عدالت به فروش می‌رسد

اگر طرفدار فیلم‌های سیاسی- تاریخی هستید حتما این فیلم را تماشا کنید. شاید فرصتی مناسب باشد که گاهی برخی فیلم‌های را تبلیغ کرد برای دیدن. رابرت ردفورد 2 فیلم دیدنی سیاسی دارد که هردوی این فیلم را باید چند بار دید. فیلم قبلی او «شیرها و بره‌ها» یک شاهکار تمام‌عیار است که مستقیما با مخاطبش ارتباط برقرار می‌کند. فیلمی تماشایی که به دلیل طرح بحث ‌های فراوان درباره دلایل حضور آمریکا در جنگ‌های عراق و افغانستان، اثری فوق‌العاده تماشایی به شمار می‌رود. ردفورد در نقش استاد دانشگاه از بی‌حالی دانشجوها متعجب و درمانده بود و رسما آنها را به مبارزه و اعتراض دعوت می‌کرد. اما فیلم توطئه‌گر درباره حادثه تاریخی ترور لینکلن است که درباره‌ آن کتاب‌های متعددی به نگارش درآمده است اما راجع به وقایع پس از ترور و محاکمه‌هایی که برگزار شد و افرادی که اعدام شدند کمتر در محافل تاریخی بحثی به میان می‌آید. فیلم توطئه‌گر 2 جنبه متنی و فرامتنی جذاب دارد. جنبه متنی به فیلم باز‌می‌گردد که رفورد تاریک‌ترین صفحات تاریخ پس از ترور آبراهام لینکلن را ورق می‌زند و پویشی متفاوت از رویدادهای پسا‌ترور است. آمریکایی‌ها اصرار دارند که لینکلن اسطوره است اما پویشی نو و تازه مطرح نمی‌شود که لینکلنی که طالب برده‌داری نبود و قائل به مساوات، جنگی 4 ساله را برافروخت که طی آن 600 هزار سرباز داوطلب جان خود را از دست دادند. چگونه مساواتی است که برای اقتدار اتحادیه فدرال، مبارزه با برده‌داری دستمایه خوبی برای جدالی 4 ساله است. اما کوبریکی فکر کردن (اشاره به نگره ضد‌جنگ) نگارنده سبب می‌شود گاهی موضوعی را مطرح کنم که به موضوع اساسی این فیلم که درباره ترور آبراهام لینکلن است ارتباط عمیقی دارد، ضمن اینکه این فیلم را می‌توان بیانیه و جوابیه علیه تصویر عدالت‌جوی لینکلن در فیلم آقای لینکلن جوان (جان فورد) دانست. نکته‌ای که فعالان حقوق مدنی کمتر درباره فیلم توطئه‌گر به آن اشاره می‌کنند همچنین در محافل علمی و تاریخی کمتر مطرح می‌شود موضوع کشتار 600 هزار تنی است. تمرکز فیلم توطئه‌گر بر ماجرای محکمه نظامی و اعدام زنی است به نام مری سورات (رابین رایت) مدیر پانسیونی که قاتلان لینکلن برای مدتی در آنجا سکنی گزیده بودند و مادر یکی از توطئه‌گران که پس از مدتی فرار خود را به مقامات فدرال تحویل داد. فرد ریک آیکن (از افسران سابق جنگ داخلی) دفاع از مری سورات را بر عهده دارد اما تلاش این وکیل در دفاع از موکلش با موانع شدیدی مواجه می‌شود از جمله زندانی شدن و تهدید شهودی که می‌توانستند به این زن کمک کنند. مری حاضر نیست به قیمت محکوم شدن پسرش خودش را نجات دهد و بر سر همین مساله تا پایان با وکیلش جدل می‌کند. آیکن که وکلالت این زن سر‌سخت را بر عهده دارد سعی می‌کند علاقه مادرانه او را سمت خویش جلب کند و از سوی دیگر هیچ کس حاضر به دفاع از این زن نیست و آیکن که مجبور به دفاع از این زن شده خودش یک سرباز نیروهای متحد به شمار می‌رود و این زن به