شرايط اقليمي خشك و نيمه‌خشك ايران، تاثيری ژرف در خلق پديده‌هاي گوناگون معماري گذاشته است. بارش باران جز در نواحی شمالی و سواحل دریای خزر، در بقیه نقاط این سرزمین بسیار کم است. به همين دليل از ديرباز در بيشتر دشت‌هاي وسيع ايران براي دسترسي به آب تلاش چشمگيري صورت گرفته و ساکنان این نواحی با بهره جستن از تمامي توانايي‌هاي خود، در كنار ساخت قنات‌ها و سدها به ذخيره‌سازي آب‌هاي فراوان زمستاني براي به مصرف رساندن آنها در فصل‌هاي گرم سال نيز توجه داشته‌اند و براي تحقق اين مساله، «آب‌انبار» را بنيان گذاشته‌اند. آب‌انبارها در بافت شهرهاي حاشيه كوير، مركز بسياري از آبادي‌ها، شهرك‌ها و محله‌ها قرار داشتند و در بسياري از محله‌ها بزرگ‌ترين و چشمگيرترين سازه معماري به شمار مي‌رفتند. قديمي‌ترين آثار به جاي مانده از آب‌انبار تقريباً با پيدايش اولين تمدن‌هاي ايران همزمان است. مخزن آب شهر ايلامي - دورانتاش در چغازنبيل مربوط به هزاره دوم قبل از ميلاد هنوز باقي است. از دوران حكومت هخامنشيان نيز بقاياي آب‌انبار و آب‌راه‌هاي متعدد در تخت‌جمشيد وجود دارد. در شهرهاي گرم و خشك آب‌انبار از ابنيه مهم شهري بوده و بناي آن با بادگيرهاي بلند و گنبدهاي حجيم از فواصل دور در سيماي شهر به چشم می‌آید. سال‌هاست که با آمدن لوله‌های آب به خانه و کاشانه ما، جایگاه آب‌انبارها از میان رفته است ولی در گوشه‌هایی از کشور پهناور ما هنوز مردم زلال‌ترین آب گوارا را آب آب‌انبارها می‌دانند.
آبانبارهای معروف
همواره برخی آب‌انبارها دارای جایگاه و منزلت خاصی بوده‌اند و نام آنها بیشتر معروف بودند، از جمله معروف‌ترين اين آب‌انبارها در تهران قدیم بايد به آبانبارهای سيد‌اسماعيل، صاحب ايوان، بابا نوذر، يوزباش، سيد‌ولي، امامزاده يحيي، رضا قلي‌خان، چهل تن و كوچه غريبان اشاره کرد. در شهر سمنان آب‌انبار قلي و سرخه، در قزوين آبانبارهاي حاج‌كاظم و سردار بزرگ، در مشهد آبانبارهاي حوض لقمان، چهل‌پايه و حوض‌ميرزا ناظر و در كاشان آب‌انبار سيدحسين دخان را می‌توان نام برد. در شهر یزد آب‌انبار تکیه امیرچخماق را می‌توان نام برد. آب‌انبار آقا از آبانبارهای بزرگ شهرستان لار از توابع استان فارس است كه تاريخ ساخت اين بنا مربوط به دوره صفويه است. یکی از آبانبارهای شهر ساری ، آب‌انبار میرزا مهدی است که مربوطه به دوره افشاریه یا زندیه است. در شهر گناباد نیز آبانبارهای بزرگی ساخته شده بود که در توسعه شهری تخریب شده‌اند. آب‌انبار مرکز گناباد تا سال 1363 فعال و مورد استفاده مردم آنجا بود. در زمستان آب برف و یخ را روانه این آب‌انبار می‌کردند و در تابستان آب سرد و خنک می‌نوشیدند. به این آب‌انبار یخچال‌خانه هم می‌گفتند. آبانبارهاي مهم داراي سردرهاي ورودی بسيار زيبا بوده‌اند كه با انواع كادربندي‌ها و مقرنس‌ها تزئين مي‌شده و گاهي شعري برای سلام بر امام حسين (ع) و لعنت بر يزيد يا يادآوري خيري كه باني آن انجام داده روي كاشي‌هاي هفت‌رنگ نقش مي‌بست.
