علیرضا پورصباغ از سال 2008 همزمان با موج بزرگترین رکود اقتصادی در ایالات متحده، فیلمهای مختلفی با مضمون رکود و تاثیر اجتماعی این رویداد در زندگی شهروندان آمریکایی ساخته شدهاند؛ آثاری نظیر «بالا در آسمان» (جیسون ریتمن)، «به سوی خوشبختی» (گابریل موچینو)، «برنده برنده» (توماس مکارتی)، «استخوان زمستان» (دبوراگارنیک)، «رودخانه یخزده» (کورتنی هانت) و «ترفیع» (استیوکنراد) به بررسی ابعاد رکود در لایههای اجتماعی میپرداختند و فیلمهای نظیر «والاستریت» (الیور استون) و «مارجین کال» (جیسی چاندر) ابعاد هجوم بحران را به صورت عمیقتر در بافت والاستریتیها و صاحبان سرمایه بررسی میکنند. از کاپیتالیسم اقتصادی غرب طی 5 سال اخير تلي از خاكستر بر جاي مانده و ديگر از آن «شكوه اقتصادي» ظاهري و «اقتصاد صنعتي» موثر در ايالات متحده خبري نيست. گردش 180 درجهای از اقتصاد توليدي- صنعتي به سمت اقتصاد خدماتمحور و اجراي طرح موسوم به شيكاگو در دوران ريگان با فشار لابيهاي والاستریت، منجر به رکود سال 2008 شد. تقریبا
20 سال بعد از گذشت دوران ریگانیسم و تاثیر اجرای طرح موسوم به شیکاگو در سال 2008 میگذرد و اجرای تصمیمات کلان در آن مقطع خاص، امروز گریبانگیر شهروندان آمریکایی شده و بیماری کاپیتالیسم آنقدر حاد میشود تا اینکه موج اعتراضات مردمی به پشت درهای والاستریت میرسد. طبیعی است که سینمای اندیشهمحور مستقل در بدنه هالیوود به التهاب پساوالاستریتی واکنش نشان میدهد. فیلم «در زمان» توسط اندرو نیکول همزمان با جنبش والاستریت نمایش داده میشود؛ اندرو نیکولی که فیلم فراموشینشدنی و معترض «ارباب جنگ» را در نقد میلیتاریسم آمریکایی در کارنامهاش دارد و از طیف فیلمسازان مخالفخوان هالیوودی به حساب میآید. نیکول پیش از وقایع والاستریت سناریوی این فیلم را به نگارش درآورد و قبل از وقایع والاستریت آن را به تصویر کشید. به فاصله چند ماه بعد از اعتراضات 99 درصدیها این فیلم در سراسر ایالات متحده اکران میشود؛ فیلمی که فروپاشی سرمایهداری و کاپیتالیسم در ایالات متحده را به روشنی پیشبینی میکند. در فیلم «در زمان» مفروضات دراماتیکی وجود دارد که با لحاظ شدن این فرضهای دراماتیک جهانی میانی خلق میشود که رویدادهای دراماتیک درون جهان فیلم تناسبی استعاری با آنچه در جهان ما روی میدهد، دارد. در جهان فیلم «در زمان» دانشمندان با لحاظ کردن تغییرات ژنتیکی خاصی توانستهاند عمر آدمی را در 25 سالگی متوقف کنند و بشر برای زنده ماندن پس از این سن باید تلاش کند به جای پول «زمانی» برای زنده ماندن به دست آورد. در این فیلم زمان تبدیل به واحد پول شده و شخصیتهای جهان فرضی فیلم باید به جای پول، زمان مصرف کنند. سرمایهدارها و ثروتمندان به زندگی جاودانه در «نیوگرینوچ» (اتوپیای زمانی) دست پیدا کردهاند و میتوانند تا ابد زندگی کنند و دیگر مردم زمانی که میخواهند بیدار شوند تایمر روی دستشان بیشتر از یک روز را نمایش نمیدهد. با چنین فرضهایی جهان میانهای خلق میشود که استعارهای از عصر سرمایهگرایی کاپیتالیسم است. روایت فیلم از روز تولد 50 سالگی مادر «ویل سالاس» آغاز میشود. مادر ویل 50 سال عمر کرده اما چهرهاش همچنان شبیه زنان 25 ساله است. او زمان چندانی برای زیستن ندارد و از ویل میخواهد پس از پایان ساعت کاری و با دریافت حقوق زمانی روزانهاش اندکی زمان برای زیستن به او اعطا کند چون پرداخت قبضهای جاریه و اقساط معوقه با سرمایه عمرش پرداخت شده و زمانی برای مادر 50 ساله باقی نمانده است. میزان