دانش پورشفیعی: مجموع تولید فولاد خام دنیا در سال 2012 به یک میلیارد و 530 میلیون تن رسید که این رقم حدود یک درصد بیش از سال 2011 بود. در سال 2011، یک میلیارد و 515 میلیون تن فولاد تولید شد. تولید فولاد ایران در سال 2011، 13 میلیون تن بود. همچنین تولید فولاد ایران در 4 ماه نخست سال 2013 میلادی با کاهش7/2 درصدی به بيش از 4 میلیون و 789 هزار تن رسيد. این میزان تولید نسبت به 4 ماه اول سال 2011 افزایش 2/6 درصدی را نشان می‌دهد. ایران در این 4 ماه، پانزدهمین فولادساز بزرگ جهان بود. برای بررسی احوال این روزهای صنعت فولاد کشور با سید رسول خلیفه سلطانی، دبیر انجمن تولیدکنندگان فولاد به گفت‌وگو نشستم. در یک دهه اخیر در صنعت فولاد چه اتفاقاتی افتاده است؟
چنانچه صنعت نفت و پتروشیمی و صنایع معدنی را 2 شاه‌بال توسعه اقتصادی برای کشور در نظر بگیریم در صنایع معدنی، صنعت فولاد بسیار برجسته است.
چرا؟
ما ذخایر سنگ‌آهن زیادی داریم و 2 درصد ذخیره جهانی در اختیار ایران است. همچنین ذخایر گازی بالا برای تولید فولاد، عرصه جغرافیایی گسترده و تجربه حدود 50 ساله تولید داریم. در یک دهه اخیر رشد فولاد نمایان شده و در آینده نیز این رشد کیفیت فزاینده‌ای خواهد داشت.
شاخصه‌های این رشد چیست؟
در سال 1383 متوسط سرانه مصرف فولاد حدود 217 کیلوگرم بوده در صورتی که این رقم اکنون به 350 کیلوگرم رسیده که رشد خوبی را نشان می‌دهد. این میزان باید تا افق 1404 به یکهزار کیلوگرم برسد. همچنان كه توليد فولاد نيز در اين سال بايد به 55ميليون تن برسد در این سال‌ها توانسته‌ایم سهم تولید خود را به طور متوسط در دنیا حفظ کنیم.
دلایل این رشد مصرف داخلی چیست؟
یکی از شاخصه‌های توسعه اقتصادی، افزایش مصرف فولاد است. این نشان می‌دهد که کشور در ساخت و ساز و توسعه بوده است. علاوه بر این تولیدکنندگان فولاد توانستند، فاصله میان مصرف و تولید داخلی را ثابت نگه دارند. اکنون سالانه حدود 8 میلیون تن واردات فولاد داریم که این میزان در 8 سال اخیر رشد نکرده است. یعنی هرچه مصرف افزایش پیدا کرده، تولید داخلی جوابگو بوده است. رشد فولاد در گردونه اقتصادی، نقش محرک ویژه‌ای دارد پس نباید به اینجا بسنده کنیم که فقط فاصله میان تولید و مصرف داخلی و واردات را کاهش دهیم بلکه باید حدود 8 تا 10 میلیون تن مازاد مصرف داشته باشيم و با صادرات آن در بازارهای پرمصرف منطقه حضور یابیم.
عوامل رشد تولید در یک دهه اخیر چه بود؟
یکی از عوامل مهم، خصوصی‌سازی بوده است. خصوصی‌سازی در صنایع معدنی بهتر از دیگر بخش‌ها صورت گرفت طوری‌که در حوزه وزارت صنعت، معدن و تجارت و در حوزه صنایع معدنی تا80 درصد خصوصی‌سازی پیش رفته است. علاوه بر این بخش خصوصی هم اقبال خوبی نشان داده و تجار و فعالان بازار فولاد به‌طور موثر در این صنعت ورود کرده‌اند و اکنون بنگاه‌هایی را سراغ داریم که با سرمایه‌های تجاری بخش خصوصی راه‌اندازی شده و با تکنولوژی برتر و مصرف انرژی کمتر، سرآمد تولید فولاد در کشور هستند.
