احمد رنجبردقیقا از کی احساس کردید می‌توانید قلم به دست بگیرید و بنویسید. این زمینه از کجا شکل گرفت؟
سال دوم ابتدایی احساس کردم چقدر به نوشتن نیاز دارم. به همین خاطر شروع به نامه پراکنی به اقوامی کردم که در شهرستان‌های دیگر بودند. گرچه هیچگاه موفق به پست کردنشان نشدم و هیچگاه به دست مخاطبم نرسید.
هنوز آن نامه‌ها را دارید؟
نه، مال خیلی سال گذشته است. حرف‌های ناگفته می‌نوشتم و درددل می‌کردم. فکر می‌کردم باید این حرف‌ها را بنویسم تا اینکه در دبیرستان شروع به نوشتن دفتر خاطرات کردم. برخی خیلی خصوصی است؛ مال دوران نوجوانی و جوانی است. بخش‌هایی هم مربوط به احساسات خودم است.
همان بحث عشق و عاشقی دوران جوانی و... .
این حرف‌ها همه‌اش از جنس عشق است دیگر. ما همه عاشق هستیم.
نوشتن نیاز به مطالعه دارد، خوراک نوشته‌تان چگونه تامین می‌شد؟
نوشتن را به‌عنوان یک نیاز از دوم ابتدایی شروع کردم. بعد از نوشتن احساس آرامش می‌کردم. از کلاس چهارم ابتدایی وارد عالم سیاست شدم بدون اینکه خانواده‌ام خیلی سیاسی باشد. تمام بحث‌های اصلاحات ارضی زمان شاه را از طریق رادیو دنبال می‌کردم. شخصیت‌های سیاسی آن زمان را می‌شناختم، حرف‌هایشان را گوش می‌کردم، اخبار جزو برنامه‌های ثابت روزانه‌ام بود. اینها جرقه‌ای در زندگی‌ام زد که موجب شد نسبت به مسائل سیاسی حساس باشم. بعد هم که وارد وادی ادبیات شدم، در دوران جوانی‌ام هم به فعالیت‌های ورزشی گرایش پیدا کردم و بیشتر به چهره ورزشی شناخته شدم؛ در محیط دبیرستان، آموزشگاه‌ها و محلات بیشتر یک چهره ورزشی بودم. سال‌ها کاپیتانی تیم فوتبال دبیرستان و آموزشگاه‌ها را برعهده داشتم.
در چه پستی بازی می‌کردید؟
بیشتر دفاع هافبک بودم. البته در آن زمان هم بیشتر تیمداری می‌کردم. همیشه هم در ساکم علاوه بر وسایل ورزشی، کتاب وجود داشت.
بیشتر چه کتاب‌هایی مطالعه می‌کردید؟
ادبیات، رمان و شعر.
از کدام نویسنده‌ها؟
از همه نویسنده‌ها می‌خواندم، مهم نبود. البته الان هم همین‌طور هستم. معتقدم انسان باید بیاموزد. موجودی شدم عجیب و غریب. هم یک چهره ورزشی معروف و محبوب بودم و از آن طرف هم وارد ادبیات، سیاست و... شدم. بدون اینکه از قبل تصمیم گرفته باشم اطرافم خیلی شلوغ شد. چهره‌های متفاوتی از دنیای سیاست، هنر، ادبیات و ورزش حلقه دوستانم را تشکیل می‌دادند. قد کشیدیم تا به آستانه انقلاب رسیدیم. عطش انقلاب دیگر بالاترین عطش‌ها شد. احساس می‌کردم دیگر نمی‌توان در نظام شاهنشاهی نفس کشید.
تا چه سنی در اردبیل بودید، کی و چطور به تهران مهاجرت کردید؟
شغل پدر بهانه مهاجرت بود و بیشتر مادرم اصرار بر درس خواندن من داشت. ما در روستا بودیم. مدرسه‌ای، چیزی نبود. مستقیم به تهران آمدیم. در دروازه غار ساکن شدیم. تصور کنید دروازه غار آن سال‌ها را. نمی‌توانید تصور کنید. گودهایی واقعا وحشتناک و خوف‌انگیز بود. خاک‌ها را برداشته بودند برای آجرپزی. خانواده مهاجران می‌آمدند آنجا برای خودشان آلونکی می‌ساختند. ما هم آنجا فامیلی داشتیم که زودتر از ما آمده بودند. تهران را هم نمی‌شناختیم. چند ماهی در منزل آنها بودیم. یکباره از آن دامنه‌های سرسبز سبلان به آن گودال‌های وحشتناک افتادم.
چند ساله بودید؟
8-7 ساله.
