«راه آبی ابریشم» اخیرا در شبکه نمایش خانگی توزیع شده است و به بهانه مرور فیلم‌های رضا کیانیان برای چندمین‌بار از شبکه نمایش پخش شد اما هر بار که راه آبی ابریشم را می‌بینیم باز داغ دلمان تازه میشود که چه فرصت‌هایی را سینمای ایران به سادگی از دست می‌دهد. قبل از آنکه راه آبی ابریشم در بیست و نهمین جشنواره فیلم فجر سال گذشته به نمایش درآید، سازندگان این اثر با تبلیغات گسترده‌ای به اهالی رسانه وعده‌های فراوانی داده بودند که با اثری تاریخی و با‌کیفیت مواجه خواهند بود اما چنین نشد و متاسفانه فیلم راه آبی ابریشم به رغم هزینه گزافی که به فارابی تحمیل شد، نتوانست انتظارات را برآورده کند. مشکل عمده فیلم راه آبی ابریشم، ریشه فیلمنامه است و زمانی‌که فیلم اثری تاریخی باشد به مراتب کار نویسندگان دشوار‌تر میشود اما فیلمنامه راه آبی ابریشم آنچه روی کاغذ ترسیم شده، عملا فیلمنامه فوق‌العاده ضعیفی است و برگردان سینمایی آن دارای نقصان فراوان است و کارگردانی در آن از اهمیت چندانی برخوردار نیست. سینمای ایران با پول‌هایی اینچنین و شیوه مدیریتی اعتماد فردی به سینماگران، نمی‌تواند به سینمایی درخور، مطابق با استاندارد‌های جهانی دست یابد. راه آبی ابریشم قرار بود فیلمی باشد که دریانوردی منحصر به فرد مسلمانان ایرانی را پس از ظهور اسلام در این سرزمین با‌شکوه و با‌عظمت نشان دهد اما آنچه امروز روی پرده سینماهاست رنگی از جلال و جبروت را بر‌نتابانده و دریانوردی با‌شکوه ایرانیان چشم‌نواز نیست. تغییرات کلان مدیریتی در موسسه فارابی به تبع تغییر کلان مدیران سینمایی، سبب تغییرات عمده در فیلمنامه و گم شدن استراتژی و سنگ‌بنای ایدئولوژی فیلم شد. راه آبی ابریشم قرار بود نخستین سفر دریایی مسلمانان ایرانی از بندر سیراف (بندر طاهری فعلی) را به بندر کانتون چین و عظمت و شکوه ناخدا «سلیمان سیرافی» تاجر و دریانورد مشهور ایران را تصویر کند اما ماحصل تغییر مدیریت فارابی و عدم نظارت بر تولید راه آبی ابریشم در نهایت بدل شد به فیلمی دختر- پسری در بستر تاریخی.
اگر از زاویه‌ای دیگری بخواهیم جریان فیلم‌های بیگ‌پروداکشن تاریخی را در هالیوود بررسی کنیم، به نتایج جالبی دست خواهیم یافت. در هالیوود اگر قرار است اثری تاریخی و عظیم ساخته شود معمولا چند تاریخ‌شناس حول آن اتفاق و رویداد تاریخی تحقیق می‌کنند، سپس حاصل این تحقیقات در اختیار گروه فیلمنامه‌نویسی قرار می‌گیرد و در نهایت کارگردان انتخاب میشود تا سکان هدایت فیلم را به‌دست گیرد. درست است که محمد بزرگ‌نیا در ساخت فیلم‌های دریایی تبحری خاص دارد اما تاریخ‌شناس و کارشناس تاریخ نیست، پس طبیعی است نتواند فیلمنامه‌ای تاریخی را به نگارش درآورد. اگر چنین شود که برای ساخت آثاری از این دست تنها به یک نفر اعتماد کنیم که خود فرد در جایگاه یک محقق تاریخی ظاهر شود و در مرحله بعد فیلمنامه همان تحقیق را به نگارش درآورد و خود نیز سکان هدایت فیلم و کارگردانی را از آن خود کند به بیراهه رفته‌ایم و نتیجه‌اش میشود راه آبی ابریشم و تماشاگر ایرانی، در فیلم پر‌هزینه راه آبی ابریشم به جای آنکه با سلیمان سیرافی، شخصیتی پر‌افتخار در تاریخ ایران آشنا شود و اطلاعات بی‌شماری از این شخصیت دریافت کند، با شخصیتی خیالی به نام شازان (بهرام رادان) و ماجراجویی‌های وی آشنا میشود، در نتیجه ماهیت فیلم برای بازنمایی تاریخ کاملا به خطا می‌رود. متاسفانه باید اقرار کرد فیلمنامه راه آبی ابریشم با سطحی‌نگری مرسوم فیلمسازان ایرانی ساخته شده که تنها نگرانی دراماتیک سازندگان، وصال پسر و دختر جوان فیلم یعنی شازان و ماهور بوده است فارغ از اینکه بزرگ‌نیا فرصت مغتنمی را در اختیار داشته تا در قالب یک اثر 2 ساعته به بازنمایی عمیقی از تاریخ بپردازد و با نهايت تأسف و تأثر، نه تاریخ محقق
