آزاده صالحیخاطرم هست به بهانه پایان هزاره سرایش شاهنامه، بنیاد فردوسی برنامه‌های متعددی را در داخل و خارج از کشور برگزار کرد. آیا امسال قرار است در روز بزرگداشت این چهره درخشان ادبیات کلاسیک برنامه‌هایی از سوی بنیاد ارائه شود؟
طبعا بنیاد برنامه‌هایی برای چنین روزی در نظر گرفته است، ضمن اینکه بنیاد فردوسی طی سال‌های اخیر تا امروز حرکت‌ها و قدم‌های زیادی در این زمینه برداشته است و به نوعی آغازگر بسیاری از طرح‌ها بوده است اما جای آن است که دیگر نهادهای فرهنگی نیز در این زمینه مشارکت کنند. امسال 2 برنامه ویژه به همت بنیاد فردوسی برگزار می‌شود؛ یک برنامه در دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی مشهد و با حضور 3 کشور ایران، افغانستان و تاجیکستان برگزار شده است. همچنین برنامه دیگری در دانشگاه فردوسی مشهد برگزار کرده‌ایم که پژوهشگران و شاهنامه‌پژوهانی چون فریدون جنیدی، قدمعلی سرامی، دولتعلی حاتمف سفیر کشور تاجیکستان در ایران، نصیر احمدیون سفیر افغانستان در ایران و همین‌طور اسدالله امیری رایزن فرهنگی و نیز چهره‌های سرشناس دیگر در این بزرگداشت حضور یافته‌اند.
محور بزرگداشت فردوسی که در دانشگاه فردوسی برگزار شد، چیست؟ در واقع بیشتر سعی شده در این کنگره به کدام ابعاد شاهنامه توجه بیشتری شود؟
بیشتر ویژگی‌های تاریخی شاهنامه مورد بررسی قرار می‌گیرد، ضمن اینکه دبیر این کنگره استاد باستانی پاریزی، یکی از چهره‌های سرشناس ادبیات معاصر است و به یمن حضور او مولفه‌های تاریخی شاهنامه از سوی محققان ادبی که در این مراسم حضور خواهند داشت، مورد واکاوی قرار می‌گیرد. درعین حال، از تندیس پهلوان افسانه‌ای «رستم» نیز در روز بزرگداشت فردوسی در دانشگاه تهران رونمایی می‌شود. این تندیس اثر علی اسدی، مجسمه‌ساز معاصر است. او حدود یک سال است که به شکل مداوم روی این تندیس کار کرده تا توانسته آن را به مراحل نهایی برساند. این تندیس در نوع خود بزرگ‌ترین مجسمه‌ای است که تاکنون از رستم ساخته شده است و 5/2 متر ارتفاع دارد.
درباره دیگر برنامه‌های روز بزرگداشت فردوسی که در حاشیه این مراسم برپا شد نیز توضیح دهید.
قصد داریم در بخش جنبی این بزرگداشت، نمایشگاهی با درونمایه حکایت‌های شاهنامه برپا کنیم. در این نمایشگاه 30 تابلو از سعید محمودی ازناوه به نمایش گذاشته می‌شود. یکی دیگر از برنامه‌هایی که برای روز بزرگداشت فردوسی در نظر گرفته‌ایم برنامه‌ای فرهنگی است که در کشور کرهجنوبی برپا می‌شود. البته سال گذشته این برنامه فرهنگی را در دانشگاه استراسبورگ فرانسه برگزار کردیم و امسال آن را در کرهجنوبی و به‌طور مشخص در سئول برپا کرده‌ایم. در این ارتباط شمس‌الدین مرادی، هنرمند زبده در عرصه خوشنویسی 40 تابلوی خط ارائه می‌کند که تماما مشتمل بر حکایت‌های شاهنامه است. این حکایت‌ها به وسیله دکتر میرجلال‌الدین کزازی انتخاب شده است. مضامین این آثار به گونه‌ای است که مخاطب می‌تواند با اندکی دقت و تامل با آن حکایت آشنا شود و پیام فردوسی را درک کند.