پس بحث ورزش و این چیزها کلا مال تهران است؟
بله، همه شرایط زندگی را خودم برای خودم فراهم می‌کردم. فقط همسرم را مادرم برایم انتخاب کردند. خاطره‌ای از کوره‌های آجرپزی دارم که از بالایشان دود درمی‌آمد. در آن دوران طفولیت گمان می‌کردم جهنم که می‌گویند همین کوره‌هاست. این دودی که بالا می‌رود دود آدم‌هایی است که می‌سوزد و ما هم در همسایگی جهنم هستیم!
تخیل قوی‌ای داشته‌اید.
بله، ضمن اینکه فارسی بلد نبودم، نمی‌توانستم با بچه‌ها ارتباط برقرار کنم. یک زندگی عجیب و غریب. از دامنه سبلان به گودهای خوفناک دروازه غار. واقعا عجیب بود. بعد رفتیم جوادیه و خلاصه یواش یواش فارسی یاد گرفتم.
راهنمایتان برای انتخاب کتاب خواندن چه کسی بود؟
خوشبختانه آدمی بودم که هیچ منعی برایم وجود نداشت که چه چیزی بخوانم، چه چیزی نخوانم، با چه کسی دوست شوم، با چه کسی نه؛ استقلال داشتم. دوستان زیاد با گرایش‌های مختلف اطرافم بودند. کتاب‌های مختلفی می‌خواندم. در این ماجراها چشم بسته نبودم. در اردبیل تجربیات تلخ فرقه دموکرات آذربایجان را داشتیم و من آدم حساسی بودم. می‌نشستم پای صحبت کسانی که آن دوران را تجربه کرده بودند. برایم جالب بود بدانم این فرقه و گرایش فکری چگونه با مردم برخورد کرده‌اند. نکته دیگر هم اینکه اردبیلی‌ها علقه و دلبستگی ویژگی به حضرت سیدالشهدا(ع) و ابوالفضل(ع) دارند. در همان روستا هم که بودم یادم است یک سال ایام عاشورا آنقدر گریه کردم که صورتم زخم شد. این محبت بود. با این محبت بزرگ شدیم. این یک شاخص و میزانی برای بنده بود که بعدها که بزرگ شدم بدانم چه چیزهایی منافی با این ارزش‌ها هستند و چه چیزهایی همسو. کتاب‌هایی با عقاید مختلف می‌خواندم. در نهایت می‌آمدم با این می‌سنجیدم. انسان می‌خواند، یاد می‌گیرد، گاهی هم جذاب است ولی نمی‌توانی به آن تکیه کنی. این است که خوشبختانه زیاد خواندم. شاید چیزی نمانده بود که نخوانده باشم. به گروه‌های فکری و نشریات مختلف کاملا اشراف داشتم ولی آخرش به همین می‌رسیدم. این شد که وقتی زمزمه انقلاب و امام را شنیدم، گفتم راه نجات آدم‌هایی مثل من همین است. در واقع این عشق، سال‌های سال قبل در وجود ما بود و شعله می‌کشید. این است که دلبستگی من به انقلاب و ادبیات انقلاب باز ادامه همین احساس است. هنوز هم همان است.
هنرهای دیگر از جمله سینما و تئاتر را هم پیگیری می‌کردید؟
بله، مرحوم اکبر رادی معلم من در دبیرستان بود. نوشته‌هایم را به ایشان می‌دادم بخوانند. خیلی تشویقم می‌کردند، راهنمایی می‌کردند، کتاب برای خواندن معرفی می‌کردند و نمایشنامه‌ها را معرفی می‌کردند، می‌رفتم می‌دیدم. البته آقای رادی راجع به اسلام و انقلاب چیزی به من نمی‌گفتند، توقعی هم نداشتم.
از چه زمانی وارد مبارزه شدید. آدمی بودید که به خیابان بروید و شعارنویسی کنید یا نه فقط در قالب گروه‌ها نظریه‌پردازی می‌کردید؟
همه با هم بودند. بالاخره باید بین مردم باشی. البته بعضی جاها هم باید فکر کنی تا به برنامه‌ریزی بهتر برسی.
جزو حلقه خاصی بودید؟
پایگاهی به اسم مسجد جوادالائمه(ع) در سال 54 داشتیم.
چطور جذب این مسجد شدید؟
چون نمی‌توانستم جذب کاخ جوانان و... بشوم.
