میثم علومی: گفتیم که مهم‌ترین نیاز جامعه تربیت است و دانستیم انسان فرزند خانه، جامعه و دنیا نیست که فرزند هستی است و تا بی‌نهایت راه در پیش دارد. این فرزند باید طوری تربیت شود که در همه این هستی بداند چه بکند و چگونه بماند... و گفتیم مربی باید همه استعدادهای مرا بشناسد و بداند سرمایه و استعدادهای من کجا کارگشا هستند. این مربی جز خدا کسی نمی‌تواند باشد چرا که او به همه روابط احاطه دارد و او است که همه خوبی‌ها را خلق کرده و از انسان به خودش آگاه‌تر است. با این دید فهمیدیم مربی باید از او یاد بگیرد و انسان را برای رسیدن به رشد واقعی کمک کند. در بخش اول از مهم‌ترین روش تربیت یعنی عشق صحبت کردیم. گفتیم آنهایی که یک عمر همنشین شهوت‌ها شده‌اند و با آنها خو گرفته‌اند و حب قدرت و شهرت دیوانه‌شان کرده را نمی‌توان با چند شعار اخلاقی و نصیحت عوضشان کرد، مگر هنگامی که به یک عشق بزرگ‌تر برسند؛ عشقی که از همه غریزه‌ها نیرومندتر باشد و از همه هستی بالاتر. او باید وجودی باشد که لایق منی شود که ناچیزی دنیا را فهمیده‌ام و به بزرگ‌تر از دنیا رسیده‌ام. مهم‌ترین سوالی که در این باره می‌شود مطرح کرد این است که چگونه می‌توان این عشق را در نهاد انسان برافروخت و چگونه می‌توان او را از محبت سرشار کرد؟ جواب این سوال ساده است؛ ما چه وقت عاشق یک پارچه یا یک ماشین می‌شویم؟ هنگامی که آن را می‌شناسیم و ارزش آن را می‌یابیم. این معرفت و شناخت است که عشق را سبز می‌کند. عشقی که بدون معرفت و شناخت باشد همان جذبه‌ای است که اتم‌ها را به هم پیوند زده است. این عشق ارزش ندارد چرا که انتخاب انسان نیست. معرفت و شناخت را می‌توان با تفکر و تجربه به دست آورد، البته تفکر به تنهایی کارگشا نیست؛ تفکر نیازمند تدبر و مطالعه و مواد خام است و این هر دو (تفکر و مواد خام) نیاز به اصل دیگری دارد به نام تعقل. عقل آدمی آخرین نظارت را دارد چون راه‌هایی که فکر ارائه می‌دهد و هدف‌هایی که فکر برای نشان دادن راهش می‌کوشد را عقل نظارت می‌کند و آنها را می‌سنجد. شناخت و انتخاب و عمل نتیجه تدبر، تفکر و تعقل است و این هر سه نیازمند کسی است که آنها را رهبری و کنترل کند. مربی برای این کار 3 روش را عهده‌دار است:
1- آزادی و تزکیه 2- تعلیم و آموزش 3- تذکر و یادآوری.
مربی باید قبل از آموزش فکر انسان را تزکیه کند تا این فکر بتواند بدون کشش‌ها، عادت‌ها، تقلید‌ها، منافع، غریزه‌ها و تعصب‌ها آزادانه به شناخت برسد. برای رسیدن به حقیقت تنها کافی نیست که تفکراتی داشته باشیم (گرچه تفکر زیربنای تربیت است) چه‌بسا تفکرات ما تحت‌تاثیر عوامل خارجی و داخلی به شناخت‌های غلط برسد و نه‌تنها باعث رشد نشود که خسران به ارمغان آورد. «فکر انسان همانند یک قطب‌نما می‌تواند راه را روشن و مشخص کند، به شرط اینکه این قطب‌نما تحت‌تاثیر کشش‌ها و جاذبه‌ها قرار نگیرد. هنگامی که یک قطب‌نما در کنار یک آهنربای قوی قرار می‌گیرد و حوزه مغناطیسی آن دگرگون می‌شود، دیگر قطب شمال و جنوب را مشخص نمی‌کند و راه را نشان نمی‌دهد و انسانی که با اعتماد به این قطب‌نما حرکت می‌کند حتما گمراه می‌شود».(1) ما اکنون به این سوال می‌رسیم که انسان چگونه می‌تواند خود را از این عوامل خلاص کند تا آزاد بیندیشد و به حقیقت برسد؟ جواب اینکه انسان از 2 نیروی کنجکاوی و حقیقت‌طلبی برخوردار است؛ کنجکاوی فکر تو را به حرکت در‌می‌آورد و حقیقت‌طلبی آن را کنترل می‌کند. این نیرو می‌تواند جلوی سودها، هوی‌ها و تعصب‌ها را بگیرد اما عادت‌ها و تقلید‌ها نیز به وسیله رشد شخصیت از بین می‌روند چرا که تقلید لازمه نبود شخصیت است. زمانی که انسان از کشش‌ها آزاد می‌شود و می‌خواهد به سوی مقصدی حرکت کند دیگر به این فکر نمی‌کند که از راهی که پدرم رفته بروم یا از مسیری که برایم سود بیشتری دارند شروع کنم. آنجا که مقصد تو تهران است بر فرض که ماشین‌های مجانی برای اصفهان باشد یا بر فرض پدرت به کاشان رفته باشد تو از تهران صرفنظر نمی‌کنی چرا که می‌دانی راه تو تهران است و راه‌های دیگر به درد تو نمی‌خورند. آنها که تفکراتشان هنوز آزاد و پاک نشده و فکر می‌کنند می‌توانند به حق برسند، بدانند که این تفکرات دربند نتیجه‌ای نخواهد داد. اینها درست مثل کسی هستند که آلوده نجاست است اما به جای پاک کردن آنها فقط به خود عطرهای گرانقیمت می‌زند. با تزکیه فکر راه رسیدن به حق هموار می‌شود و آنجاست که آزادی معنا پیدا می‌کند. فکر تو به وسیله مواد خامی که تدبر برایش تهیه می‌کند نتیجه‌‌گیری می‌کند. آنجا که مربی با شناساندن نیروی حق‌طلبی تو را آزاد و آهنرباها را از حوزه مغناطیسی فکر تو دور می‌کند، آنجاست که تو به راه و وجودی روی می‌آوری که حق باشد چرا که مسیر حق ورای مسیر شهوت‌ها، غریزه‌ها و... است. دنیا، مردم، نفس و خلق بر فرض که به ما چیزی بدهند بیشتر از آنها را از ما گرفته‌اند. این ما هستیم که ثروت‌ها را زیاد کرده‌ایم ولی ثروت‌ها چه؟ ما برای رفاه به این همه استعداد احتیاج نداشتیم و انسان بودن معنایی نداشت چرا که حیوانات به رفاه در سطح عالی‌تر رسیده‌اند بدون اینکه از فکر، عقل، اختیار، وجدان، قلب، روح و فرقان برخوردار باشند.
پی‌نوشت:
1- استاد علی صفایی‌حائری