اگر اشتباه نکرده باشم یکی از کارهای ویژه بنیاد فردوسی طی سال‌های اخیر معرفی آثار مرتبط با شاهنامه بوده است که از این رهگذر شاهنامه بایسنقری در سال 2006 از سوی یونسکو به ثبت جهانی رسید، درست است؟
همین‌طور است، منتها درباره «شاهنامه بایسنقری» جا دارد به نکته‌ای اشاره کنم و آن اینکه متاسفانه نسخه‌ای غیر از آن نسخه از شاهنامه بایسنقری که 40 سال پیش از سوی انتشارات ژاکلین به چاپ رسید، موجود نیست و همین شاهنامه نیز در نهایت دقت و ظرافت در گنجینه موزه کاخ گلستان نگهداری می‌شود. حساسیت درباره آن تا اندازه‌ای است که حتی بازدید‌کنندگان کاخ موزه گلستان از دیدن آن محروم هستند. در این زمینه ما با همکاری و رایزنی‌هایی که با کاخ موزه گلستان داشته‌ایم به کمک سعید محمودیان، هنرمند معاصر از این شاهنامه عکاسی کرده‌ایم. در واقع عکس‌هایی كه محمودی‌ازناوه از شاهنامه بایسنقری تهیه کرده، در نوع خود اتفاقی منحصر به فرد تلقی می‌شود و قرار است برای نخستین‌بار به شکل آکاردئونی و کارت‌پستالی در قالب نمایشگاه جنبی به نمایش گذاشته شود. البته بد نیست در این باره این نکته را هم اضافه کنم که با توجه به ثبت ورزش پهلوانی در سال‌های اخیر از سوی یونسکو، قرار است منتخبی از عکس‌های زورخانه‌های مختلف کشور را نیز در قالب نمایشگاهی مستقل ارائه کنیم که طبعا دیدن این عکس‌ها خالی از لطف نخواهد بود.
یکی از سفرهای بنیاد فردوسی طی سال‌های اخیر به آلمان بوده است. در واقع شما در این کشور پنجمین کنگره جهانی شاهنامه را برگزار کردید. سوال من در این‌باره این است که مهم‌ترین دستاوردهای برگزاری این کنگره درآلمان چه بوده و اینکه اصلا چرا این کشور را برای چنین مراسمی انتخاب کردید؟
ما تمام تلاش خود را طی این سال‌ها یعنی از زمان تاسیس بنیاد فردوسی از سال 1384 تا امروز بر این مبنا گذاشته‌ایم که در همه کشورهای صاحب فرهنگ و رو به رشد چنین کنگره‌ای را برگزار کنیم. در واقع هدفگذاری ما برای برپایی چنین برنامه‌ای در این کشورها آگاهانه و با توجه به بستری است که در این کشورها نسبت به فرهنگ و هنر ما وجود دارد. به عنوان مثال در سال‌های گذشته در کشورهای آسیای میانه مثل قزاقستان، تاجیکستان و... چنین کنگره‌ای را برگزار کردیم. همچنین در برخی کشورهای آسیایی مثل کرهجنوبی که اخیرا هم اشاره کردم قرار است یک بار دیگر سئول میزبان بزرگداشت شاهنامه شود. درباره کشورهای اروپایی هم باید بگویم تنها آلمان نبوده که کنگره‌های جهانی شاهنامه را در آنجا برگزار کرده‌ایم، بلکه در سال‌های اخیر در مقر یونسکو در پاریس یا دانشگاه استراسبورگ فرانسه یا اتریش برنامه‌هایی از این دست ترتیب داده بودیم که با استقبال خوبی از سوی این کشورها مواجه شد. دلیل برپایی چنین برنامه‌هایی در کشورهای نام برده، مهیا بودن بستر فرهنگی آنهاست و از همه مهم‌تر به خاطر علاقه‌ای است که آنها برای شناخت مفاخر ما نشان می‌دهند. در کشورهایی که به طور مشخص به آنها اشاره کردم شاهنامه‌پژوهانی وجود دارند که شاید به جرات بتوان گفت ابعاد و زوایای شاهنامه را بهتر از ما ایرانیان می‌شناسند و به دلیل مطالعه گسترده، از اشراف بیشتری نسبت به این حیطه برخوردارند. البته با توجه به اینکه برخی اعضای هیات امنای فردوسی مقیم آلمان هستند، توانستیم به برگزاری 5 کنگره جهانی فردوسی از سال ۸۴ تاکنون بپردازیم.