انواع آب‌انبارها
آب‌انبارها از نظر شکل ساخت و کاربری به چند دسته تقسیم می‌شود. به آب‌انبارهایی که در مسير جاده‌هاي كاروان‌رو و در كنار كاروانسراها ساخته می‌شدند، آبانبارهای میان راهی می‌گفتند. از نمونه آبانبارهاي ميان‌راهي مي‌توان به آبانبارهاي حوض بلند وزير بر سر راه يزد به مشهد و آب‌انبار حاج‌حسين معمار در جاده يزد به تهران اشاره كرد. آبانبارهای چهارگوش که در دل بیابان‌های خشک به منظور سيراب كردن دام‌ها ساخته مي‌شد را آب‌انبار بیابانی می‌گویند. در دل شهرها و روستاها برای برآورده کردن نیاز مردم به آب، از سوی حکام و اعیان یا افراد خیر و نیکوکار محلی از هزینه شخصی یا بیت‌المال آبانبارهای عمومی که بناهایی بزرگ و چشمگیر بودند ساخته می‌شد. در سواحل جنوبي كشور نوع ديگري آب‌انبار كه در آن منطقه به نام بركه و آبگير نيز خوانده مي‌شود، وجود دارد كه اگرچه مخزن آن درون زمين واقع است، ولي محفظه بالاي مخزن آن محصور نیست و اهالي از طريق بازشوهاي اطراف مستقيماً به داخل آن مي‌روند و آب برداشت مي‌كنند. آب اين بركه‌ها عمدتاً از طريق جمع‌آوري آب باران از روي سطح زمين تامين مي‌شود.
اینجا آب‌انبارها زنده‌اند
در سواحل خلیج فارس اگرچه هوا مرطوب است، ولی به دليل ميزان بسيار اندك بارندگي و شوري آب‌هاي زيرزميني، وجود اين بركه‌ها امري ضروري بوده و در اغلب موارد تنها امكان دسترسي به آب شيرين فقط از طريق آب بركه‌ها بوده است. در بندر لنگه و بندر بوشهر، با كندن چند متر از زمين به آب شور يا تلخ مي‌رسيد و از اين آب فقط برای شست‌وشو و آبياري استفاده مي‌شود. بعضي از افراد هنگام شستن بدن با اين آب، در آخر يك سطل آب شيرين روي بدن مي‌ريختند تا نمك روي پوست بدن شسته شود. در شهرهاي گرم و خشك آب‌انبار از ابنيه مهم شهري بوده و بناي آن با بادگيرهاي بلند و گنبدهاي حجيم از فواصل دور در سيماي شهر خودنمايي مي‌كرده است. با وجود لوله‌كشي آب شهري، در چند شهر و روستاي حاشيه كويري هنوز آب آب‌انبارها مورد استفاده قرار مي‌گيرد. آب اين آب‌انبارها خنك‌تر و گواراتر از آب لوله‌كشي است و مهم‌تر از همه آنكه عاري از املاح بویژه گچ است كه در آب اغلب اين نواحي موجود است. نيمي از 27 آب‌انبار قديمي قصرالدشت شیراز هنوز مورد استفاده مردم قرار می‌گیرد. اهالي شيراز نيز كه در روزهاي تعطيل به باغ‌هاي آنجا می‌روند؛ براي يك روز هم كه شده سعي در پرهيز از آب گچ‌دار شيراز مي‌كنند و در موقع بازگشت، ظرفي را از آب پر مي‌كنند و با خود به شيراز مي‌برند. سقف‌هاي آبانبارهاي اين ناحيه مسطح و با تير چوبي، حصير و كاهگل پوشيده شده است.