باقیمانده از زمان عمر هر شخص در این اتوپیای «یک درصدی» روی مچ دستش به صورت دیجیتالی نمایش داده میشود. تناسب استعاری پول به مثابه زمان و زمان به مثابه پول، قرابت معنایی عمیقی دارد که سنگبنای ایدئولوژی فیلم بر آن بنا میشود. برای کسب پول باید زمان صرف کرد و زمانی که پول به مثابه سرمایه از دست میرود گویی زمان صرف شده برای تحصیل پول است که از دست میرود. دغدغه انسانهای اتوپیای یادشده کسب رزقی است به اندازه یک تا 3 روز عمر کردن. ویل به اندازه یک روز بیشتر عمر در تایمر زمانی خودش ندارد که به مادرش اعطا کند. او به مادرش وعده میدهد پس از پایان کار و دریافت دستمزد زمانی با مادرش قرار میگذارد در ساعت مشخصی عمر به وی اعطا کند. جهان فیلم
«در زمان» به مثابه نظام سرمایهداری مبتنی بر کار و سرمایه فردی است؛ محیط خشک و بیرحمی که اصل تنازع بقا بر آن حاکم است و هیچکس خواهان خیر برای دیگران نیست. اگر کسی در میانه خیابان بمیرد هیچکدام از شهروندان حاضر نیست تمنای کمکخواهی او را دریابد. در شهری که شمایلی از نیویورک است، هیچکس حاضر نمیشود 5 دقیقه از عمرش را به دیگری بدهد تا جان دادنش را نبیند. در بخشی از فیلم زمانی که ویل سالاس همراه همکارش به محل کارشان میروند با یک کرینآپ ساده کارگردان اشاره به مرد مرده کنار خیابان دارد و البته طعنه میزند به خیابانخوابهای سراسر ایالات متحده. زمستان امسال آمار دهشتناکی منتشر شده بود که در فصل زمستان، هر روز 3 نفر از خیابانخوابهای نیویورک میمیرند و بدین ترتیب فیلم در چند ثانیه کوتاه اتوپیای مجازی کاپیتالیسم را به صورت کوتاه و دهشتناکی ترسیم میکند و این موضوع خاص را به بوته نقد میکشد. در فیلم دستگاهی وجود داردکه باتری زمان نام دارد. به عبارت دیگر زمان را به دستگاهی فلزی انتقال میدهند و عمر به دستگاههای کوچک انتقال داده میشود یا در گاوصندوقهای بانک ذخیره میشود. ویل سالاس در کارخانهای فعالیت میکند که باتری زمان تولید میکند و کارگران این کارخانه دستمزد خود را در همان روز دریافت میکنند چرا که حقوق گرفتن به اندازه روزمرگی به اصل تنازع بقا دامن میزند و از سوی دیگر طبقه متوسط غالب با همین پارامترها و دستاوردهای روزانه در چنین سیستم اقتصادی تعریف میشود. در چنین نظام بیماری که اصل تنازع بقا حاکم است، قمار کردن مبتنی بر همین اصل معنا پیدا میکند. خروجیها مخرب چنین سازوکار اقتصادی در جهان فیلم زمینه برخی نابهنجاریهای اجتماعی را رقم میزند. یکی از این نابهنجاریهای اجتماعی منتج از نظام قمار است. در شهری که مردمش اغلب 3 روز کمتر زمان برای زیست دارند، بسیاری در کافهها و رستورانها مشغول زورآزمایی هستند و بسیاری از مردم قربانی قمار در میدان اصل تنازع بقا میشوند، برای حصول چند روز زندگی بیشتر و برداشتن از سبد عمر یکدیگر. البته سازمانهای گنگستری به رهبری افراد مختلف به عمردزدی و زمانربایی مشغولند. گنگستریسم سازوکار سیستماتیکی مبتنی بر اصل تنازع بقاست و تشکلهای مافیایی زیستی برآمده از شرایط نابرابر اقتصادی هستند. در ادامه روایت مافیا مسیر زندگی ویل را تغییر میدهد. «فورتیس» (الکس پتیفر) سردسته گنگسترها، سارق بزرگ زمان است. وی با گروهش فردی را تعقیب میکنند که بیش از 80 سال عمر کرده و عمر فراوانی در تایمر فردیاش دارد. از طرفی فرد تعقیبشونده از اینکه یکصد سال دیگر باید در این جهان بماند خسته شده و میخواهد باقی عمرش را به فرد دیگر واجد شرایطی اعطا کند. ویل سالاس با این مرد در حالی آشنا میشود که در حال