گروه فرهنگ و هنر: نزدیک به 80 بهار را پشت سر گذاشته و طبیعی است اگر این روزها کمتر حوصله‌ای برای مصاحبه یا حتی مباحثه داشته باشد. مخاطبانش به 2 دسته تقسیم می‌شوند؛ یا کاملا با او هستند یا کاملا علیه او و این از ویژگی‌های مردان بزرگ است. همچون دیگر فیلسوفان شخصیتی پیچیده دارد که به سادگی شناسایی‌اش ممکن نیست، گرچه به ظاهر حد اعتدالی از اشاعره و معتزله است اما دیدگاه‌های شخصی بسیاری در فلسفه دارد تا جایی که بعضا «حکیم»اش می‌خوانند. نظرات جالبی درباره حکمت دارد و می‌گوید همانطور که خاک یونان حکیم‌پرور بوده و سقراط، بقراط، افلاطون و... را پرورانده، خاک زنجان هم حکیم‌پرور بوده که «سهروردی» را پرورش داده است. جزو شاگردان مبرز امام خمینی(ره) و علامه طباطبایی(ره) محسوب می‌شود و در سخنانش می‌گوید که همه عقایدش را مدیون علامه است. بخشی از گفت‌وگوی فارس با استاد غلامحسین ابراهیمی‌دینانی را در ادامه می‌خوانید. آقای دکتر! در بسیاری از سخنرانی‌های خود از چهارپایی به نام «الاغ» مثال می‌زنید. احیانا این موضوع به دوران کودکی‌تان در دینان بازمی‌گردد که آن زمان الاغ در روستاها به وفور یافت می‌شد یا اینکه الاغ نمادی از کج‌فهمی یا عقل‌گریزی انسان‌هایی است که اتفاقا امروز تعدادشان کم هم نیست؟
خیر، ارتباطی به دینان و روستای ما ندارد، بلکه همان نماد کم‌فهمی و کج‌فهمی برخی افراد است به همین دلیل از این مثال استفاده می‌کنم. (با خنده)
دقیقا چه سالی در دینان (از توابع خمینی‌شهر در استان اصفهان) متولد شدید و تحصیلاتتان را کجا آغاز کردید؟
1313. زندگی من هم مثل زندگی هر انسان دیگری معمولی است و اعتقادی ندارم به اینکه بپردازیم دینانی چه سرگذشتی داشت، مهم این است که چه فعالیت علمی داشتم. در مدرسه نیم‌آورد اصفهان مقدمات علمی و ادبی را آموختم و با علاقه‌ای که به درس و کتاب داشتم متوجه شدم که شوق تحصیلم زیاد است، پس از تحصیلات آموزشگاهی شیفته نظام طلبگی شدم بنابراین به حوزه علمیه قم رفته و در مکتب امام خمینی(ره) و سیدمحمد داماد فقه و اصول آموختم.
چند سال در حوزه درس خواندید؟
10سال درس خارج خواندم و دروس فقه، ادبیات، منطق، بلاغت و اصول را گذراندم اما فلسفه را در دوره‌ای قوی‌تر از کلام دیدم و شروع به مطالعه آن کردم.
تا درجه اجتهاد در حوزه پیش رفتید؟
بله، اکنون همدوره‌ای‌های من مجتهد هستند و رساله منتشر می‌کنند و مرجع شده‌اند. اگر من هم در حوزه بودم، اکنون مرجع بودم.
پس چه شد که مسیر زندگیتان به دانشگاه و فلسفه افتاد؟
فضای حوزه‌ها در آن دوران بسته البته با معنویت همراه بود، بعد وارد دانشگاه شدم و این یکی از مهم‌ترین وقایع زندگی من است. در سال 1345 در دوره لیسانس دانشکده الهیات و در سال 1352 از دوره دکترای دانشگاه فارغ‌التحصیل شدم. سپس بین سال‌های 52 تا 62 طی کنکوری که برگزار شد در دانشگاه مشهد مشغول به تدریس شدم و یک سال بعد از انقلاب اسلامی بود که البته خوب تاریخ‌ها را به خاطر ندارم. خودم را به دانشگاه تهران منتقل کردم و از سال 62 تاکنون که با شما صحبت می‌کنم، استاد گروه فلسفه دانشگاه تهران هستم.
ازدواجتان در چه سالی سر گرفت؟
سال 53، همان سال نیز به عنوان استاد فلسفه دانشگاه فردوسی مشهد مشغول به تدریس شدم، ثمره ازدواجم نیز 2 دختر است.
فکر می‌کنم از دانشگاه بازنشسته شده باشید اما هنوز هم تدریس دارید...