مسجد نزدیک خانه‌تان بود؟
چیزهای دیگر هم به من نزدیک بود ولی احساسم آن را پس می‌زد. وقتی به سالن‌های انتظار تئاتر و سینما می‌رفتم با دیدن بعضی چیزها احساس غربت می‌کردم. احساس تنهایی می‌کردم. با خودم می‌گفتم یعنی جای من بین این جماعت است؟ این می‌شد که به طرف مسجد و هیات البته باز هم به صورت کاملا آزاد کشیده می‌شدم. آزادی عجیب و غریبی هم زمان شاه بود. اهل هر فرقه‌ای بودید می‌توانستید جذب آن شوید. تشویق‌تان هم می‌کردند. شاید یکی از خوشبختی‌های من این بود که اصلا کنکور ندادم. دانشگاه نرفتم.
چرا؟
این دام‌ها در دانشگاه بیشتر بود. من دیپلم را به زحمت گرفتم. آن زمان وقتی ششم را تمام می‌کردیم باید امتحان می‌دادیم. مدیر دبیرستان اسم مرا برای امتحان رد نکرده بود. گفت شما آبروی دبیرستان ما را می‌بری! برای اینکه همه‌اش دنبال ورزش و فوتبالی. به آقای رادی و معلم ورزشمان گفتم چون دیگر نمی‌خواهم ادامه‌تحصیل بدهم حتما امسال قبول می‌شوم. بفرمایید اسم مرا رد کنند، حتما قبول می‌شوم، آبرویشان را نمی‌برم. واسطه شدند و اسم من رد شد. 3ماه درس خواندم و خرداد هم قبول شدم. جالب اینجاست که تا امروز در هیچ آزمون و کنکوری شرکت نکرده‌ام لذا وارد هیچ دانشگاهی هم نشدم.
ظاهرا پایه اصلی مسیر کنونی شما مسجد
جوادالائمه است.
تیمی در حال تدوین کتابی درباره مسجد جوادالائمه است چون این مسجد در شکل‌گیری حوزه هنری هم نقش داشت. مثلا به‌طور مشخص بنده و آقای سلحشور از این مسجد به حوزه آمدیم. حوزه اولیه را ما به اتفاق چند تن دیگر شکل دادیم. ارتباط وسیعی بین حوزه هنری و مسجد جوادالائمه است. هر کسی بخواهد تاریخچه حوزه را بداند باید از آنجا شروع کند. فعالیتمان در این مسجد از سال 54 شروع شد. کتابخانه تاسیس کردیم، بچه‌ها را کتابخوان کردیم، جذب مسجد کردیم. آن زمان کانون پرورش فضای دیگری داشت. ما به نوعی با آن فضا مقابله می‌کردیم. در آستانه انقلاب 7 هزار نفر عضو داشتیم. خانواده‌ها اعتماد می‌کردند بچه‌ها را مسجد می‌فرستادند. خاطره‌های زیادی از حوادث آن سال دارم، مثلا در اوضاع و شرایط تنگ و مخوف رژیم شاه، وقتی غریبه‌ای پا به کتابخانه می‌گذاشت، این شک به‌وجود می‌آمد که برای کسب اطلاعات آمده است. خوب یکصد نفر یک‌جا جمع شده بودند و رژیم نمی‌توانست بی‌تفاوت از کنارش بگذرد. به هر حال ما در این فضا کار را پیش بردیم تا آستانه انقلاب. آن شبی که فردایش قرار بود امام(ره) تشریف بیاورند، همه ما در شبستان مسجد خوابیدیم. بچه‌هایی که حالا بزرگ شده بودند، مفهوم انقلاب، مبارزه و علت حضورشان در مسجد را در آن سال‌ها می‌فهمیدند. خیلی‌ها داوطلب شدند، از خانه‌شان پتو آوردند و بخاری مسجد را روشن کردند تا در شبستان بخوابیم اما هیچکس نخوابید. هیجان زیاد بود و هر کسی چیزی می‌گفت. فاصله مسجد تا میدان آزادی زیاد بود. ماشین نداشتیم. کمپرسی یکی از همسایه‌ها را که با آن خاک حمل می‌کرد، خالی کردیم و همه با همان ماشین در سرمای بهمن رفتیم میدان آزادی.
