۱۹/آبان/۱۴۰۵
|
۲۳:۳۴
نگاهی به سه‌گانه كيشلوفسكي- 2

سفید


درباره جبرگرایی نظریات گوناگونی وجود دارد که آمیزه‌ای از کل این نظریات در سه‌گانه‌ کیشلوفسکی متجلی است. زیر‌بنای همه این فلسفه‌ها بر این مبنا قرار گرفته که اختیار انسانی نفی می‌شود و انسان موجودی کاملا مختار نیست و تحت جبری تقدیری زندگی می‌کند. مشهورترین فیلسوفی که به بحث تقدیر الهی پرداخته «آگوستین» است. وی نگاه تقدیری خود را چنان تبیین کرد که همه‌ چیز را با مشیت و حکم الهی امکانپذیر دانست و عملا نقش اراده‌ انسان را به ناچیز کاهش داد. او معتقد بود برای رستگاری انسان، ایمان لازم است و لازمه‌ انجام کار خیر ایمان و اراده‌ انسان است اما اراده انسان لطف خدایی است که همچون هدیه‌ای در اختیار برخی انسان‌ها قرار می‌گیرد. چنین دیدگاه‌هایی را که در آن «اراده‌ آزاد» نقشی ندارند «دیدگاه‌های تقدیرگرایانه» می‌نامند. کیشلوفسکی بیشتر تحت‌تاثیر شوپنهاور قرار گرفته است. شوپنهاور ریشه‌ هر عشقی را در محرک جنسی می‌داند و حاصل همه‌ عشق‌ورزی‌های نسل حاضر را تامل جدی نوع بشر درباره ساخت نسل آینده تلقی می‌کند. و بر اساس این ایدئولوژی فیلم «سفید» شکل گرفته است. شوپنهاور معتقد است عشق میان 2 انسان تنها فریب و تسلط اراده‌ طبیعت بر اراده‌ فرد برای ادامه‌ نوع است هرچند خود فرد بر این امر واقف نباشد و علت عشق و جاذبه‌ جنسی را صرفا خشنودی درونی خویش بداند. او بر این اساس استدلال می‌کند که انسان تنها بازیچه‌ طبیعت برای رسیدن به اهداف طبیعی است. خلاصه‌ای از دیدگاه‌های تقدیرگرایانه یا جبرگرایانه در فیلم سفید کیشلوفسکی نمود عینی دارد. البته دیدگاه‌های شوپنهاوری سفید به مراتب از 2 فیلم آبی و قرمز بیشتر است. کیشلوفسکی سه‌گانه‌اش را بر مبنای 3 رنگ پرچم کشور فرانسه ساخت که هر یک در نظر مردم فرانسه معنایی خاص دارد. وی تقابل‌های گوناگونی را محور درونمایه‌ اثرش قرار داده که در طول اثر مدام با هم در جنگند و در پایان در هر تقابل یکی بر دیگری برتری و پیروزی پیدا می‌کند. سفيد از نظر مردم فرانسه نماد برابری است و برابری و نابرابری یکی از تقابل‌های اصلی فیلم است؛ برابری‌ای که از نظر کیشلوفسکی توهمی بیش نیست. آغاز روایت داستان بی‌سبب غیر‌خطی است یعنی با نماهای در‌هم آمیخته‌ای از چمدان حامل «کارول» به لهستان و دادگاه کارول و «دومینیک» آغاز می‌شود. همان‌طور که گفته شد سفید نمایانگر پاکی و معصومیت است اما همانطور که برف سفید در دنیای کثیف ما دیری نمی‌پاید و به برفی کثیف بدل می‌شود، همه مضامین معصومیت هم در این فیلم شکست می‌خورند و برای رسیدن به برابری قربانی می‌شوند. کارول، شخصیت محوری فیلم سفید برای رسیدن به پول و قدرت که تنها چیزی است که می‌تواند برابری او با آدم‌های دیگر را رقم بزند، سر پیرمرد را کلاه می‌گذارد و زمینش را به بهایی کمتر از ارزش حقیقی آن می‌خرد. در آن سکانس در جایی که کارول صورتش را می‌شوید تصویری از مریم مقدس را در آینه می‌بیند که انگار دارد او را سرزنش می‌کند اما در این فیلم چندین‌بار دومینیک را در لباس سفید عروسی می‌بینیم. انگار سفید روایت تغییر دومینیک است و انگار نجات دادن او از بند شهوت و پیوند دادن او با دنیای سفیدی که آن را فراموش کرده‌ از دید کیشلوفسکی محتمل است. در کل در این اثر کیشلوفسکی به جای تصویر کردن شخصیت‌هایی که در‌صدد نفی اراده‌ جهانند شخصیت‌هایی را تصویر کرده که کاملا به اراده‌ جهان تن داده‌اند. دومینیک به خاطر تمایلات غریزی کارول را رها می‌کند و کارول که دریافته تنها اراده‌ای که در جهان وجود دارد اراده‌ معطوف به قدرت است، برای قدرتمند شدن از هیچ عملی فروگذار نمی‌کند و عشق خود را با همین قدرتی که در سایه‌ ثروت به دست آمده تصاحب می‌کند اما کیشلوفسکی این شخصیت‌هایش را دوست ندارد و هر دوی آنها را تحقیر می‌کند و مخاطب را از جهان سفید یعنی جهان نابرابری که شعار برابری می‌دهد و جهان ناپاکی که شعار معصومیت می‌دهد، بیزار می‌کند. تنها شخصیتی که در این اثر در‌صدد نفی اراده‌ جهان برآمده «میکلاژ» است. میکلاژ که بی‌آنکه مشکل خاصی در زندگی داشته باشد به بدبین‌نگری فلسفی رسیده است در‌صدد برمی‌آید که خواست زندگی را انکار کند و عشق به آن را رها سازد و از این طریق به صراحت از این نکته آگاه می‌شود که هنوز چیزی در او باقی است، چیزی متفاوت که تنها به شکلی سلبی قادر به شناخت آن است نه ایجابی. شوپنهاور معتقد است حس «کناره‌گیری» از زندگی ما را با «جنبه‌ فرا حسی وجودمان» زنده می‌دارد. در این فیلم همه اتفاقات به لحاظ منطقی علت‌مندند و از نگاه تقدیر‌گرایانه‌ الهی آگوستینی در آنها خبری نیست.
ارسال نظر
captcha
پربیننده