سهم بخش خصوصی از تولید سالانه فولاد چقدر است؟
بخش خصوصی به‌طور عمده از محصول نهایی آغاز کرد، آن هم به دلیل نزدیکی به بازار مصرف و در ادامه وقتی نیازمند مواد اولیه شد به تولید شمش روی آورد. بخش خصوصی از سهم 3 تا 5 درصدی تولید آغاز کرد و اکنون حدود 20 درصد از سهم تولید فولاد کشور را در اختیار دارد.
رقم تولید سالانه فولاد را هم بفرمایید؟
اکنون ظرفیت نصب شده تولید محصول نهایی فولاد، 23 میلیون تن است که حدود 6 تا 7 میلیون تن آن در اختیار بخش خصوصی است. تولید سالانه فولاد خام نیز 5/17 میلیون تن است که حدود 5/2 تا 3 میلیون تن آن به بخش خصوصی اختصاص دارد که تا یک سال آینده حدود 5/1 میلیون تن دیگر به تولید فولاد خام بخش خصوصی اضافه خواهد شد.
در حال حاضر وضع پروژه‌های تولید فولاد در کشور چگونه است؟
در کل کشور با توجه به طرح‌های در دست افتتاح حدود 36 میلیون تن ظرفیت تولید فولاد خام در دست احداث است. حدود 7 میلیون تن از این رقم حدود 80 درصد پیشرفت فیزیکی کرده و حدود 8 میلیون تن دیگر نیز 30 تا 80 درصد پیشرفت فیزیکی را نشان می‌دهد، بقیه هم حدود 30 درصد پیشرفت فیزیکی داشته‌اند. امیدواریم ظرف 4 تا 5 سال آینده حدود 26 میلیون تن به ظرفیت تولید فولاد اضافه شود که توسط شبه‌دولتی‌ها (بخش دولتی در صنعت فولاد در حال کوچک شدن است) و بخش عمومی غیردولتی مدیریت می‌شود و بیشتر شرکت‌های سرمایه‌گذاری در آن نقش دارند. همچنین یک بخش هم شامل طرح‌های هفتگانه (7 طرح فولادی) است که حدود 8 میلیون تن ظرفیت تولید را به خود اختصاص می‌دهد.
با بهره‌برداری از این طرح‌ها تا 5 سال آینده ظرفیت تولید فولاد در پایان این مدت صد‌درصد رشد خواهد کرد، متوسط رشد صنعت فولاد سالانه چقدر است؟
پیش‌بینی متوسط رشد صنعت فولاد ایران برای سال آینده 20 درصد است، در صورتی که متوسط رشد جهانی فولاد در یکی، دو سال گذشته کمتر از 9/6 درصد بوده است.
موضوع سنگ‌آهن یکی از دغدغه‌های تولیدکنندگان فولاد بوده و هست. گاه در این سال‌ها تولیدکنندگان فولاد به تولیدکنندگان سنگ‌آهن هشدار می‌دادند که قیمت‌ها را کاهش دهید و عرضه را بیشتر کنید، از سوی دیگر و با توجه به ذخایر غنی سنگ‌آهن و اکتشافات خوبی که صورت گرفته و تاکید تولیدکنندگان سنگ‌آهن بر این موضوع که توان صادرات بالایی دارند و اینکه آنها اطمینان دارند قادر به تامین نیاز داخل هستند و می‌خواهند مازاد آن را هم صادر کنند، پس از نظر شما دلیل این گپ و گفت میان 2 گروه تولیدکننده چیست؟
در سنگ‌آهن چند بازار داریم؛ یک کنسانتره، دیگری سنگ دانه‌بندی. کنسانتره سنگی است که باید از آن گندله‌سازی شود. کارخانجات گندله‌سازی کشور به این کنسانتره نیاز دارند و ایران جزو معدود کشورهایی است که با روش احیای مستقیم، فولاد تولید می‌کند. طبیعی است که کنسانتره با خلوص 67 تا 68 درصدی باید به مصرف گندله‌سازی برسد و دلیلی ندارد که صادر شود آن هم به کشورهای قطر و چین، پس کنسانتره‌ای برای صادرات نداریم. اما آنچه برای صادرات داریم و تولیدکنندگان سنگ‌آهن بر آن تاکید دارند، سنگ دانه‌بندی است. در سال گذشته حدود 17 میلیون تن سنگ دانه‌بندی صادر کردیم. از این سنگ نمی‌توان در روش احیای مستقیم استفاده کرد، چون هماتیتی است و باید در روش تولید فولاد با زغال‌سنگ استفاده شود. در ایران روش‌های زغالی را به زغال کک‌شو منحصر کردیم که فقط ذوب‌آهن اصفهان با آن تولید می‌کند. متاسفانه چون زغال کک‌شو در کشور کم داریم بنابراین باید تکنولوژی‌های دیگری که زغال غیرکک‌شو را هم بتواند در آن استفاده کند، ترویج دهیم. خوشبختانه چون بخش خصوصی معادن کوچک داشته و تکنولوژی‌های کوچکی هم وجود دارد که می‌تواند سنگ دانه‌بندی هماتیتی را به زغال‌سنگ غیرکک‌شو فرآوری کند، در نهایت این تکنولوژی باید به کشور بیاید. در این باره جلساتی در ستاد فولاد وزارت صنعت، معدن و تجارت برگزار شد و بخش خصوصی تشویق شده تا آن را به کشور وارد کند. صحیح نیست سنگ دانه‌بندی با عیار متوسط 53 درصد را صادر کنیم.
