آزاده صالحینامش ما را بی‌اختیار به یاد یکی از ماندگارترین سریال‌های تلویزیون در دهه70، یعنی «خانه سبز» می‌اندازد. اگرچه بیژن بیرنگ در آن دهه، سریال موفق دیگري یعنی «همسران» را نیز در کارنامه هنری خود ثبت کرد که باعث گرایش مخاطبان تلویزیونی شد. بعد از آن بیرنگ سریال‌های دیگری چون «دنیای شیرین دریا»، «سرزمین سبز»، «همچون سرو» و... را ساخت. تازه‌ترين تجربه سريال‌سازي اين كارگردان مجموعه تلویزیونی «مادر» با محوریت دفاع مقدس است كه از شبکه 2 سیما پخش شد. هر چند این سریال در میانه راه دستخوش پاره‌ای جرح و تعدیل‌ها نیز شد، ولي در مجموع كار موفق و قابل قبولي از آب درآمد. درباره این سریال با او به گفت‌وگو نشسته‌ایم.
فضای سریال «مادر» که طی شب‌های گذشته از شبکه 2 سیما پخش شد، شباهت زیادی به مجموعه‌های قبلی شما خاصه «خانه سبز» دارد. دلیل این شباهت و اشتراک هم نریشن‌هایی است که با صدای لاله اسکندری در این سریال شنیده می‌شود. فکر می‌کنم شما کارگردانی هستید که به این تکنیک علاقه زیادی دارید، با این حال هنگام به کار بردن این تکنیک در «مادر» فکر نکردید ممکن است این مساله یک جور تکرار کارهای قدیمتان باشد؟
من به این تکنیک علاقه دارم، به خاطر اینکه اصلا نریشن خوب است و امروز در اغلب کارهای سینمایی و تلویزیونی تمام دنیا هم به کار گرفته می‌شود. در پاسخ به سوال شما هم باید بگویم که من این سریال را از دیگر کارهایم جدا کرده‌ام. حالا می‌خواهید اسمش را شعار بگذارید، شعور یا احساس وظیفه و دین بگذارید، فرقی نمی‌کند اما تصورم بر این است که این سریال با دیگر کارهایی که کرده‌ام تفاوت دارد.
از چه نظر؟
ببینید، من به شخصه احساس می‌کنم آدم‌ها همیشه دینی به تاریخ داشته و دارند. در سریال «سرزمین سبز» جمله‌ای داشتم که خیلی آن را دوست دارم. در یکی از قسمت‌های این سریال خانمی به برادرش که 2 پایش را در جنگ از دست داده و از واکنش‌های اطرافیانش دلشکسته است و فکر می‌کند که قدرش را نمی‌دانند، می‌گوید: مگر تو چه طلبی از مردم داری؟ مگر آنهایی که در طول تاریخ چنین کاری انجام داده‌اند از مردم طلبکار بوده‌اند؟ چرا همیشه می‌خواهی که مردم از تو قدر‌شناس باشند؟ بعد هم به او می‌گوید: «ببین یک فرقی وجود دارد؛ زمانی هست که تو تاریخ را می‌خوانی و وقتی هم هست که تاریخ را می‌نویسی». این جمله همیشه در ذهن من هست و فکر می‌کنم ما الان در مرحله نوشتن تاریخ هستیم، نه خواندن آن. هنوز تاریخ ما تمام نشده. تاریخ جمهوری اسلامی که ان‌شاء‌الله ادامه هم پیدا کند تمام نشده است. ما هنوز از جنگ و انقلاب دور نشده‌ایم، کمااینکه بعضی رزمندگان جنگ امروز در مملکت صاحب منصب هستند، البته منهای آنهایی که شهید شده‌اند. پس هنوز تاریخ در حال نوشته شدن است، بنابراین خیلی سخت است در زمانی که مشغول نوشتن تاریخ هستیم، بخواهیم آن را بخوانیم. کاری که سریال «مادر» دارد می‌کند این است که از طرفی تاریخ را می‌نویسد و از طرف دیگر به مخاطبش می‌گوید تاریخ را بخوان!