شده، نه بزرگی و جلال دریانوردان ايراني که در تاریخ ویل دورانت از آنان بسیار نوشته است. در راه آبی ابریشم، تاریخ گفته نشد بلکه جعل تاریخ محقق شد، ضمن اینکه داده‌های فیلمنامه به‌قدری مینی‌مال است که بیننده عمق مطلب را از این شخصیت تاریخی- سلیمان سیرافی- دریافت نمی‌کند. نکته دیگر به نوع دیالوگ‌های جاری در این فیلم باز‌می‌گردد. سریال‌های تاریخی عرضه شده در تلویزیون و سینما عمدتا اصرار دارند گویش کهن فارسی از کام بازیگران برون تراود، این نوع نگرش به دیالوگ‌های آثار تاریخی نوعی آفت است. راه آبی ابریشم مصداق شور است که دیالوگ‌هایش کاملا عصا قورت داده و خشک است، حتی در حالتی که بازیگران رفتاری کاملا معمولی از خود نشان می‌دهند گویی در حال جدال با یکدیگر هستند. برای اثری تاریخی که فیلمنامه پر و پیمان ندارد و در کارگردانی ضعیف است مصداق‌های فراوانی وجود دارد. در یکی از صحنه‌های کلیدی فیلم، توفانی حدودا به اندازه یک دقیقه و 30 ثانیه آغاز میشود و با شکستن ظرف آب شیرین دریانوردان تمام میشود. واقعا برای تماشاگر تعجب‌آور است، اصلا در این پروژه ملی که قرار بود شکوه و عظمت صنعت کشتی‌سازی ایرانی‌ها در دوره پس از اسلام تصویر شود؛ با این سکانس همه چیز شکل وارونه‌ای پیدا میکند و زیر سوال می‌رود. در این موضوع شکی نیست که عظمت صنعت کشتی‌سازی دریانوردان ایرانی بر جریده تاریخ ثبت است، منتها این عظمت با یک توفان کاملا کوچک- یک دقیقه و 30 ثانیه‌ای- و فرو نشستن دکل حقیر و صغیر جلوه میکند. پس از آنکه بشکه آب شیرین نابود میشود ناگهان فیلم دچار ایست دراماتیک شده و توفان قطع میشود، در صورتی که آگاهان می‌دانند حداقل یک توفان دریایی تقریبا حدود 2 ساعت به طول خواهد انجامید و درک این توفان یک دقیقه و 30 ثانیه‌ای برای تماشاگر کمی دشوار است، ضمن اینکه فرآيند و روال این توفان به هیچ عنوان از جلوه بصری مناسبی برخوردار نیست و فرآیند توفان اتفاقی دراماتیک و تاثیر‌گذار نیست.
از دیگر عیوب این فیلم این است که قرار اولیه سازندگان با مدیریت قبلی فارابی بر این بوده که دریانوردی اسلامی محور درام فیلم باشد اما با توجه به فضای فیلم از جمله کوچک بودن لنج‌ها که اصلا در قیاس با آنچه درباره کشتی‌های عظیم ایرانی در بندر سیراف شنیده‌ایم بیشتر به یک شوخی می‌ماند. نکته قابل توجه دیگر در نوع طراحی لباس شخصیت‌های این فیلم است.
بهتر می‌دانیم که دریانوردان ایرانی در جنوب کشور به علت میزان گرما و اندازه بالای درجه حرارت هوا هیچگاه بوت و چکمه‌های گرم و چرمی نمی‌پوشیدند، ضمن اینکه جاشوها و اصولا هیچ دریانورد ایرانی ساکن بندر سیراف، هنگام دریانوردی، در سده سوم هجری قمری شلوار به تن نداشته‌اند، دریانوردان و جاشوهای ایرانی اغلب طبق گواه تاریخ دشداشه به تن داشته‌اند نه شلوار و چکمه‌های چرمی. این سبک طراحی لباس نیز موازی همان تحریف‌های تاریخی در فیلم راه آبی ابریشم صورت پذیرفته است.
فیلم معایب و حفره‌های فیلمنامه‌ای فراوانی دارد و زمانی که تماشاگر با پس‌زمینه تاریخی ذهنی حول بندر سیراف و سلیمان سیرافی به تماشای این فیلم می‌نشیند در انتهای فیلم نتیجه‌ای همراه با آگاهی عایدش نمی‌شود. نکته مهم دیگری که مسبب صدمات فراوانی به این فیلم شده تاکید روی شخصیت خیالی شازان به عنوان قهرمان فیلم است که در ابتدا فاقد ویژگی‌های ظاهر یک ایرانی در سده سوم هجری است، نکته دیگر که در طول فیلمنامه گریبان اصل داستان را می‌گیرد این است که چطور ممکن است شاگردی که از مکتبخانه تنها برای کتابت سفر آمده است بعد از گذشت مدتی بدل به یک ناخدای حاذق شود تا آنجا که سلیمان سیرافی ناگهان هدایت کشتی دوم را به او می‌سپارد. مگر شازان تا قبل از آغاز روایت فیلم در دانشکده دریایی تحصیل کرده که می‌تواند هدایت یک کشتی را در سده سوم هجری بدون هیچ تجربه‌ای بر‌عهده گیرد.