محسن مخملباف هم با شما بود؟
آشنایی ما به سال 59-58 بازمی‌گردد. حوزه هنری در فلسطین شمالی بود. اسمش هم حوزه اندیشه هنر اسلامی بود. الان تعاونی مصرف صدا و سیماست. برای نخستین‌‌بار مخملباف را آنجا دیدم و با ایشان آشنا شدم. در رادیو کار می‌کرد. از آنجا که ما یکی، دو کتاب در حوزه چاپ کرده بودیم ایشان دیده بودند و در رادیو نقد کرده و تمایل داشتند به ما بپیوندند. آشنایی ما به دوران بعد از انقلاب بازمی‌گردد. قبل از انقلاب آشنایی با ایشان نداشتم. دوستی‌هایشان هم خیلی گرم و صمیمی بود. آدم آرمانگرایی بود که دنبال مدینه فاضله می‌گشت. طبع بسیار تندی داشت. خشونت کلامش بسیار بالا بود. از اینکه کسی را بیازارد، برنجاند و تحقیر کند ابایی نداشت. این در مرام من نبود، حتی اگر کسی مخالف بنده هم باشد، سعی می‌کنم هیچگاه این اتفاق نیفتد ولی ایشان خیلی راحت نه‌تنها مخالفش را بلکه موافقش را هم آزار می‌داد؛ خصلتش بود. بعدها دیدیم که این روحیه است، دست خودش نیست ولی خب آدم بسیار پرجنب و جوش و بااستعدادی بود. تا سال 61 در حوزه بودم. آقای مخملباف در رفتن من از حوزه خیلی نقش داشت.
چرا؟
به خاطر فضای خیلی خشن حزب‌اللهی که اینها شروع کردند من رفتم. چند وقت پیش دوستی از بامیان افغانستان آمده بود حوزه هنری، تا مرا معرفی کردند با تعجب نگاه کرد. گفت آقای فلانی شما هستید؟ گفتم بله. گفت این مطلبی که شما درباره مخملباف نوشته بودید در افغانستان خیلی دست به دست گشت.
مطلبی که سال 88 در کیهان چاپ شد؟
بله، از من تشکر کرد. چون محسن آنجا فیلم ساخته بود، چهره دیگری از خودش نشان داده بود. می‌گفت ما هم دچار تناقض شده بودیم، لذا این مطلب شما خیلی روشنگر بود. می‌خواهم بگویم محسن آدمی بود که اطرافیان خود را تحت‌تاثیر قرار می‌داد. دیدم انصافا تحت‌تاثیر قرار داده و بنده در اقلیتم. در دوره کوتاه 6 ماهه‌اي که مسؤول حوزه شدم، آقای ناصر پلنگی مسؤول گرافیک و تجسمی ما بود. آقای پلنگی گفتند یک کلاس گرافیک برای دانشجویان بگذاریم. تعامل و ارتباط با دانشگاه‌ها از اهداف ما بود. گفتم باید حتما این کار را بکنیم. حوزه که نباید دور خودش حصار بکشد. این کار خیلی خوبی است. اتفاقا خیلی هم استقبال شد. دانشجویان دختر و پسر آمدند. روزی در اتاقم نشسته بودم، دیدم یکی عربده می‌کشد و فحش‌های رکیک می‌دهد. آمدم بیرون دیدم محسن است. داشت به یک دانشجوی پسر جوان که رنگش پریده و می‌لرزيد ناسزا می‌گفت. من هم به حکم وظیفه‌ام گفتم محسن‌جان چه شده، گفت: «کلاهت را بگذار بالاتر. می‌پرسی چی شده؟! این فلان فلان شده داشت با آن دختر پشت درخت‌ها حرف می‌زد!» گفتم اینها دانشجو هستند بالاخره همیشه حرف زده‌اند بعد از این هم حرف خواهند زد. گفت: «یا جای من در حوزه است یا جای اینجور کارها». گفتم هر جور خودت راحت‌تری. خلاصه وسایلش را جمع کرد و رفت. 3-2 روز گذشت. دوستان مرا در فشار گذاشتند که مخملباف از حوزه رفته و این فاجعه است. گفتم نه فاجعه نیست. با این شیوه مخملباف، حوزه، حوزه نمی‌شود. فشار روی فشار که دوباره دعوتش کن. گفتم این کار را نمی‌کنم. این کار را هم نکردم. خودش برگشت. دیدم جایم در حوزه نیست. از آن طرف دوستان مرا به کیهان دعوت کردند و گفتند کیهان بچه‌ها دارد تعطیل می‌شود، حیف است. هفته‌ای یکی، دو روز هم سر بزنی مجله تعطیل نمی‌شود. دوستان سابق ما که اینجا با هم بودیم زودتر رفته بودند کیهان. می‌دانستند هم که چه فشاری علیه من در اینجا هست. گفتم اشکالی ندارد یکی، دو روز می‌آیم سر می‌زنم. کار مطبوعاتی کردن جذاب است. چند هفته‌ای نبود که رفته بودم کیهان که در حوزه هنری جلسه شورایی گرفتند که کسانی که 2 جا می‌روند باید یک جا را انتخاب کنند. من کیهان را انتخاب کردم. آقای زم هم هیچ اصراری نکردند که شما نروید.
ادامه در صفحه 12