آزاده صالحیشما در سریال «پروانه» نقشی متفاوت را از خود به نمایش گذاشته‌اید و در جامه شخصیتی سیاسی و در عین حال مرموز که زوایای شغلی‌اش چندان هم شفاف نیست، ظاهر شده‌اید. چقدر درباره این نقش تحقیق کردید تا بتوانید به آن نزدیک شوید؟
زمانی که می‌خواستم فیلمنامه «پروانه» را بخوانم جلیل سامان را زیاد نمی‌شناختم اما وقتی به مطالعه فیلمنامه پرداختم متوجه این نکته شدم که این سریال به لحاظ محتوایی می‌تواند از جذابیت زیادی نزد مخاطب برخوردار باشد. منظورم این است که فیلمنامه ویژگی‌هایی داشت که مرا به عنوان یک بازیگر برای ایفای نقش در آن ترغیب کرد. به عنوان مثال دارای جنبه‌های دراماتیک بود و به طور کل فیلمنامه شسته رفته‌ای از هر لحاظ قلمداد می‌شد. بعد از مطالعه فیلمنامه به دیدن جلیل سامان رفتم و او را از نزدیک ملاقات کردم. حتی وقتی با یکدیگر بیشتر نشست و برخاست کردیم ایده‌هایی از شخصیت‌های سیاسی که به این نقش نزدیک بود به او پیشنهاد کردم و سامان به عنوان کارگردان خیلی خوشش آمد و از این ایده‌ها استقبال کرد و به اجماعی که من به عنوان یک بازیگر و او به عنوان یک کارگردان می‌خواست، رسیدیم و همکاری را شروع کردیم. همان طور که می‌دانید شخصیتی که من در سریال نقش آن را بازی می‌کنم در عین اینکه شخصیتی سیاسی است اما یک چهره دانشگاهی نیز هست.
به نظرم نقش شما در «پروانه» خاکستری است.
همین طور است، ضمن اینکه در لابه‌لای سریال می‌بینیم او حتی سعی می‌کند جلوی اعدام‌های بسیاری را بگیرد و به نوعی به مقابله با رژیم ستمشاهی برآید. او در عین حال دارای شخصیتی 2 وجهی است؛ از یک طرف جزو طبقه مرفه جامعه است و از سوی دیگر احساسات او مانع قدم گذاشتن در مسیر غیر‌انسانی می‌شود. یک نکته را هم اضافه کنم و آن اینکه برای همه نقش‌هایی که چه در سینما یا تلویزیون ایفا کرده‌ام در درجه نخست به شناخت زوایای آن شخصیت پرداخته‌ام؛ سعی کرده‌ام با اشراف به نقشم آن را به شکلی باور‌پذیر درآورده و بازی کنم و فکر می‌کنم در این حیطه موفق هم بوده‌ام.
پیش از شروع گفت‌وگو به این مساله اشاره کردید که حین کار کردن در سریال «پروانه» تحت‌تاثیر 2 سکانس آن قرار گرفتید که باعث شد وقفه‌ای در فیلمبرداری آن سکانس‌ها بیفتد. می‌شود درباره آنها بیشتر توضیح دهید؟
یکی سکانسی است که پدر پروانه حال و روز خوبی به لحاظ جسمی ندارد و از بالادستی‌ها رودست خورده است (به خاطر نوشيدن الكل). دیگری مربوط به سکانسی است که پروانه از خانه قهر می‌کند و می‌رود و وقتی به تنگدستی و تنگنا بر می‌خورد به پدرش تلفن می‌کند. او چندین‌بار به خانه تلفن می‌زند و وقتی پدرش گوشی را بر می‌دارد فقط در برابر حرف‌های پروانه از آن سوی تلفن سکوت می‌کند اما در یکی از این قسمت‌ها وقتی پروانه زنگ می‌زند، پدر به حرف می‌آید و مکالمه‌ای بین آنها برقرار می‌شود. این صحنه‌ای بود که من به معنی واقعی فرو ریختم و سرصحنه حالم بد شد و دیگر نتوانستم کار را تا مدتی ادامه دهم. میزان تاثیر‌گذاری این صحنه تا اندازه‌ای بود که حتی دیگر عوامل گروه هم تحت‌تاثیر قرار گرفتند.
