علیرضا پورصباغ سفر در زمان بی‌شک یکی از اساسی‌ترین گنجینه‌های علمی- تخیلی است. در سال 1895
«اچ. جی. ولز» با رمان معروف «ماشین زمان» مفاهیم علمی جدیدی را بنیان نهاد که در طول بیش از یک قرن به مهم‌ترین دغدغه ذهنی انسان تبدیل شده است. خارج از داستان‌های علمی- تخیلی، بسیاری از دانشمندان نیز در سده اخیر به دنبال نظریه‌هایی در تایید امکان یا حتی انجام این سفر مهیج بوده‌اند. سفر در زمان، جابه‌جایی فرضی در دوره‌های مختلف زمانی به سمت گذشته یا آینده است. تا به امروز بعضی از نظریه‌های علمی، سفر در زمان را امکانپذیر می‌دانند اما تنها در شرایط سختی که هنوز با فناوری‌های کنونی دستیابی به آنها غیرممکن است.
سفر در زمان ایده دراماتیکی برای خلق درام‌های متفاوت سینمایی به شمار می‌رود. یکی از آثاری که سفر در زمان را دستمایه روایی قرار داده فیلم «لوپر» اثری مستقل از ریان جانسن است. زمانی‌که واژه مستقل را درباره اثری هالیوودی به‌کار می‌بریم یعنی اثری که پروسه ساخته شدنش توسط استودیو‌ها فراهم نمی‌شود، بلکه منظور اثری است که به صورت مستقل مرحله نگارش، تحقیق و کارگردانی به صورت فردی انجام میشود. با این حساب لوپر اثری مستقل
به‌شمار می‌رود.
در آینده‌ای دوری که فیلم لوپر تصویر میکند سفر در زمان موضوعیت پیدا میکند؛ از این پدیده علمی تبهکاران بهره برده و دشمنان خود را از بین می‌برند چرا که در آینده پسا‌آخرالزمانی فیلم پیدا کردن جسد انسان‌هایی که کشته می‌شوند از طریق پیشرفت‌های علمی به سادگی امکانپذیر است، از این رو مافیا و گنگسترها برای از بین بردن دشمنانشان آنها را به زمان گذشته باز‌می‌گردانند. «جو» (جوزف گوردون لویت) قاتل حرفه‌ای است که کشتن افرادی که از آینده به زمان حال فرستاده می‌شوند را بر‌عهده دارد. فیلم لوپر اثری حادثه‌ای است که در آن «لویت» کارمند تبهکارانی است که در زمان آینده از قدرت علمی شگرفی بهره‌مند شده‌اند اما پیچیدگی دراماتیک روایت از آنجا آغاز میشود که جو پیر شده (بروس ویلیس) را از آینده می‌فرستند تا جو در سنین جوانی را به قتل برساند. جو لوپر در مواجهه با خود از آینده فرستاده شده‌اش دستپاچه میشود و برای لحظاتی نمی‌تواند تصمیم به شلیک بگیرد و از جو پیر شده شکست می‌خورد و وی موفق به فرار میشود. حالا بنگاه تبهکاری آینده‌نگر قصد دارد هر دو شخصیت جوان و پیر را به قتل برساند. در فیلم لوپر، ریان جانسن در قید و بند این نیست که جزئیات علمی نمای سفر در زمان را برای تماشاگر تشریح کند بلکه به جای بررسی نوسانی در یک شخصیت به بررسی شخصیت‌ها و تغییر آرمان‌ها و نگرش می‌پردازد؛ با 2 شخصیتی که در 2 زمان متفاوت عرصه یافتند برای بروز یک شخصیت در نوسان. درام فیلم لوپر هوشمندانه به عواقب اخلاقی موقعیتی می‌پردازد که چالش‌های یک گزینش اخلاقی را دستمایه درام و نتیجه‌گیری قرار می‌دهد. یکی از صحنه‌های زیبا و فوق‌العاده فیلم لوپر همان لحظه‌ای است که جو جوان در مقابل جو پیر در مقابل یکدیگر قرار می‌گیرند و تاثیر‌گذاری این صحنه به‌گونه‌ای است که سبب میشود مخاطب در این باب تامل کند و اگر با شخصیت جوان گذشته‌اش یا کاراکتر آینده‌اش مواجه شود، میتواند تغییرات رفتاری و اجتماعی خود را نسبت به آینده و گذشته دریابد. در منطق داستان لوپر دوره‌گرد نباید بگذارد قربانی‌اش از دست او بگریزد، در آن صورت مطابق منطق داستانی دور تسلسل زمانی از هم گسسته میشود. جدای از اینکه یک لشکر آدمکش در فیلم هستند، لوپر واقعا فیلمی عاطفی و احساساتی به شمار می‌رود و با تصور کلیشه‌ای مخاطبان سینما از فیلم‌های علمی- تخیلی بسیار متفاوت است. 2 قصه عاطفی که در داستان تنیده شده‌اند کنش‌های شخصیت‌های فیلم را توجیه میکند. جذابیت فیلم لوپر در این است که با تغییر مدام زاویه قصه و شخصیت‌ها تماشاگر را مدام شگفتزده نگه میدارد. یکی از پیچش‌های این فیلم معرفی شخصیت «رین می‌کر» (باران ساز) همراه مادرش «سارا» (امیلی بلانت) است؛ مادر سرسختی که از خطرات شهر بزرگ به آرامش مرزعه پناه برده و با تنها فرزندش «سید» (پیرس گنگن) در نقش کودکی باران‌ساز با یکدیگر زندگی میکنند. میانسالی پرسوناژ جو بازگشته است تا این کودک را به قتل برساند، در حالی‌که شخصیت فعلی جو از این کودک و مادرش حمایت میکند.