گریختن از چنگال فورتیس است. ویل حین گریختن از چنگال فورتیس او را یاری میکند. مرد فراری در محلی که همراه ویل پنهان شدهاند یکصد سال عمر اضافی خود را به او میبخشد و زمانی که ویل در خواب است اقدام به خودکشی میکند. حالا ویل میماند و زمان فراوانی که در کف دارد. از طرفی ویل در قراری که با مادرش داشته کمی تاخیر کرده، از سوی دیگر مادر نمیتواند هزینه اتوبوس را با توجه به میزان زمانی که در تایمرش دارد پرداخت کند و خود را به محل قرار با فرزندش برساند. تلاش ویل و مادرش برای به هم رسیدن و تبادل زمان به سرانجام نمیرسد و مادر در راه رسیدن به او جان میبازد. ویل زخمخورده از مرگ مادر و سرخورده از کشته شدن پدرش در مبارزه مچاندازی، سر میشوراند. عمر و حیات آدمی در جهان استعاری فیلم فاقد اهمیت بنیادین است. تنها زمان به مثابه ثروت اصالت دارد. در اتوپیای نیوگرینویچ افرادی زندگی میکنند که افراد مناطق دیگر را مدیریت میکنند؛ افرادی که میزان عمرشان در تایمر فردی بیشتر از
13 رقم است. در جهان متکی بر زمان (بخوانید اقتصاد متکی بر پول) پلیس، نماینده قانون، تنها نقشی که ایفا میکند حمایت از سرمایه زمان (بخوانید پول) است و حمایت از حقوق شهروندان چندان اهمیتی ندارد. نیروهای امنیتی به جای احقاق حقوق شهروندان و حفاظت از جانشان حافظان سرمایه هستند. محافظان زمان (پلیس) وظیفه دارند از نیوگرینویچ و از سرمایه زمانی جاودانش حمایت کنند. خدمات انتظامی، منطبق بر دادههای تمدنی باید زمینهساز حمایت و حفاظت از شهروندان باشد در صورتی که حمایتهای یادشده تنها شامل حال ثروتمندان زمانی میشود. عدهای «محافظ زمان» ویل را به دلیل داشتن زمانی که مجاز به داشتن آن نیست تحت تعقیب و پیگرد قرار میدهند. ویل سالاس پس از به دست آوردن زمان فراوان وارد نیوگرینویچ میشود و محافظان زمان همزمان اقدام به تعقیبش میکنند. مهم نیست که فردی که یکصد سال عمر به ویل بخشیده با میل این کار را انجام داده است، نکته مهمتر این است که ویل نباید از طبقه اقتصادی خود فراتر رود و در همان شهر کناری نیوگرینویچ با یکی، دو روز زمان زندگی کند. مردم دیگر شهرها با این شیوه تقسیم ثروت زمانی ماشینهای مالیاتی هستند که جاودانگی تثبیتپذیر سرمایهداران را فراهم میآورند. با چنین پیشفرضهایی نسبت مالیات و چرخه اجتماعی در نظام کاپیتالیستی مطرح میشود و کسانی که به اندازه یک روز زمان درآمد خواهند داشت در این چرخه بردهداری متوسطها، کار و تلاش میکنند تا بقای اصلح گردش اجتماعی داشته باشد. البته مورد مالیات در بخشی که ویل پس از کار روزانه میخواهد زمان روزانه را دریافت کند به صورت مختصر مطرح میشود. سرمایهدار معروفی به نام «وایس» که 105 سال عمر کرده نخستین فردی است که با ویل آشنا میشود و این دو بر سر عمر دست به قماری یکصد ساله میزنند، ویل با انگیزه انتقام به نیوگرینویچ آمده و در این قمار پیروز میشود. مهم این نیست که چرا ویل به این منطقه آمده، مهم این است که زمانی که با خودش آورده متعلق به او نیست. در دیالوگهایی که میان ماموران و محافظان زمان رد و بدل میشود به این مهم اشاره میشود. شخص مورد تعقیب مهم نیست بلکه سرمایهای که جابهجا میشود مهم است و صاحبان سرمایه در این چرخه اعتبار چندانی ندارند. سرمایه نباید جابهجا شود، تنها تغییر مالکیتش از دید محافظان زمان حائز اهمیت است. در فیلم «در زمان» سرمایه عمر و زمان از شخصی به شخص دیگر منتقل میشود و انسانها به مثابه پوسته و ظرف و جسدی هستند که بیارزش هستند و