با وجود اینکه در عرصه بازیگری هنرمندی زبده و توانا هستید اما میزان فعالیت شما در کارهای تلویزیونی اندک است. دلیل این گزیده‌کاری چیست؟
ببینید، من بعد از مجموعه تلویزیونی «کیف انگلیسی» مدت‌های زیادی طول کشید تا در سریال «فاکتور8» بازی کردم. می‌توان گفت سال‌ها از وادی تلویزیون دور بودم. مهم‌ترین عامل این دوری هم ضعف محتوایی فیلمنامه‌هایی بود که به دستم می‌رسید. در این سال‌ها بعد از بازی در سریال «فاکتور 8» پیشنهادهای تلویزیونی داشتم اما واقعیت این است که هیچ‌کدام از آنها به لحاظ ساختاری و محتوایی راضی‌کننده نبودند. اغلب شخصیت‌هایی که در این فیلمنامه‌ها به چشم می‌خورد لق و بدون هویت بودند. لابد می‌دانید که تدریس در دانشگاه یکی دیگر از فعالیت‌های اصلی من به شمار می‌رود. بر این مبنا همیشه فکر کرده‌ام باید نقشی را بازی کنم که بتوانم درباره آن به دانشجویانم توضیح دهم. در مجموع محیط فرهنگی پشت دوربین برایم خیلی مهم است، بویژه اینکه کار من پیش از بازیگری، کارگردانی تئاتر است و طبعا در این وادی مولفه‌های زیادی برایم حائز اهمیت است و اولویت دارد.
به نظر شما در وضع فعلی که با هجمه گسترده‌ای از سریال‌های ماهواره‌ای مواجه هستیم، مدیومی چون تلویزیون چقدر توانسته جایگاه سریال‌هایی با درونمایه «پروانه» را برای مخاطب
جا بیندازد؟ مقصودم این است که برخی بر این باورند که اغلب مخاطبان به دلیل تماشای فشرده سریال‌های ماهواره که نقد زیادی هم به اکثر آنها وارد است سطح ذائقه‌شان نازل شده و شاید هضم مفهوم چنین سریالی برایشان آسان نباشد.
تلویزیون در همه جای دنیا مبتنی بر عنصر جذابیت است و به نظرم صدا و سیما نیز باید این قاعده را بیاموزد و جذابیت را در آثار خود افزایش دهد. این جذابیت با پند و اندرز دادن آن هم به شکل مستقیم در سریال‌ها تفاوت دارد و قالب‌های دیگری را می‌طلبد که رمانتیسم یکی از آنها‌ست.
کما‌اینکه تصور می‌کنم اگر سریال «پروانه» از زیر بنای عاشقانه برخوردار نبود مخاطبانش ریزش می‌کردند.
صد‌درصد همین طور است. گذشته از اینها آنچه بیش از هر چیزی می‌تواند سطح برنامه‌های تلویزیون را بالا ببرد کیفیت است. گاهی به بعضی سریال‌هایی که از تلویزیون پخش می‌شود نگاه می‌کنم و به معنی واقعی از دیدن این کارهای بی‌مفهوم و بی‌سر و ته خجالت می‌کشم و تاسف می‌خورم که اغلب این سریال‌ها از ویژگی‌هایی چون دقت، زیبایی‌شناسی، شخصیت‌پردازی و... بی‌بهره هستند.
فکر می‌کنید وجود چنین ضعف‌هایی ناشی از چیست؟
بی‌تردید موجب و بانی بروز همه این آثار سخیف، مدیران کم‌اطلاع فرهنگی هستند. چند روز پیش برای کاری به اداره‌ای رفته بودم و با مسؤول امور فرهنگی آن اداره مواجه شدم. او به من گفت من اصلا شما را نمی‌شناسم و نام شما را پیش از این نشنیده بودم. وقتی برایش توضیح دادم که سال‌هاست در عرصه تئاتر کارگردانی می‌کنم و در تلویزیون و سینما نیز فعالیت‌هایی موازی داشته‌ام و در کنار اینها چیزی نزدیک به 70 اثر پژوهشی نوشته‌ام، فقط به من نگاه می‌کرد. دست آخر کسی به او گفت صادقی همان کسی است که پیش‌تر در سریال «کیف انگلیسی» هم بازی کرده بود. تازه آنوقت بود که مرا شناخت. می‌خواهم بگویم امور فرهنگی به دست کسانی است که از این مقوله آن‌طور که باید مطلع نیستند، در حالی که اگر در حیطه فرهنگ شایسته‌سالاری صورت گیرد و افرادی بر سر کار بیایند که خود از متن فرهنگ برخاسته‌اند دیگر شاهد بروز آثار ضعیف و سخیف در تلویزیون نخواهیم بود.
