی از لیبرالیسم اجتماعی است. اصولا سینما ابزاری برای توسعه لیبرالیسم اجتماعی است و برخی اعتقاد دارند برای توسعه لیبرالیسم در شرایطی که اشاعه لیبرالیسم از رئوس سیاسی ممکن نیست از گرده‌های اجتماعی کوچک‌تر بویژه کلونی کوچک خانواده، لیبرالیسم محقق خواهد شد. برای توسعه لیبرالیسم اجتماعی تجزیه خانواده طبق تفسیری که قاعده تصادف ارائه می‌کند، عبور از نظام پدرسالارانه است. فیلمسازانی نظیر سوکوروف و نسل نیکیتا میخالکوف و الیم کلیموف (از فیلمسازان شوروی سابق) اعتقاد داشتند لیبرالیسم سیاسی در اتحاد جماهیر شوروی سابق محقق نمی‌شود مگر اینکه لیبرالیسم اجتماعی در کلونی‌ها کوچک اجتماعی محقق شود.
طبیعی است زمانی که کلونی‌های اجتماعی قالب لیبرالی پیدا می‌کنند که زیر‌ساخت اجتماعی خانواده نابود شود و عصیان‌زدگی نسل رایانه‌ای هنر‌طلب، خوش رنگ و لعاب جلوه داده شود. فیلم قاعده تصادف به نوعی نپذیرفتن تصمیمات نظام پدرسالارانه را تبلیغ می‌کند و فیلم از شهرزاد و گروه جوانان تئاتری قهرمان می‌سازد تا شهرزادهای مخاطب فیلم محض همذات‌پنداری هم که شده در مقابل نظام پدرسالارنه ایستادگی کنند. به این ترتیب چنین درام‌هایی سبب می‌شوند کلونی‌های کوچک جامعه (خانواده) از هم فرو‌ریزد و عصیان‌زدگی نسلی در جامعه جاری شود و تمایلات آنارشیستی این نسل برون ریزد.
بدین ترتیب عرصه برای هرج و مرج‌طلبی اجتماعی با مرور زمان محقق می‌شود. در زمانه‌ای که مراقبت از ساختار اجتماعی مبتنی بر خانواده برای هنرمندان و شبه‌هنرمندان وظیفه به شمار می‌رود قاعده‌های تصادف و تصادم نسل‌ها با این سازو‌کار ایدئولوژیک موجبات آسیب‌پذیری جامعه را فراهم می‌آورد. در شرایط ملتهبی که طلاق در کشور ما به طرز چشمگیری در حال افزایش است الگوی شهرزاد و پدرش به نوعی تبلیغ زندگی تک‌والدینی و ایجاد امیال ضد‌والدینی در جوانان است. از سوی دیگر با توجه به معضل دختران فراری، تبلیغ زندگی جوانانه دیگر چه صیغه‌ای است. مشکل عمده قاعده تصادف این است که با مناسبات اجتماعی امروز همسو نیست و نوعی تبلیغ هنجارشکنی به شمار می‌رود. با توجه به این
2 انگاره‌ای که در فیلم در نوع سبک زندگی تک‌والدینی و هنجار‌شکن جاری می‌شود، به سادگی می‌توان توسعه لیبرالیسم اجتماعی با چاشنی ترویج آنارشیسم را به فیلم نسبت داد. اینجاست که نسبت‌های مطروحه و ترویجی در فیلم کمی ما را به شک می‌اندازد. برای مواردی که بیان شده می‌توان نمونه‌های مصداقی فراوانی در فیلم آورد، مثلا پدری که نقشش را امید روحانی بازی می‌کند پدر خوب معرفی می‌شود که تا دم در منزل گروه تئاتری می‌آید و مایحتاج روزانه دخترش را به آنها تحویل می‌دهد و می‌رود. این صحنه کوتاه و نشان دادن شمایل از پدر خوب که به معنای پدر منفعل است را بگذارید در کنار تصویری که از پدر شهرزاد (امیر جعفری) نمایش داده می‌شود؛ پدری که کنشمندانه وارد عرصه شده و اتفاقا به دلایل تربیتی و قانونی کاملا حق با او است اما تصویری که از پدر دلسوز در فیلم می‌بینم، آدمی تندخو و تندمزاج است که در اثر سوء‌رفتارهایش شهرزاد یک‌بار دست به خودکشی زده است و اگر تحت لوای زندگی تئاتری با این گروه زندگی می‌کند تنها دلیلش فرار از نظام زندگی پدرسالارانه است.