مصرف انرژی در واحدهای فولادی قابل توجه است. پس از اجرای قانون هدفمند کردن یارانه‌ها، تولیدکنندگان فولاد متقاضی متعادل کردن قیمت‌ها بودند. اکنون وضع به چه صورت است؟ سهم انرژی از هزینه‌ها چقدر است؟
با قیمت‌های موجود هنوز فشار زیادی روی تولیدکنندگان فولاد نیامده ولی چنانچه قیمت‌ها بخواهد از یک سطحی بالاتر برود، نگران‌کننده است. در ایران مبنای تولید فولاد را در واحدهای احیاي مستقیم روی گاز گذاشته‌ایم. این روش در کشورهای دارای گاز فراوان قابل اجرا بوده و طبیعی است که ایران هم چنین تکنولوژی را به دلیل گاز ارزان و نوع سنگ‌آهن مگنتی موجود در کشور رواج دهد. در اینجا با در نظر گرفتن همه مزیت‌های نسبی تولید نباید برای تولید به هر قیمتی تن داد، اکنون قیمت‌ها مناسب است.
میزان سرمایه‌گذاری صورت گرفته از سوی بخش خصوصی در صنعت فولاد چقدر است؟
حدود 4 تا 5 میلیارد. چنانچه سالانه حدود 10 میلیون تن واردات فولاد به کشور داشته باشیم این 50 میلیون تن در یک دوره 5 ساله حدود 20 میلیارد دلار ارزبری دارد. با این رقم می‌توان حدود 24 میلیون تن فولاد در کشور تولید کرد. این میزان تولید به دنبال خود 10 هزار اشتغالزایی مستقیم دارد. از سوی دیگر چنانچه بتوان آن اختلاف بین مصرف داخلی و تولید داخلی که حدود 8 میلیون تن است را با تولید داخلی در چند سال آینده پر کرد، اتفاق بسیار بزرگی در کشور خواهد افتاد.
مثل آن اتفاقی که در واردات شمش افتاد؟
در 4 سال گذشته حدود 5/5 میلیون تن شمش فولادی وارد می‌کردیم که این رقم اکنون به 5/2 میلیون تن کاهش پیدا کرده است. مطمئنم این عدد تا یک سال آینده به 5/1 تا یک میلیون تن کاهش پیدا می‌کند و تا چند سال آینده به صفر می‌رسد و ایران تا 4 سال آینده، صادرکننده شمش خواهد بود.
پس با این افزایش توان تولید باید به فکر صادرات فولاد هم بود؟
در روش احیای مستقیم، فرآوری‌های دیگر هم وجود دارد، مثل آهن اسفنجی که می‌توان آن را در قالب بریکت صادر کرد. کشورهایی مثل عراق، افغانستان و کشورهای حوزه خلیج فارس هدف‌های صادراتی بزرگ ایران هستند ولی کشور ترکیه هم می‌تواند هدف صادراتی ایران باشد. به ترکیه می‌توان شمش و میلگرد صادر کرد ولی می‌توان آهن اسفنجی بریکت شده که جایگزین خوبی برای آهن قراضه است را هم به ترکیه صادر کرد، چون ترکیه از سنگ‌آهن، فولاد تولید نمی‌کند و 80 درصد فولاد تولیدی آن از محل قراضه است. ترکیه‌ای که از سطح دنیا آهن قراضه جمع‌آوری می‌کند، می‌تواند بریکت آهن اسفنجی را از ایران بخرد. به طور قطع ایران در موقعیت بسیار خوبی برای صادرات قرار دارد، بنابراین فقط نباید به تامین نیاز داخل فکر کرد؛ باید میزان صادرات را تا 20 میلیون تن افزایش داد.