اگر موافق باشید دوباره به بحث اصلی یعنی سریال «پروانه» که شما ایفاگر یکی از نقش‌هایش هستید، بازگردیم. طبعا شما به لحاظ سنی به دوران پیش از انقلاب اشراف کامل دارید و از وقایعی که خاصه در سال‌های آغازین انقلاب و حتی پیش از آن افتاد مطلع هستید. یکی از آنها فعالیت گروهک‌های مختلف مثل مجاهدین بود. سوال این است که در جریان بازی در این سریال چقدر سعی کردید مطالعه‌تان را نسبت به این برهه زمانی از تاریخ ایران افزایش دهید؟
من همه گروه‌هایی که پیش از پیروزی انقلاب علیه شاه فعالیت می‌کردند را می‌شناختم بویژه اینکه بعضی از این گروه‌های مخالف سیاسی هم‌دانشکده‌ای‌های خودمان بودند. تصورم از این گروه‌ها این است که آنها آرمان‌خواه و به دنبال عدالت و سعادت جمعی بودند اما متاسفانه اغلب آنها روششان با آرمانی که در سر داشتند یکی نبود و قاعدتا در مسیری که در پیش گرفتند اشتباهاتی کردند و تاوان‌های سختی هم پس دادند. در عین اینکه فکر می‌کنم یکی از جنبه‌های مثبت سریال، پرداختن به فعالیت این گروه‌های مخالف سیاسی و تبیین سرنوشتشان است.
خود شما به عنوان بازیگری که سابقه بازی در نقش‌هایی از این جنس را داشته‌اید چقدر به سیاست وقت اشراف دارید. این سوال را در حالی می‌پرسم که امروز برخی بر این باورند سیاست در صدر جامعه قرار دارد و حتی مقوله‌ای مثل فرهنگ را هم زیر سیطره خود برده است.
ببینید، بدون‌شک همه ما به اندازه خودمان اطلاعات سیاسی داریم و همان‌طور که شما اشاره کردید در حال حاضر همه چیز از فرهنگ گرفته تا هنر و ورزش بازتاب سیاسی به خود گرفته است، ضمن اینکه تصور می‌کنم داشتن اطلاعات سیاسی و اصولا مسلط بودن به این حیطه نشان می‌دهد که فرد در جامعه به‌روز است و اخبار را دنبال می‌کند. من هم از این قاعده مستثنا نیستم.
به عنوان بازیگری که خاستگاه فعالیت هنری‌تان تئاتر بوده چه انتظاری از تلویزیون دارید؟
در سوال‌های پیشین شما هم به این نکته اشاره کردم که تلویزیون در همه جای دنیا عوام را جذب می‌کند. آنچه مسلم است این است که خواص هیچ وقت تلویزیون نگاه نمی‌کنند. منظورم اقشاری مثل روشنفکران و هنرمندان است. جای آن است که تلویزیون مثل همه کشورهای دیگر کانالی برای این قشر راه‌اندازی کند تا آنها هم به سمت این رسانه فراگیر جذب شوند. از سوی دیگر راه‌اندازی و تاسیس کانال‌هایی از این دست موجب می‌شود سطح کیفی تلویزیون هم ارتقا یابد. دقت در برنامه‌سازی هم از دیگر مواردی است که به نظرم رسانه‌ای چون تلویزیون باید آن را در کارهای خود لحاظ کند. تلویزیون پول خرج می‌کند اما متاسفانه همان‌طور که گفتم کیفیت و دیدگاه زیبایی‌شناسی به آن شکلی که باید وجود ندارد. روی این اصل است که موضوعات اغلب برنامه‌های تلویزیون شعارگونه و دور از جذابیت‌های بصری و محتوایی است. می‌خواهم بگویم ما بلد نیستیم با زبان هنر و کیفیت حرفمان را بزنیم و این خوب نیست.
آیا قبول دارید بخش‌هایی از سریال از ضعف یا به نوعی ابهام برخوردار است. به عنوان مثال ما در میانه سریال پروانه را می‌بینیم که بدون مطالعه وسیع و داشتن پیشینه نسبت به این گروه خاص به آنها می‌پیوندد و علاقه‌مندی خود را برای همکاری ابراز می‌کند یا در ازا سازمان را می‌بینیم که با یک جور شتابزدگی می‌کوشد پروانه را برای تحقق اهداف خود جذب کند.
شاید ابهام داشته باشد که آن هم به دلیل خط و ربط‌ها و سیاست‌های تلویزیون است اما به نظر من ضعف ندارد و مواردی که مثال زدید واقعی و قابل لمس است. یعنی بوده‌اند افرادی که از طبقه مرفه جامعه به دلیل داشتن آرمان یا هدفی که در سر می‌پروراندند طبقه خود را تغییر دادند و اصلا مسیر زندگی‌شان دگرگون می‌شد. همان طور که درباره پروانه همین اتفاق افتاد.
پس می‌توان گفت پروانه قصه‌ای است که از دل جامعه بر‌می‌آید؟
کاملا، ضمن اینکه معتقدم اگر این سریال بتواند برخی موقعیت‌های بحران‌زا را به شکل قابل لمس برای مخاطب تشریح کند و به فهم بیشتر او کمک کند، اجر خودش را به دست آورده است.