اتحادیه نفرتی خاص دارد. محاکمه را وزیر جنگ آمریکا ادوین استنتون (کوین کلاین) در دادگاه نظامی ترتیب داده و از این محاکمه یک هدف بیشتر ندارد، اعدام سریع متهمان. فیلم حس و حال زمانه مورد اشاره را زنده می‌کند و در درجه نخست به مخاطب یادآوری می‌کند که این فیلم زمانه‌ای را تصویر کرده است که به‌رغم پیروزی شمالی‌ها، همچنان ترس شوریدن دوباره جنوبی‌ها وجود داشت. تماشا‌گر نخستین پیام فرامتنی که از درام دریافت می‌کند این است که صاحبان قدرت در ایالات متحده در شرایط بحرانی و از روی واهمه یا دستپاچگی تصمیم‌هایی می‌گیرند که مبتنی بر قانون اساسی و اخلاقی انسانی هم نیست و فیلم نقب می‌زند به تصمیمات پسا 11 سپتامبری و تصمیمات هیجانی برای آرام کردن افکار عمومی و مشتعل کردن جنگی خانمانسوز در خاورمیانه. کاربرد متنی فیلم نیز روشن کردن بخش‌های تاریک تاریخ است همراه با موعظه‌گری به سبک و سیاق آقای ردفورد. داستان محاکمه مری سورات در این فیلم به بحث‌های سیاسی مرتبطی دامن می‌زند و طبق نظر بسیاری از منتقدان تصمیمات درباره مری سورات کاملا یادآور بحث‌های فراوان درباره زندانیان گوانتانامو است. اوباما در اغلب وعده‌های پیش از انتخاباتی خویش بارها اشاره کرده بود گوانتانامو را تعطیل می‌کند و اعضای القاعده را در دادگاه‌های فدرال غیر‌نظامی محاکمه می‌کند که پس از مدتی این وعده ماقبل به قدرت رسیدن را فراموش کرد. نقطه قوت فیلم توطئه‌گر در این است که مدام این پیوند فرامتنی را به یاد مخاطب می‌آورد و حقوق از دست رفته قربانیان قانون را در ذهن متبادر می‌کند و هربار که وزیر جنگ مقابل دوربین ظاهرا می‌شود بی‌اختیار تصویر دونالد رامسفلد، وزیر دفاع آمریکا در دوران ریاست‌جمهوری بوش در ذهن متبادر می‌شود و سخنانش درباره گروه ترور، جمله‌بندی نزدیکی به سخنان رامسفلد بویژه در حمله به عراق و طرح یافتن اسامه بن‌لادن دارد. در فیلم، مری سورات را بی‌گناه محاکمه می‌کنند و برای اینکه جان سورات را پیدا کنند مادرش را پای چوبه دار می‌برند. ما‌به‌ازای این اتفاق را می‌توان در جهان امروز جست. بن‌لادن را نمی‌یافتند متهمان ردیف هشتم و نهم القاعده را زندانی و اعدام می‌کردند. مطرح کردن داستان این زن که کمتر در بحث قتل لینکلن از او نامی برده می‌شود بویژه در سرفصل‌های تاریخ دانشگاهی ایالات متحده سوژه بسیار جسورانه‌ای به شمار می‌رود و همانطور که اشاره شد پیام فیلم آقای لینلکن جوان در این فیلم نقض می‌شود. هرچند جان فورد تلاش کرد از لینکلن تصویری ارائه کند که مرد قانون و فردی قانونمدار است اما پس از ترور وی افرادی درباره قتل او دستگیر و اعدام می‌شوند که ارتباطی به این ماجرا نداشته‌اند و البته بسیاری از سوال‌هایی که در خود فیلم درباره ماجرای سورات تکرار می‌شود که با توجه به انزجار جامعه و ترور ناجوانمردانه مری سورات تا چه اندازه می‌توان امیدوار به برگزاری محاکم عادلانه بود. اینجاست که در تاریخ ایالات متحده عدالت به فروش رسیده و کسی از آن سخنی به زبان نمی‌‌آورد.