محل تجمع افراد ناباب
بیشتر آبانبارهاي فعال كشور با لوله‌كشي شهرهای دیگر مورد استفاده قرار نمی‌گیرد و اين امر آغازي برای فرسايش و تخريب تدريجي اين ابنيه شده است. راه‌پله بیشتر آب‌انبارها در دل شهرها با تيغه آجري بسته شده و آنهايي كه هنوز مسدود نشده‌اند تبديل به زباله‌داني و محل تجمع افراد معتاد و ناباب شده است. برای حفظ اين ميراث فرهنگي با مرمت آب‌انبارها و تخصيص عملكردهاي جديد نظير سالن ورزشي، محل اجتماعات يا موزه و نمايشگاه، ضمن حفظ اين ابنيه باارزش، می‌توان راه سودآوری جديدي نيز براي سازمان‌هاي فرهنگي فراهم کرد. در دو شهر تاريخي و بسيار زيباي بندر لنگه و بندر كُنگ در ساحل خليج فارس، تعداد بسيار زيادي آب‌انبار وجود دارد كه هنوز مورد استفاده گسترده اهالي قرار می‌گیرد. در شهرستان بندر لنگه كماكان تنها آب شيرين قابل دسترس در 12 ماه سال براي اهالي، آب ذخيره شده در آب‌انبارهاست. هنوز مناره‌هاي بلند مساجد، بادگيرهاي حجيم چهارطرفه و آبانبارهاي سفيد كروي‌شكل مشخصه اصلي در سيماي شهري اين بنادر است. به احتمال قريب به يقين در آينده با آمدن آب‌شيرين‌كن‌ها، اين آب‌انبارها به تدريج از بين خواهد رفت ولي بايد براي تعدادي از آنها عملكرد جديد پیدا کرد تا بخشي مصور از تاريخ اجتماعي مردم اين خطه براي آيندگان حفظ شود. تبديل چند آب‌انبار در بندر عباس به زورخانه و چايخانه را می‌توان عمل مثبتی در این راستا دانست. دیروز چشمه حیات امروز مخروبه شهر
شرايط اقليمي خشك و نيمه‌خشك ايران، تاثيری ژرف در خلق پديده‌هاي گوناگون معماري گذاشته است. بارش باران جز در نواحی شمالی و سواحل دریای خزر، در بقیه نقاط این سرزمین بسیار کم است. به همين دليل از ديرباز در بيشتر دشت‌هاي وسيع ايران براي دسترسي به آب تلاش چشمگيري صورت گرفته و ساکنان این نواحی با بهره جستن از تمامي توانايي‌هاي خود، در كنار ساخت قنات‌ها و سدها به ذخيره‌سازي آب‌هاي فراوان زمستاني براي به مصرف رساندن آنها در فصل‌هاي گرم سال نيز توجه داشته‌اند و براي تحقق اين مساله، «آب‌انبار» را بنيان گذاشته‌اند. آب‌انبارها در بافت شهرهاي حاشيه كوير، مركز بسياري از آبادي‌ها، شهرك‌ها و محله‌ها قرار داشتند و در بسياري از محله‌ها بزرگ‌ترين و چشمگيرترين سازه معماري به شمار مي‌رفتند. قديمي‌ترين آثار به جاي مانده از آب‌انبار تقريباً با پيدايش اولين تمدن‌هاي ايران همزمان است. مخزن آب شهر ايلامي - دورانتاش در چغازنبيل مربوط به هزاره دوم قبل از ميلاد هنوز باقي است. از دوران حكومت هخامنشيان نيز بقاياي آب‌انبار و آب‌راه‌هاي متعدد در تخت‌جمشيد وجود دارد. در شهرهاي گرم و خشك آب‌انبار از ابنيه مهم شهري بوده و بناي آن با بادگيرهاي بلند و گنبدهاي حجيم از فواصل دور در سيماي شهر به چشم می‌آید. سال‌هاست که با آمدن لوله‌های آب به خانه و کاشانه ما، جایگاه آب‌انبارها از میان رفته است ولی در گوشه‌هایی از کشور پهناور ما هنوز مردم زلال‌ترین آب گوارا را آب آب‌انبارها می‌دانند.