هیچ کشوری در دنیا به اندازه ایران بازارهای هدف صادراتی نزدیک برای فولاد ندارد؟ سهم ایران از تولید جهانی فولاد حدود یک درصد است.
سهم فولاد تولید شده در خاورمیانه از تولید جهانی حدود 3/1 درصد است، یعنی ایران دو‌سوم فولاد خاورمیانه را تولید می‌کند، پس خاورمیانه فولاد مصرفی مورد نیاز خود را وارد می‌کند، در حالی که ایران می‌تواند همه نیاز بازار خاورمیانه را تامین کند.
آیا در دیگر کشورهای مطرح تولیدکننده فولاد، تکنولوژی پیشرفته‌ای وجود دارد که ایران بتواند از آنها برای تولید فولاد استفاده کند؟
در توسعه تکنولوژی فولاد در ایران کارهای خوبی صورت گرفته است. چنانچه کشور به بازارهای صادراتی قدم بگذارد، محصولات فولادی کشور توان صدور به همه نقاط جهان را دارد. اکنون محصولات تولیدی فولاد مبارکه تا قلب اروپا صادر می‌شود. اما نکته‌ای که در این میان وجود دارد این است که 2 مسیر تکنولوژی در صنعت فولاد وجود دارد؛ یکی تکنولوژی گاز و در واقع روش احیای مستقیم که اختصاص به کشورهایی دارد که گاز فراوان دارند. مسیر بعدی تولید از طریق زغال‌سنگ بوده و پایه آن در دنیا کوره‌های بلند هستند که 60 تا 70 درصد فولاد تولیدی دنیا با این روش صورت می‌گیرد. این روش مقرون به صرفه بوده و همچنان پیچیده‌ترین رآکتوری است که انسان برای تولید فولاد خلق کرده است. در ایران چون زغال کک‌شو کم داریم، فقط تا 8-7 میلیون تن فولاد می‌توانیم با روش کوره بلند تولید کنیم. البته تکنولوژی‌های زغال حرارتی را باید در ایران ترویج دهیم. در این راستا باید با توجه به تنوع محصولات مورد مصرف صنایع مختلف از جمله ورق خودرو، تکنولوژی‌های مورد نیاز را بیاوریم.
انتظارات بخش خصوصی از سیاست‌های تنظیم بازار دولت و عرضه بهتر محصولات فولادی چیست؟
به اعتقاد من در یکی، دو سال آینده با توجه به رشد تولید فولاد، رویکرد دولت تغییر خواهد کرد. رویکرد دولت در چند سال اخیر، کنترلی و سیاسی بوده که متاسفانه مخل توسعه بود. همین اکنون تولیدکنندگان اجازه صادرات تولیدات خود را ندارند. 5-4 ماه است که واحدهای تولیدی در صف دریافت مجوز برای صادرات هستند، شرایط هم رکودی است و می‌توانند صادرات کنند ولی در پیچ و خم دیوان‌سالاری گیر کرده‌اند. باید سیاست‌های کنترلی دولت با توجه به افزایش تولید فولاد تغییر کرده و به حداقل ممکن برسد و سود بازرگانی محصولات فولادی برای واردات صفر است، یعنی فولاد مورد حمایت دولت نیست اما چون یک کالای اساسی است، تولیدکننده با همین شرایط در حال رقابت است. تولیدکننده‌ای که از او هیچ حمایتی در برابر واردات نمی‌شود، نباید او را در موارد دیگر اذیت کنیم؛ صادرات را مهار کنیم، در قیمت‌گذاری سختگیری کنیم و اجازه ندهیم تا بورس کالا به عنوان شاهین ترازو قیمت را تعیین کند. دولت نباید در سازوکارهای بورس کالا دخالت کند، البته دولت در حال تغییر مسیر است ولی باید از این بهتر شود.