بله، 2 سال پیش بازنشسته شدم اما هنوز گاهی در دانشگاه تهران و چند دانشگاه دیگر تدریس می‌کنم. تقریبا هر روز درس می‌دهم. یک درس عمومی هم دوشنبه‌ها در انجمن حکمت و فلسفه دارم که البته این درس عمومی و آزاد است.
همکاریتان با انجمن حکمت و فلسفه از دوران تدریس در دانشگاه مشهد بود؟
بله، من همکاریم را از همان سال‌های 55 و 56 به ریاست دکتر سیدحسین نصر با این انجمن آغاز کردم و البته توسط همین مرکز نیز رساله دکترای من درباره قواعد کلی فلسفه در 3 جلد منتشر شد، همان سال‌ها در دانشگاه مشهد تدریس می‌کردم.
اصلا چطور شد که فلسفه را از بین این همه رشته انتخاب کردید؟
علاقه ذاتی و درک محضر نورانی علامه طباطبایی ولاغیر!
بنابراین ارتباطات شما با علامه باید بسیار متفاوت و عمیق باشد، درست است؟
بله، دقیقا! من شاگرد علامه در درس‌های روزانه و جلسات خصوصی شبانه‌شان بودم که در این جلسات تنها تعداد انگشت‌شماری افراد حضور داشتند، بنابراین من از نزدیک با ایشان ارتباط داشتم و به لحاظ فکری نیز به یکدیگر نزدیک بودیم. ایشان در جلسات روزانه که عمومی برگزار می‌شد مباحث فلسفی را بیان می‌کردند که در این جلسات حتی بازاری‌ها هم حضور داشتند اما در جلسات شبانه تنها به باطن تفاسیر قرآن یا مباحث فلسفی عمیق می‌پرداختند.
از همان ابتدا در جلسات درس علامه طباطبایی شرکت داشتید؟
خیر، من در دوره اول جلسات علامه در قم نبودم اما از دوره دوم حضور داشتم، کم‌کم فهمیدم که ایشان نیز به من نظر خاصی دارند، ایشان فهمیدند که من شعر هم می‌گویم، یک روز از من سوال کردند و من نیز تصدیق کردم ولی ایشان صراحتا گفتند که فعلا شعر نگو! من دلیلش را پرسیدم و علامه گفتند که چون فلسفه می‌آموزی، ذهنت تخیلی می‌شود. متوجه توجه ایشان به خودم شدم بنابراین از همان دوران وارد جلسات شبانه ایشان شدم و من امروز اندیشه‌هایم را مدیون علامه طباطبایی هستم.
علاوه بر علامه در محضر اساتید دیگر نیز تحصیل کردید؟
بله، علاوه بر ایشان 11 سال نیز درس فقه و اصول را نزد امام خمینی(ره) خواندم، درس آقای بروجردی و مرحوم سیدمحمد محقق‌داماد را نیز درک کردم و البته تقریبا تمام مراجع قم در آن دوران را درس خارجشان را درک کردم اما نکته این است که فلسفه را نزد علامه طباطبایی خواندم و سپس فلسفه غرب را در دانشگاه تحصیل کردم و دیگر پس از سال‌ها فعالیت دانشگاهی فلسفی، فقه و اصول را کنار گذاشتم.
شما در جلسات علامه طباطبایی و هانری کُربن شرکت داشتید، چه ارتباط فکری با کُربن برقرار کردید؟
بله، مرتبا در این جلسات شرکت داشتم به همراه علامه از قم به تهران می‌آمدیم. کربن نیز چند ماهی در سال به ایران می‌آمد و باقی را در فرانسه بود. او بشدت مجذوب فلسفه و عرفان اسلامی شده بود و مطالب و کتاب‌هایش را به زبان فرانسه می‌نوشت، البته اکنون کتاب‌های او در کشورهای اسلامی جز عربستان‌سعودی ترجمه و خوانده می‌شود، برای مثال در مناطقی مثل ترکیه، مالزی، اندونزی، کشورهای حوزه بالکان و... درباره کربن خیلی انتقادها و مطالب بیان شده است. من کاری با اینها ندارم که واقعیت او چه بوده اما به ظاهر که بشدت علاقه‌مند تشیع و مجذوب فلسفه اشراق ملاصدرا بود، آثارش نیز در همین رابطه است. به عبارت بهتر می‌توان بیان کرد که غربیان از این طریق تاحدودی با فلسفه اسلامی آشنا شدند چرا که متاسفانه در کشورهای اسلامی علاقه به فلسفه کم است و فیلسوفان بزرگ اکثرا ایرانی هستند و همین افراد چون ملاصدرا را نیز چند سالی است که می‌شناسند. اخیرا که کتاب‌های کربن از فرانسه ترجمه شده کم‌کم یک شناخت‌هایی در غرب حاصل شده است.