روایت دوم فیلم لوپر پس از چرخش داستانی تمی روانشناختی پیدا میکند. تغییر ایگو(1) در شخصیت جو در فحوای درام پایان داستان را به صورت شگفت‌انگیزی تغییر می‌دهد و جزئیات تغییر شخصیت یادشده است که ابعاد داستانی تازه‌ای به این فیلم می‌بخشد. عجب چالش حیرت‌انگیزی برای تماشاگر پیش می‌آید، چطور باید باور کند که این 2 پرسوناژ یکی هستند
با 30 سال فاصله شخصیتی؛ یکی در نقش دکتر «جکیل» و دیگری در نقش دکتر «هاید» (2). و سازندگان با گریم رایانه‌ای چشم‌های جوزف گوردون لوین را شبیه بروس ویلیس کرده‌اند و گوردون لوین در سراسر فیلم تلاش میکند تداوم حسی خشونت که از دیدگانش جاری میشود را حفظ کند.
با اینکه بینی و پلک‌هایش را کاملا تغییر داده‌اند او شبیه جوانی ویلیس شده و انصافا این ستاره نورسیده نقش دکتر جکیل را به خوبی ایفا میکند اما در دنیای واقعی که سفر در زمان محقق نشده بخش اعظمی از منطق باور‌پذیر نیست. پرسش متدام فیلم این است برای اینکه آینده را تغییر دهیم باید گذشته را تصحیح کنیم تا وضع کنونی و امروزمان صورت دیگری داشته باشد اما منطق کشتن گذشته ممکن نیست و مخاطب با دیدن این فیلم دائما استدلال میکند که تاریخ را نمی‌توان تغییر داد ولی تصحیح شرایط امروز آدمی بستگی نزدیکی به تصمیمات آینده دارد. درباره گوردون لویت و بروس ویلیس باید اشاره کرد که این دو تجربه سفر در زمان را در آثاری که در گذشته در آن ایفای نقش کرده‌اند به نوعی تجربه کرده‌اند. گوردون لویت در «تلقین» (کریستوفر نولان) بین زمان‌های متعددی معلق بود و بروس ویلیس سفر در زمان را به صورت رسمی در فیلم «12 میمون» گیلیام تجربه کرده بود.
سفر در زمان
بررسی تاریخچه سفر در زمان در ادبیات تخیلی سینما با نوول‌هایی از اچ. جی. ولز و مارک تواین آغاز شد و در سینما با قالب‌هاي متعددی مورد بهره‌بری دراماتیک قرار گرفت. لوپر از مولفه روایی سفر در زمان حداکثر استفاده را کرده و البته تفاوت لوپر با دیگر آثاری که در این ژانر ساخته شده‌اند این است که لوپر کلیشه‌نمایی نمی‌کند.