آبانبارهای معروف
همواره برخی آب‌انبارها دارای جایگاه و منزلت خاصی بوده‌اند و نام آنها بیشتر معروف بودند، از جمله معروف‌ترين اين آب‌انبارها در تهران قدیم بايد به آبانبارهای سيد‌اسماعيل، صاحب ايوان، بابا نوذر، يوزباش، سيد‌ولي، امامزاده يحيي، رضا قلي‌خان، چهل تن و كوچه غريبان اشاره کرد. در شهر سمنان آب‌انبار قلي و سرخه، در قزوين آبانبارهاي حاج‌كاظم و سردار بزرگ، در مشهد آبانبارهاي حوض لقمان، چهل‌پايه و حوض‌ميرزا ناظر و در كاشان آب‌انبار سيدحسين دخان را می‌توان نام برد. در شهر یزد آب‌انبار تکیه امیرچخماق را می‌توان نام برد. آب‌انبار آقا از آبانبارهای بزرگ شهرستان لار از توابع استان فارس است كه تاريخ ساخت اين بنا مربوط به دوره صفويه است. یکی از آبانبارهای شهر ساری ، آب‌انبار میرزا مهدی است که مربوطه به دوره افشاریه یا زندیه است. در شهر گناباد نیز آبانبارهای بزرگی ساخته شده بود که در توسعه شهری تخریب شده‌اند. آب‌انبار مرکز گناباد تا سال 1363 فعال و مورد استفاده مردم آنجا بود. در زمستان آب برف و یخ را روانه این آب‌انبار می‌کردند و در تابستان آب سرد و خنک می‌نوشیدند. به این آب‌انبار یخچال‌خانه هم می‌گفتند. آبانبارهاي مهم داراي سردرهاي ورودی بسيار زيبا بوده‌اند كه با انواع كادربندي‌ها و مقرنس‌ها تزئين مي‌شده و گاهي شعري برای سلام بر امام حسين (ع) و لعنت بر يزيد يا يادآوري خيري كه باني آن انجام داده روي كاشي‌هاي هفت‌رنگ نقش مي‌بست.
انواع آب‌انبارها
آب‌انبارها از نظر شکل ساخت و کاربری به چند دسته تقسیم می‌شود. به آب‌انبارهایی که در مسير جاده‌هاي كاروان‌رو و در كنار كاروانسراها ساخته می‌شدند، آبانبارهای میان راهی می‌گفتند. از نمونه آبانبارهاي ميان‌راهي مي‌توان به آبانبارهاي حوض بلند وزير بر سر راه يزد به مشهد و آب‌انبار حاج‌حسين معمار در جاده يزد به تهران اشاره كرد. آبانبارهای چهارگوش که در دل بیابان‌های خشک به منظور سيراب كردن دام‌ها ساخته مي‌شد را آب‌انبار بیابانی می‌گویند. در دل شهرها و روستاها برای برآورده کردن نیاز مردم به آب، از سوی حکام و اعیان یا افراد خیر و نیکوکار محلی از هزینه شخصی یا بیت‌المال آبانبارهای عمومی که بناهایی بزرگ و چشمگیر بودند ساخته می‌شد. در سواحل جنوبي كشور نوع ديگري آب‌انبار كه در آن منطقه به نام بركه و آبگير نيز خوانده مي‌شود، وجود دارد كه اگرچه مخزن آن درون زمين واقع است، ولي محفظه بالاي مخزن آن محصور نیست و اهالي از طريق بازشوهاي اطراف مستقيماً به داخل آن مي‌روند و آب برداشت مي‌كنند. آب اين بركه‌ها عمدتاً از طريق جمع‌آوري آب باران از روي سطح زمين تامين مي‌شود.