در یکی از مصاحبه‌هایتان گفته بودید از کربن پرسیدند اگر اهل طریقتی، مرشدت کیست و او گفت من اویسی هستم! منظورش چه بود؟
بله، او گفته بود اما منظور این نبود که او مرشدش «اویس قرنی» است بلکه اویسیه فرقه‌ای هستند که معتقدند اصلا مرشد لازم نیست! خود اویس اصلا خدمت پیغمبر اسلام(ص) نرسید، یک دفعه آمد و نصف روزه رفت. از کربن پرسیدم که حالا مرشد لازم ندارید، ذکر که دارید، ذکر خفی یا جلی شما چیست؟ او گفت: همین که تا صبح ذکر قال الباقر و قال الصادق می‌خوانم، همین ذکر من است. این جوابی بود که کربن به من داد حالا هر طور می‌شود این را تفسیر کرد.
آقای دکتر! شما را هم به عنوان فیلسوف غرب‌شناس و هم فیلسوف اسلامی می‌شناسند اما گرایشتان بیشتر به فلسفه اسلامی است. آیا علتش احساس نیاز به این فلسفه در دنیاست؟
البته! من بیشتر فلسفه اسلامی کار کرده‌ام چرا که لازم است در این زمینه ناگفته‌ها بیان شود، فلسفه اسلامی مظلوم واقع شده و در سال‌های اخیر خوب در این حوزه کار نشده است.
اصولا اینکه فلسفه را به 2 بخش غربی و اسلامی تقسیم‌بندی کنیم، آیا دسته بندی معقول و صحیحی است؟
البته که درست است. فلسفه هم مثل بقیه علوم قابل دسته‌‌بندی است، البته فلسفه بالذات فلسفه است اما در محیط‌های مختلف رنگ و بوی متفاوتی دارد به طور مثال گلابی لبنان و نطنز یا سیب لبنانی و نطنز هر دو گلابی یا سیب هستند اما با یکدیگر فرق دارند. فلسفه، فلسفه است اما در غرب، تنوع فلسفه با نحله‌های متعدد بیشتر است و آن اندازه که در غرب تنوع نحله‌ای داریم در اسلام تفاوت وجود ندارد، چرا که غربی‌ها پس از رنسانس متنوع‌تر از ما کار کرده‌اند، بنابراین نتایجش نیز تنوع بیشتری دارد.
با این اوصاف، وضعیت فلسفه اسلامی در دوران معاصر را چگونه می‌بینید؟
من درباره امروز صحبت نمی‌کنم، هرچند دانشجویان و طلاب علاقه‌مند جوان در این حوزه بسیارند که روح فلسفه را درک کرده‌اند اما باز هم نیاز به کار و تلاش بیشتر داریم. باید نهفته‌های فلسفه و عرفان اسلامی را پیدا کنیم و تحقیق کنیم، خیلی نکات ناگفته مانده است. همین کتاب «ابن‌سینا و سخن بهمنیار» را که اخیرا درباره ناگفته‌های ابن‌سینا نوشته و منتشر کرده‌ام، بسیار جذاب و خواندنی است. یکهزار سال از وفات ابن‌سینا می‌گذرد و تنها کتاب «اشارات» و «شفا»ی او خوانده شده و دیگر کتاب‌ها ناخوانده مانده یا حتی باز نشده، بنابراین ناگفته‌ها بسیار است. این کتاب را 2 هفته پیش به بازار ارائه کردم و در نمایشگاه کتاب رونمایی شد، بنابراین اینها حرف‌های تازه ابن‌سیناست؛ نکاتی که قبلا به آنها توجه نشده است. علاوه بر ابن‌سینا، ملاصدرا نیز کتاب‌های بسیار و حرف‌هایی ناگفته دارد، خواجه نصیر فیلسوف گفت‌وگو و علامه دوانی که تاکنون سخنی درباره‌اش مطرح نشده بود، سهروردی نیز جز 3-2 عنوان کتاب که البته شرح و ترجمه‌های ناقصی بود، کتاب مستقل نداشت. اینها ایده‌های تازه است که بر آنها کار کردم چرا که فلسفه اسلامی را نزد استاد خوب آموختم و با فلسفه غرب نیز آشنا بودم. فلسفه تنها یک کتاب خواندن نیست باید با تاریخ فلسفه، نحله‌ها و ظرفیت آن آشنایی داشت؛ تنها در آن شرایط ایده‌های نو به ذهن می‌رسد وگرنه با یک کتاب فیلسوف نمی‌شویم.