با علم به این مساله که در کلیت روایت‌پردازی کلیشه‌نمایی نمی‌کند اما نمی‌توان منکر شباهت این فیلم با دیگر آثار سینمایی نشد. با توجه به اینکه در چرخش داستانی دوم بحث حفاظت مادر از فرزندی است که بعد‌ها تبدیل به یک ماشین آدمکشی میشود و بسیاری از مردم را به دردسر می‌اندازد باید گفت ایده مرکزی سفر در زمان و حفاظت مادر از فرزندش در برابر کسانی که از آینده آمده‌اند بدون هیچ قیاس مع‌الفارقی فورا فیلم «ترمیناتور» را به ذهن متبادر میکند. در ترمیناتور جان کانر اگر زنده بماند علیه انقلاب صنعتی ماشین‌ها قیام خواهد کرد و و روبات‌های آینده‌نگر به قصد جان کانر سراغش می‌روند. جو قاتل دنبال کودکی است که 30 سال بعد تبدیل به تبهکار جهانسوزی خواهد شد و نقش سارای فیلم لوپر (امیلی بلانت) تقریبا نقش سارای ترمیناتور (لیندا همیلتون) را ایفا میکند. البته منشأ الهام‌هایی که در فیلم لحاظ شده اغلب تعمدی به نظر می‌رسد؛ لحن فیلم و برخی نشانه‌ها فیلم «بازگشت به آینده»
(Back to the Future ) را در ذهن تداعی میکند، مثلا در آن بخشی از روایت که در چین (شانگهای) فیلمبرداری شده است در شیوه دکوپاژ و میزانسن حتی رنگ آبی در پس‌زمینه بشدت یادآور صحنه ابتدایی «بلید رانر» (ریدلی اسکات) است و بسیاری از صحنه‌ها با رنگ‌های بشدت زرد‌رنگ فیلم «برخورد نزدیک از نوع سوم» را تداعی میکند و طبیعی است این همه تجلیل و یادآوری از فیلم‌های گذشته هر طرفدار سینمای علمی- افسانه‌ای را سر شوق می‌آورد.
البته در حق سازنده بی‌انصافی نکنیم و بدعت‌های داستان و تم روانشناختی فیلم را باید حتما در نظر بگیریم. خلاقیت و استعداد کارگردان (ریان جانسن) سبب شده از قصه‌ای ناشیانه و کاملا کلیشه‌ای نوزایی عمیقی پدید آورد و البته این توهم را به مخاطب القا کند که با فیلمی آوانگارد درباره راز وجود هستی با پس‌زمینه اگزیستالیستی مواجه است.
پی نوشت: - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
1- ایگو(من): به صورت تقریبی معادل خودآگاهی است. ایگو در‌برگیرنده آگاهی ما از جهان بیرون و آگاهی ما از خویشتن است. در واقع در مرکز شخصیت خودآگاه طبق اصطلاح یونگ، کمپلکسی به نام ایگو وجود دارد. ایگو و تغییرات زمانی ایگو در واقع دستمایه بسیاری از فیلم‌هایی است که در پس‌زمینه به بررسی بافت روانشناختی انسان می‌پردازند.
2- دکتر جکیل و مستر هاید: دکتر جکیل و آقای هاید عنوان یک داستان است که توسط یک نویسنده اسکاتلندی به نام رابرت لوئیس استیونسون در سال ۱۸۸۶ در لندن منتشر شده‌است. در این رمان دکتر جکیل که به مبحث دوگانگی شخصیت علاقه‌مند است، دارویی برای جدا کردن جنبه‌های خوب و بد انسانیش می‌سازد. از جنبه‌های بد فردی به نام آقای هاید پدید می‌آید که دست به اعمال جنایت‌بار و حتی قتل می‌زند. در پایان دکتر جکیل که دیگر نه قادر به کنترل آقای هاید است و نه میتواند از قالب آقای هاید خارج شود، به صورت اصلی خود یعنی دکتر جکیل درمی‌آید و خودکشی میکند. این رمان کشمکش درونی بد و خوب هر انسان را به تصویر می‌کشد.
