ميترا صالحی: پیش از فرارسیدن سال 1392 و در طول سالی که گذشت برخی ناشران معتبر مانند سوره مهر یا همین‌طور مراکز فروش شهر کتاب به این نکته در خبرها اشاره کردند که بعضی از کتاب‌های حوزه ادبیات دفاع مقدس همچنان و با وجود آنکه چندین سال از چاپ نخست آنها می‌گذرد در ردیف پرفروش‌ها قرار دارند. «بابانظر» یکی از این کتاب‌ها بود که در کنار آثار دیگری چون «دا»، «پایی که جا ماند» و «شرح اسم» هنوز هم که هنوز است در صدر ایستاده است. حالا هم که دومین ماه سال جدید شروع شده باز هم آمار تازه‌ای از سوی شهر کتاب مبنی بر پرفروش بودن این کتاب منتشر شده است. این آمار بهانه‌ای شد تا نقاط قوت و فرازهای کتاب «بابانظر» را مرور کنیم. روایت اول شخص
«بابانظر» را شاید بتوان بعد از کتاب «دا» پرفروش‌ترین اثر در حوزه ادبیات دفاع مقدس قلمداد کرد. این کتاب که به تبع دیگر آثار در حوزه دفاع مقدس از سوی انتشارات سوره مهر منتشر شده خاطرات شهید محمدحسن نظرنژاد را دربر می‌گیرد و به طور کلی حاصل مصاحبه‌های سیدحسین بیضایی با این قهرمان 8 سال دفاع مقدس به شمار می‌رود. شهید محمدحسن نظرنژاد یا همان بابانظر بیشترین زمان زندگی خود را در طول جنگ ایران و عراق در جبهه‌ها گذراند و از رهگذر این حضور طولانی‌مدت جراحت و آسیب‌های جدی متحمل شد. کتاب خاطرات «بابانظر» که در سال 1388 برای نخستین‌بار منتشر شد تاکنون بارها مورد تجدیدچاپ قرار گرفته است. «بابانظر» در ژانر خاطره‌نویسی نوشته و 36 ساعت گفت‌وگوی ضبط شده شهید نظرنژاد با سیدحسین بیضایی را دربر گرفته است. نکته قابل بحث درباره این کتاب شکل روایت آن است که از ابتدا تا انتها به شیوه اول شخص مفرد و از زبان شهید نظرنژاد بیان شده است. شهید نظرنژاد در این کتاب صرف‌نظر از پرداختن به مجاهدت‌های خود در جبهه‌های جنگ از فصول پیشین یعنی تولد در روستایی اطراف مشهد و مرور دوران کودکی نیز سخن گفته است. سیدحسین بیضایی این گفت‌وگو را با او در دهه 70 و به طور مشخص در سال‌های 1374 و 1375 انجام داده است. شهید نظرنژاد متولد 1325 بوده و از دوران نوجوانی فعالیت‌هایش علیه رژیم ستمشاهی را در زادگاهش یعنی همان روستای اطراف مشهد آغاز می‌کند و هنگام در گرفتن جنگ ایران و عراق بر اساس آرمانی که در سر داشته به جبهه می‌شتابد تا بتواند باقی مبارزاتش را آنجا از سر بگیرد.
پرهیز از اغراق در ادبیات دفاع مقدس
روی این اصل است که کتاب «بابانظر» سرفصل‌های متنوعی را پیش روی خواننده می‌گشاید؛ سرفصل‌هایی که ساده و صمیمی از دوران کودکی او شروع می‌شود و به تدریج سلسله مبارزات او در جریان آزاد‌سازی سوسنگرد و دیگر عملیات‌ها دربر می‌گیرد. با این حال سیدحسین بیضایی، گردآورنده خاطرات «بابانظر» به برخی آثاری که در این وادی منتشر شده‌اند انتقاد دارد و می‌گوید: سال‌های گذشته کارنامه ادبیات دفاع مقدس چه در زمینه داستانی و چه خاطره‌نگاری آثار زیادی به خود دیده است اما در برخی از این کتاب‌ها از شخصیت‌های جنگ به عنوان قهرمان‌های اغراق شده یاد می‌شود. به نظرم نگارش کتاب‌هایی از این دست مخاطب را دچار سوءتفاهم می‌کند که آنهایی که به جنگ رفتند انسان‌هایی ماورائی بوده‌اند، در حالی که این‌طور نیست و شخصیت‌هایی چون شهید فکوری، شهید چمران، شهید کلاهدوز و... با وجود اینکه قهرمان بوده‌اند اما انسان‌هایی خاکی بودند.
راهی برای شناسایی شخصیت‌های جنگ
بیضایی برای احیا و فرهنگسازی پیرامون شخصیت‌هایی چون «بابانظر» هم می‌گوید: شخصیت‌هایی چون «بابانظر» شجاعت و دلاوری زیادی از خود در طول 8 سال دفاع مقدس به خرج دادند و به مدد وجود همین ویژگی‌ها بود که توانستند بر دشمن فائق شوند. روی این اصل شناساندن شخصیت‌هایی نظیر او به جوانان از طریق فیلم و کتاب می‌تواند تاثیر سازنده‌ای بر جوانان داشته باشد. یکی از دلایلی که تصمیم گرفتم مصاحبه‌های حاصل با شهید نظرنژاد را در قالب کتابی تدوین و منتشر کنم همین بود، یعنی ضرورت این مساله را احساس کردم که نسل جوان باید بیشتر درباره شخصیت‌هایی چون او بدانند.
تفاوت 8 سال دفاع مقدس با دیگر جنگ‌ها
گردآورنده خاطرت «بابانظر» به وجه افتراق جنگ ما و کشورهای دیگر اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: واقعیت این است که پایه و اساس جنگ ما بر مبنای اعتقاداتمان بنا شده بود. روی این اصل معتقدم جنگ ما با کشورهای دیگر تفاوت‌های اساسی دارد. شخصیت‌هایی چون «بابانظر» به دلیل داشتن ویژگی‌های منحصر به فرد، جبهه را تجلیگاه آرمان‌های اعتقادی خود تلقی کردند و با جنگیدن علیه نیروهای شر به نوعی به خودسازی پرداختند.
جای خالی حقیقت
با این تفاسیر بیضایی بر این باور است که قالب‌های مختلف هنری بویژه سینما بعد از گذشت سال‌ها از اتمام جنگ ایران و عراق هنوز نتوانسته‌اند به آن شکلی که باید مفاهیم خاص دفاع مقدس را در قاب تصویر برای مخاطب ترسیم کنند. او می‌گوید: تصورم بر این است که در زمینه سینما، همیشه نقش کسانی در این وادی نادیده گرفته می‌شود که اتفاقا نقش بسزا و تاثیرگذاری در طول جنگ و همین‌طور پیشبرد پیروزی داشته‌اند، خاصه فرماندهان جنگ که در قرارگاه‌ها مسؤولیت‌های سنگینی به دوش آنها گذاشته می‌شد.