چه بسا کنگره پنجم با حضور شاهنامه‌پژوهان کشورهای مختلف در مرکز «کنسرت هاوس» برلین برگزار شد که مرکزی با 350 سال سابقه فرهنگی است.
پس می‌توان نتیجه گرفت برپایی کنگره‌هایی از این دست در کشورهای مختلف با تعامل مستشرقان خارجی و همین‌طور شاهنامه‌پژوهان ایرانی محقق می‌شود؟
همین‌طور است. چندان که در کشور فرانسه بنیاد ملک‌الشعرای بهار هر سال برای برپایی بزرگداشت فردوسی فعالیت‌های زیادی انجام می‌دهد که در نوع خود تاثیر‌گذار است. یا همین‌طور در کشور قزاقستان در حال حاضر 5 هزار دانشجوی زبان و ادبیات فارسی مشغول تحصیل هستند. یا آکادمی‌های علمی، فرهنگی و نظامی کشورهایی مثل قزاقستان درصدد آن است که زبان فارسی را به عنوان زبان دوم خود انتخاب کند. همه این قدم‌ها نشانگر آن است که کشورهای دیگر توجه و گرایش مخصوصی نسبت به حیطه ادبیات فارسی و مفاخر کشور ما داشته و دارند.
یکی از طرح‌های ارزنده ولی ناتمام بنیاد فردوسی، تالیف دانشنامه فردوسی است که براساس گفته‌های شما در سال‌های اخیر قرار است با درونمایه تاثیر شاهنامه بر فرهنگ و هنر به رشته تحریر درآید اما با کمبود تخصیص اعتبارات روبه رو شده است. بالاخره سرنوشت تالیف این دانشنامه چه می‌شود؟
همان‌طور که در سوال هم اشاره کردید بزرگ‌ترین مشکلی که باعث شده در این حیطه دست روی دست بگذاریم و کار را متوقف کنیم کمبود بودجه است، در حالی که پیش‌تر وزیر علوم و همین‌طور وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، مستقیما نسبت به تخصیص بودجه‌ای مناسب برای شروع چنین طرحی دستور داده‌اند ولی نهادهای مربوط این درخواست‌ها را اجابت نکرده‌اند. از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و مجموعه معاونت‌های زیرمجموعه وزارت ارشاد نیز حمایت‌های لازم صورت گرفته اما برخی نهادها در این ارتباط کم‌کاری کرده‌اند.
به طور مشخص چه نهادهایی هستند؟
نهادهایی مثل خانه کتاب، انتشارات علمی فرهنگی، بنیاد دانشنامه‌نگاری ایران و... که با وجود توصیه‌های لازم از سوی وزارت ارشاد و وزارت علوم قدمی برنمی‌دارند و کمکی نمی‌کنند. حتی کارهای مقدماتی تالیف این دانشنامه نیز صورت گرفته است بویژه طی سال‌های اخیر به همت پژوهشگرانی چون زنده یاد عزیز‌الله جوینی این امر تا حدودی به جریان افتاد ولی با درگذشت ایشان طرح همچنان بی‌سرانجام مانده است.
در حال حاضر این طرح در چه مرحله‌ای قرار دارد؟
عملا متوقف شده است. با وجود آنکه مدخل‌های این دانشنامه نیز تا حدودی مشخص و انجام شده و روسای بیش از 50 کرسی زبان فارسی در جهان نسبت به قدم برداشتن در راه تالیف این دانشنامه اعلام آمادگی کرده‌اند اما واقعیت این است که این طرح در درجه نخست نیازمند بودجه است. البته بودجه کلانی هم نمی‌خواهد و اعتبارات آن به اندازه یک پروژه دانشگاهی است یا اینکه برخی دانش‌پژوهان اعلام کرده‌اند که حاضرند در این حیطه به شکل افتخاری کار کنند ولی باز هم مشاهده می‌کنیم که از بودجه لازم برای انجام این کار خبری نیست. باعث تاسف است که به کارهای پژوهشی ارزشمند اهمیتی که باید داده نمی‌شود.