اینجا آب‌انبارها زنده‌اند
در سواحل خلیج فارس اگرچه هوا مرطوب است، ولی به دليل ميزان بسيار اندك بارندگي و شوري آب‌هاي زيرزميني، وجود اين بركه‌ها امري ضروري بوده و در اغلب موارد تنها امكان دسترسي به آب شيرين فقط از طريق آب بركه‌ها بوده است. در بندر لنگه و بندر بوشهر، با كندن چند متر از زمين به آب شور يا تلخ مي‌رسيد و از اين آب فقط برای شست‌وشو و آبياري استفاده مي‌شود. بعضي از افراد هنگام شستن بدن با اين آب، در آخر يك سطل آب شيرين روي بدن مي‌ريختند تا نمك روي پوست بدن شسته شود. در شهرهاي گرم و خشك آب‌انبار از ابنيه مهم شهري بوده و بناي آن با بادگيرهاي بلند و گنبدهاي حجيم از فواصل دور در سيماي شهر خودنمايي مي‌كرده است. با وجود لوله‌كشي آب شهري، در چند شهر و روستاي حاشيه كويري هنوز آب آب‌انبارها مورد استفاده قرار مي‌گيرد. آب اين آب‌انبارها خنك‌تر و گواراتر از آب لوله‌كشي است و مهم‌تر از همه آنكه عاري از املاح بویژه گچ است كه در آب اغلب اين نواحي موجود است. نيمي از 27 آب‌انبار قديمي قصرالدشت شیراز هنوز مورد استفاده مردم قرار می‌گیرد. اهالي شيراز نيز كه در روزهاي تعطيل به باغ‌هاي آنجا می‌روند؛ براي يك روز هم كه شده سعي در پرهيز از آب گچ‌دار شيراز مي‌كنند و در موقع بازگشت، ظرفي را از آب پر مي‌كنند و با خود به شيراز مي‌برند. سقف‌هاي آبانبارهاي اين ناحيه مسطح و با تير چوبي، حصير و كاهگل پوشيده شده است.
محل تجمع افراد ناباب
بیشتر آبانبارهاي فعال كشور با لوله‌كشي شهرهای دیگر مورد استفاده قرار نمی‌گیرد و اين امر آغازي برای فرسايش و تخريب تدريجي اين ابنيه شده است. راه‌پله بیشتر آب‌انبارها در دل شهرها با تيغه آجري بسته شده و آنهايي كه هنوز مسدود نشده‌اند تبديل به زباله‌داني و محل تجمع افراد معتاد و ناباب شده است. برای حفظ اين ميراث فرهنگي با مرمت آب‌انبارها و تخصيص عملكردهاي جديد نظير سالن ورزشي، محل اجتماعات يا موزه و نمايشگاه، ضمن حفظ اين ابنيه باارزش، می‌توان راه سودآوری جديدي نيز براي سازمان‌هاي فرهنگي فراهم کرد. در دو شهر تاريخي و بسيار زيباي بندر لنگه و بندر كُنگ در ساحل خليج فارس، تعداد بسيار زيادي آب‌انبار وجود دارد كه هنوز مورد استفاده گسترده اهالي قرار می‌گیرد. در شهرستان بندر لنگه كماكان تنها آب شيرين قابل دسترس در 12 ماه سال براي اهالي، آب ذخيره شده در آب‌انبارهاست. هنوز مناره‌هاي بلند مساجد، بادگيرهاي حجيم چهارطرفه و آبانبارهاي سفيد كروي‌شكل مشخصه اصلي در سيماي شهري اين بنادر است. به احتمال قريب به يقين در آينده با آمدن آب‌شيرين‌كن‌ها، اين آب‌انبارها به تدريج از بين خواهد رفت ولي بايد براي تعدادي از آنها عملكرد جديد پیدا کرد تا بخشي مصور از تاريخ اجتماعي مردم اين خطه براي آيندگان حفظ شود. تبديل چند آب‌انبار در بندر عباس به زورخانه و چايخانه را می‌توان عمل مثبتی در این راستا دانست. ارسال نظر
پربیننده