نگاه

کارهای گزیده، شاهکارهای برگزیده فیلم فوق‌العاده ساختن با «تردید» و «بی‌پولی» وودی آلن در شرح دلبستگی جنون‌آمیزش به آثار برادران کمدین «مارس» و بویژه «گروچو- مارکس» می‌گوید: «بعضی‌ها چنان استعداد درونی و ذاتی دارند که نیاز نیست کار خاصی انجام دهند تا شاهکار بیافرینند. فرضا در خطوط ساده پیکاسو، چیزی نهفته است که آن را از دیگران متمایز می‌کند». فیلم‌های «تردید» و «بی‌پولی» واپسین ساخته‌های واروژ کریم مسیحی و حمید نعمت‌الله از آثار متفاوت جشنواره بیست و هفتم فیلم فجر بودند که نشان دادند کارگردانانشان از این دست هستند؛ هنرمندان کم شماری که کارهای با فاصله اما با حوصله انجام می‌دهند. گزیده کار می‌کنند اما برگزیده و شاهکار! شاهد این مدعا هم نه فقط فیلم‌های اخیر که فیلم‌های سابق آنها نیز هست؛ «بوتیک» و «پرده آخر». بی‌تردید رفتن و با تردید آمدن واروژان* سینما کم‌کم باورمان شده بود که نخستین تابلوی نقره‌پوش واروژ کریم مسیحی، درست مانند نام آن فیلم (پرده‌آخر) روایت فیلمسازی او بود و گویا درخشان‌ترین پدیده حافظه جشنواره فجر که آمدنش با کیفیتی مثال‌زدنی اتفاق افتاده بود. پس از قهرمان شدن (از دید ورزشی‌نگاران)، در میان حیرت اهالی قصر سلولوئیدی سینما به همان سرعت و ناباورانه بر بال سیمرغ جشن نهم (در مقام بهترین کارگردان) تا قله قاف پر کشید؛ قاف توقف نقره‌ای! به هر روی زیباروی، واروژان سینمای خسته ما، بر ترانه تردید فائق گشت و با «تردید» آمد. موتیف محبوب کارگردان محبوب، یعنی تعریف اسلوب روابط در بستری معمایی و تعلق خاطرش به تعلیق تمام قدی که دوز درام را در دام خویش مهار می‌کند بسان «پرده آخر» و اولش در اثر کنونی یعنی «تردید» نیز ردی پررنگ دارد. شاید آرامش با حوصله و مشکوک ثلث نخستین هر دو اثر کریم مسیحی و غبارروبی چند ریشتری ادامه داستان‌هایش، به نوعی مانند آثار بزرگ فیلمساز فقید ایتالیایی، مایکل آنجلو آنتونیونی بویژه «آگراندیسمان» او است. این آرامش پیش از توفان، در جایگاه مقابل استادانی چون مسعود کیمیایی (کیمیای موج نوی سینمای ایران) مستقر می‌شود. در بیشتر آثار کیمیایی، روایت داستان، با توفان آغاز می‌شود و با زخم و زخم و... پی گرفته می‌شود. در نظرگاهی چنین واروژ کریم مسیحی را می‌توان مومن به منطق روایی ارسطویی و کلاسیکی نمودار آنتالپی حوادث دانست: نظمی در شروع داستان وجود دارد؛ هرچند اتمسفر لوکیشن، آبستن حدوث یک حادثه باشد. نظم در مثلث میانی، فرو می‌پاشد و فی‌النهایه سکانس، نظم تازه‌ای را می‌پذیرد. «تردید» هر چه خوب، هر چه کم‌رمق اما امضای واروژان را بر تمام میزانسن‌هایش دارد؛ امضایی که لحظاتی ما را به دنیای روابط تعلیق بار سینمای خاچیکیان همیشه ماندنی، می‌برد و لحظاتی دیگر شانه به شانه دکوپاژ‌های دیوید فینچری می‌ساید! به هر طریق می‌توان گفت بی‌تردید جشنواره بیست و هفتم فجر بی‌«تردید» چیزی را کم داشت، مثل تمام این سال‌های دور از سینما بودن کریم مسیحی... بی‌پولی، امید به زندگی بالا در محله زیر فقر! شاید برای انسان معاصر هیچ ماهیتی ضروری‌تر از «امید» نباشد. در تنگسیر مسیر نفسگیر قرن، بازخورد فیلمی که حالمان را بهتر کند فراتر از برخورد هاردون و امثالهم خواهد بود، از آن رو که مجال تنفس و تبسم بنی‌آدم در دیار و دوره دیجیتال، مجمل‌تر و کمتر شده است. حمید نعمت‌الله که در سال 1382 با نخستین فیلمش، یعنی «بوتیک» بیت‌الغزل ترانه 82 سینمای وطن را سروده بود و بشارت میلاد فکری بکر و مرتفع را داده بود اینک با رونمایی از «بی‌پولی» تاکید کرد که در همان مسیر خوش آب‌‌وهوا به سمت رفعت قله‌های رفیع در حال اوج است. «بی‌پولی» روایتی است کمیک از حکایتی تراژیک و صدالبته اپیدمیک! موتیف بی‌پولی! همان روش «بوتیک» را به سولک است: اینکه در سخت‌ترین ثانیه‌ها هم می‌توان «بهانه ساده خوشبختی» را یافت و دل به آن خوش داشت و بتوان گذار بی‌گدار زندگی را پشت سر گذاشت با طرح یک لبخند! شاید همین پاراگراف امیدبخش بعد از تماشای «بوتیک» و «بی‌پولی» نوشته شده باشد و نوشته شود و این خود دلیل سینماست. این سینمای خیال بلد، قرار است حال‌مان را بهتر کند و حمید نعمت‌الله، رگ خواب دل ما را گویی به کف دارد. گهگاهی باید زاویه‌ای تازه جست و از آن نظرگاه به واقعیت واقعا تلخ نظر کرد. داستایوفسکی هم با این ایده موافق است: «اگر هنر نمی‌بود واقعیت انسان را خفه می‌کرد...» یا بی‌خیال واقعیت می‌شویم یا اینکه باور می‌کنیم تمام این فراز و نشیب که تا ثریا می‌رود از قرار کج، «زندگی» نام دارد، اخوان ثالث می‌گوید هنوز: زندگی شاید همین باشد/ یک فریب ساده و کوچک... * در زبان ارمنی نام پرنده‌ای است که عمری کوتاه دارد. فروتن «همه درياها» را روايت مي‌كند برنا: فيلم مستند «همه درياها» با طراحي و كارگرداني عليرضا آقايي و با روايتگري محمدرضا فروتن روي ميز تدوين قرار گرفت. كارگردان «همه درياها» اظهار كرد: هدف از توليد اين فيلم، رساندن پيام «هرمز؛ ايوان طلايي خليج‌فارس» كه صلح بود به جهان است.