کمی هم به حوزه عرفان بپردازیم؛ می‌دانم که به عرفان بسیار علاقه‌مند هستید. آیا عرفان را می‌توان با فلسفه آمیخت؟
بله، علاقه‌مند بسیار عرفان هستم و به یک معنایی، فلسفه اسلامی از عرفان جدایی‌ناپذیر است. ابن‌سینا که خود بزرگ‌ترین فیلسوف جهان اسلام است، یک عارف بزرگ نیز هست. متاسفانه برخی افراد از عرفان ابن‌سینا غفلت کرده و به آن تاکید نکرده‌اند، بنابراین به همان اندازه که ابن‌سینا یک عارف بزرگ است، یک فیلسوف سترگ نیز محسوب می‌شود. ملاصدرا نیز یک عارف و فیلسوف است. من معتقدم بلندترین و بزرگ‌ترین حرف‌های ممکن را عرفا زده‌اند، منتها برخی بر آنها دقت نکرده‌اند. بالاتر از حرف عرفا در عالم فکر بشری چیزی زده نشده است؛ سخن عرفا حرف‌های معقول است، بنابراین عرفا عقلانیت بالایی دارند.
خودتان نیز مراحل سیر و سلوک عرفانی را گذرانده‌اید؟
بله، همان دورانی که فلسفه خواندم با عرفان و عوالم آن از طریق آثار عرفای بزرگ آشنا شدم و از آن دوران تا امروز با عرفان سر و کار دارم.
عقل چه جایگاهی در اندیشه شما دارد؟
خداوند مافوق عقل را نیافریده است، اولین مخلوق خدا عقل بوده است: «اول ما خلق‌الله العقل»، بنابراین اولین مخلوق، عقل است و خدا هم با علم، عقل را آفرید. علم هم همان سنت عقل است. ما به خداوند عاقل نمی‌گوییم، عادل می‌گوییم! علم همان عقل است، پس نتیجه می‌گیریم که عالم نتیجه عقل است، یعنی عقل بالاتر از عالم است.
از اندیشمندان غربی بیشتر مجذوب اندیشه‌های چه بزرگان و فیلسوفانی شده‌اید؟
به طور مطلق نمی‌توانم بگویم ولی بین فیلسوفان غربی اندیشه‌های هگل و هایدگر را بیش از دیگران می‌پسندم ولی دیگران نیز هر کدام جایگاه خود را دارند.
از بین اندیشمندان اسلامی چطور؟ لابد ابن‌سینا...
بله، ابن‌سینا بزرگ‌ترین اندیشمند اسلامی است، بزرگ فلسفه و عرفان ماست. ملاصدرا را هم در جایگاه دوم می‌پسندم.
دکتر دینانی اوقات فراغتش را چطور می‌گذراند؟
کتاب می‌خوانم، همین! بیشتر می‌خوانم و اگر حالی داشته باشم، می‌نویسم.
علاوه بر مطالعه برای اوقات فراغت تفریح دیگری دارید؟
هیچ تفریحی! همین تدریس که البته کارم نیز محسوب می‌شود، تفریحم است و هنوز هم در سن کهولت درس می‌دهم.
به هنر هم علاقه‌مندید؟
بله، به هنر علاقه دارم.
چه شاخه‌ای از هنر؟
موسیقی! بیشتر از هر هنری موسیقی را می‌پسندم.
چه نوعی از موسیقی را گوش می‌دهید؟
موسیقی‌های سنتی ایرانی خودمان را گوش می‌دهم، از موسیقی غربی بیزارم، یک ذره هم گوش نمی‌دهم؛ جایی بشنوم، گوشم را می‌گیرم و فرار می‌کنم! هر چه تلاش کردم به موسیقی غربی عادت کنم، نتوانستم. این موسیقی‌هایی را که امروز شما جوان‌ها گوش می‌دهید، نمی‌پسندم.
سینما و تلویزیون چطور، علاقه دارید؟
نه، حوصله‌اش را ندارم! خیلی سینما نمی‌روم، بیشتر همان کتاب می‌خوانم و موسیقی گوش می‌دهم، گاهی نیز دوستان سابقم را ملاقات می‌کنم.
آقای دکتر! برنامه «معرفت» شما هنوز هم از شبکه 4 پخش می‌شود، برنامه‌تان تا کجا ادامه دارد؟
قراری که نداریم. مادامی که مخالفان جلوی ما را نگیرند، ما فعالیت می‌کنیم.
انتقاد هم به این برنامه شده است؟
بله، مخالفان شدید دارد، بنابراین اگر قطع نشود ان‌شاءالله ادامه خواهیم داد.