در دایره پلیسی فیلم «در زمان» جسد بانی اصالت ندارد و پلیس در جهت حفظ سرمایه شهروندان میکوشد نه مراقبت از کالبد شهروندان. استعاره نظام انتظامی را به سادگی میتوان به جهان کاپیتالیسی و سرمایهگرا در کشورهایی که با این شیوه اداره میشوند تعمیم داد. افرادی در دایره شهروندی خواهند گنجید که توانایی پرداخت مالیات را دارند و در این شیوه از حدود انسانی محافظت صورت نمیگیرد. برد سالاس در مقابل وایس در واقع یک اعتراض به شیوه اداره و تمدن مبتنی بر بقای اصلح است. پس از چند رخداد کوچک، محافظان زمان سراغ ویل میروند تا او را دستگیر کنند اما ویل موفق میشود از چنگال محافظان بگریزد و دختر وایس را گروگان بگیرد و به حومه نیوگرینویچ بازگردد. در راه با تصادفی متوقف میشوند و سارقان زمان طولانی دخترک را زمانی که او بیهوش است، میربایند. پس از به هوش آمدن دخترک، ویل در ازای آزادی دختر وايس، تقاضای تقسیم یکصد هزار سال میکند تا در میان اهالی شهرهای حاشیه نیوگرینویچ توزیع شود. وايس به توصیه محافظان اقدام به چنین کاری نمیکند چرا که نیروهای امنیتی موافق تقسیم زمان بیش از 3 روز در میان حاشیهنشینان و فرودستان نیستند و موازنه اقتصادی اتوپیای نیوگرینویچ را برهم خواهد ریخت. کنسرسیومهای مربوط و جریانهای اقتصاد کلان در اتحادیهها به وایس فشار میآورند که برای آزادی دخترش پرداختی انجام ندهد چرا که توزیع زمان به مثابه پول در جامعه یعنی توزیع عمر بیشتر و عمر بیشتر یعنی تورم. با افزایش تورم چرخه اقتصادی سرمایهداران برهم خواهد ریخت. ویل همراه دخترک که حالا او هم شرایط جامعه فرودستان را درک میکند دست به اقدامی رابینهودی با قالبی بانی و کلایدی میزنند. در اقدام هماهنگ ویل و دخترک دست به سرقت از «Weis timeleners» (تشکیلاتی شبیه بانکهای زمانی که متعلق به پدر دخترک است) میزنند و زمان به دست آورده را میان مردم عادی تقسیم میکنند تا تقسیمات نظام سرمایهگرا را برهم زنند و به تدریج این اتفاق میافتد و در منطقه زمانی که ادارهاش برعهده فیلیپ وایس است مردم دیگر خدمات یدی و بدنی به مجموعه شرکتهای و کمپانیهای او ارائه نمیکنند و هرج و مرجی عظیم به راه میافتد.
«بانی و کلاید» تازهنفس فيلم «در زمان» گلوگاه اقتصادی مرتبط با بانکها را نابود ميکنند. در واقع جنبش بانی و کلایدی یک نافرمانی ضد توسعه سیستمی است که با نرخ بهره و سهام میجنگد و چرخه بازار در اثر این سرقتها نابود میشود و اقتصاد بدون بازار به سوی نابودی میرود. در نهایت سیلویا و ویل سراغ وایس پدر سیلویا به عنوان امپراتور سرمایهداری میروند و کپسول زمانی که در آن یکمیلیون سال از عمر انسانها نگهداری میشود را میربایند و میان تودهها تقسیم میکنند تا بقای اصلح دیگر معنایی در این سازوکار اقتصادی نداشته باشد و با چنین رویدادی گرایشات مارکسیتی- سوسیالیتی فیلم هویدا میشود. در پایان اثر میزان شورشهای مردمی افزایش پیدا کرده و مردم به مراکز اقتصادی هجوم آوردهاند. در واقع والسی که با والاستریت اتفاق افتاد و شورشهای مردمی و شاید جنگ کلان اجتماعی در ایالت متحده در آیندهای نهچندان دور توهم نباشد. شاید پیشبینیهای مارکس درباره نظام سرمایهداری در سالهای پیش رو محقق شود. مارتین لوتر کینگ، رهبر جنبش آزادیخواهی سیاهان گفت: «من یک رویا دارم»، بهزعم بسیاری منظورش احیای حقوق شهروندان سیاهپوست بود اما از این جمله میتوان تفسیری دگر کرد که منظورش احقاق حقوق همه شهروندانی است که زیر پرچم نظام سرمایهگرا به بردگی دائمی مشغولند.