استفان هاوکینگ سفر در زمان را امکانپذیر می‌‌داند
استفان هاوکینگ، دانشمند انگلیسی و فیزیکدان دانشگاه کمبریج است که شهرت خود را به خاطر تحقیقاتی به دست آورده که در عرصه گرانش کوانتومی، «افق حوادث» و «تکینگی»
فضا- زمان در سیاه‌چاله‌ها انجام داده است. وي در سال 2010 در یک فیلم مستند با عنوان «جهان استفان هاوکینگ» که از شبکه دیسکاوری پخش شد اظهار داشت از چند راه می‌‌توان از مانع زمان عبور کرد. به اعتقاد هاوکینگ، زمانی خواهد رسید که فضاپیماها به اندازه‌ای سریع خواهند شد که زمان را برای کسی که سوار آنهاست آهسته خواهند کرد. این فضاپیما قادر است از تئوری انیشتین فراتر رود و در زمان سفر کند، حتی اگر این سفر در زمان تنها به سوی آینده باشد. این فضاپیما برای رسیدن به 98 درصد از سرعت نور به 6 سال زمان نیاز دارد. پس از رسیدن به این سرعت، طول یک روز در این فضاپیما برابر با طول یک‌سال در زمین خواهد شد. به این ترتیب، سرنشینان می‌‌توانند جلوتر از زمان حرکت کنند.این درحالی است که سفر به گذشته ممکن نیست چراکه قانونی بنیادی را که بیان میدارد «علت بر معلول مقدم است» را نقض میکند. در واقع، سفر به گذشته نوعی نابود کردن وجود خود است. وی توضیح داد: اکنون به کمک شتابگرهای ذرات می‌‌دانیم که زمان برای اجسامی که با سرعت بالا حرکت میکنند آهسته میشود. امروز می‌‌توانیم در برخورد دهنده بزرگ هادرون (LHC) در سرن ژنو یک ذره کوچک را با 99/99 درصد از سرعت نور حرکت دهیم که این زمان تنها کسری از زمان ماست. در صورتی که یک فضاپیمای به اندازه کافی سریع بسازیم این فضاپیما میتواند در طول زندگی سرنشینان خود به تعداد بسیاری از ستارگان دیگر برسد درحالی که زمین دو و نیم میلیارد سال را پشت سر گذاشته است.هاوکینگ افزود: برای رسیدن به چنین شتاب و سرعتی انسان باید در فضا باشد. سریع‌ترین سفر فضایی انسان‌ها یعنی سفر آپولو 10 با سرعت 40 هزار و 233 کیلومتر بر ساعت بوده است درحالی که برای سفر به زمان باید با سرعتی 10 برابر این سرعت در فضا حرکت کرد و برای عملی شدن آن به فضاپیمایی بسیار بزرگ‌تر نیاز خواهد بود تا بتواند مقادیر زیادی سوخت را برای تامین انرژی مورد نیاز چنین سرعتی حمل کند. از نظر تئوری تنها می‌‌توانیم در طول عمر خود یک‌بار به سفری بسیار دوردست برویم، سفری کوتاه به مرز کهکشان راه شیری به تنهایی به 80 سال زمان نیاز خواهد داشت این فیزیکدان انگلیسی معتقد است در آن روز، نظریه نسبیت انیشتین منسوخ خواهد شد. این درحالی است که آزمایشاتی که تاکنون در بررسی این نظریه انجام شده‌اند همگی مهر تاییدی بر پیش‌بینی‌های انیشتین بوده‌اند.
تأیید نظریه انیشتین و رد امکان سفر در زمان
در روزهای اخیر، گروهی از پژوهشگران دانشگاه علم و فناوری هنگ‌کنگ با انجام تحقیقاتی درباره فوتون‌های مجزای نور ضمن تایید تئوری انیشتین درباره سرعت نور در خلأ، حرف آخر درباره احتمال تحقق رویای سفر در زمان را زدند. این تیم تحقیقاتی نشان داد همانطور که آلبرت انیشتین در نظریه نسبیت عمومی تعیین کرده بود، هیچ چیز سریع‌تر از نور نیست. در حقیقت احتمال انجام سفر در زمان با امکان حرکت سریع‌تر از سرعت نور ارتباط دارد. یک دهه قبل گروهی از دانشمندان پالس‌هایی از سرعت مافوق نور را کشف کردند.هرچند این کشف تنها یک «اثر اپتیکی» بود اما این تردید را به وجود آورد که سرعت حرکت یک فوتون مجزا به چند روش میتواند از سرعت نور بیشتر شود.اکنون فیزیکدانان هنگ‌کنگی موفق شدند با دقت بالایی سرعت حرکت یک فوتون مجزا را اندازه‌گیری کنند. نتایج این بررسی‌ها نشان داد حتی یک فوتون مجزا که واحد پایه نور است همانند سرعت فاز امواج الکترومغناطیس محدود به سرعت نور است.به عبارت دیگر، حتی فوتون‌های مجزا نیز نمی‌توانند سریع‌تر از سرعت نور حرکت کنند. به طور خلاصه، این بار نیز انیشتین حق داشت و بنابراین سفر در زمان غیرممکن است. در این تحقیق، فرضیه سفر در زمان رد شده است اما هنوز آزمایشات دیگری پیش روی دانشمندان وجود دارد.