یعنی در این سریال 2 چیز متفاوت کنار هم گذاشته شده است.
دقیقا، ضمن اینکه وقتی داریم درباره یک رویداد تاریخی صحبت می‌کنیم باید از آن کاملا دور شده باشیم تا فرصت نگاه تازه‌تری به آن واقعه داشته باشیم، یعنی تا این فاصله گرفتن از واقعیت صورت نگیرد، نمی‌توانیم به قصه‌پردازی بپردازیم و در عین حال، یک رویداد تاریخی را بیان کنیم. اگر نگاه کنید، می‌بینید فیلم‌هایی که در حال حاضر با محوریت جنگ در همه جای دنیا ساخته می‌شود با فیلم‌هایی که در زمان خود آن جنگ تولید و ساخته شده‌اند تفاوت زیادی دارد. بهترین نمونه آن «سرباز رایان» اسپیلبرگ است. اگر او می‌خواست همین فیلم را در زمان جنگ جهانی دوم بسازد اصلا یک چیز دیگر از کار درمی‌آمد و همان مشکلاتی را پیدا می‌کرد که من پیدا کرده‌ام.
آقای بیرنگ! بعد از اتمام جنگ تحمیلی با تعداد گسترده‌ای از آثار تلویزیونی و سینمایی با تم دفاع مقدس مواجه شدیم که هریک از این آثار به زبان و کارکردهای متفاوت قصد داشتند به 8 سال دفاع مقدس ما به نوعی ادای دین کنند. حالا شما در دهه 90 آمده‌اید و باز هم می‌خواهید در ادامه کار همین کارگردانان و فیلمنامه‌نویسان به مضمون جنگ بپردازید. با این تفاسیر، سعی کردید هنگام ساخت «مادر» چه خط سیر تازه‌ای را در پیش بگیرید که از یک سو برای مخاطب امروز جذاب باشد و از طرفی برای نسل جوان که اصلا جنگ را ندیده و آن را به خاطر ندارند روایتگر یک برهه تاریخی از مملکت باشد؟
اتفاقا، دقیقا به همین مساله فکر کرده‌ام، یعنی اصلا حین ساخت این سریال به این مساله فکر نکردم که تاریخ چیست یا اصلا واقعیت کدام است. تصورم بر این است که در این سریال، من واقعیت را نساختم، حقیقت را ساختم و حقیقت یعنی امری که تاریخ مصرف ندارد. مثل مفهوم انسانیت که برای تمام دوران قابل استفاده است. در عین حال، سخت است که بخواهم خودم درباره کارم صحبت کنم. در سریال «مادر»، من درباره آدم‌هایی حرف می‌زنم که باورهایی در سر دارند و به خاطر این باورها می‌جنگند.
فارغ از همه اینها، تیتراژ پایانی سریال به خودی خود مبین پیام و مفهوم درونی سریال است.
دقیقا. اینکه من چه کسی هستم، از کدام سرزمینم که همچون سرو همیشه زیسته‌ام. این تیتراژ به قول شما بیانگر همه مفاهیمی است که قصد داشته‌ام در طول سریال به مخاطبان منتقل سازم. راجع به تمام آدم‌هایی است که بابت باورهای بحق‌شان، ایستادگی کرده‌اند. می‌دانید، صحبت یک ذره کلی از این است. اگرچه در یک محمل ساده و حقیر و بین چند آدم دارد اتفاق می‌افتد. این مساله‌ای است که می‌تواند مساله ما و همینطور مساله جوانان امروز باشد. مساله جهان‌بینی، بی‌تردید مساله جوانان هم هست چون همانطور که می‌دانید ما در این سریال راجع به انسان‌های تحت سیطره جنگ حرف می‌زنیم. با تمام این تفاسیر، نمی‌توانم در حال حاضر به این سوال شما پاسخ دهم که آیا مخاطب این سریال را دوست دارد یا نه، البته من به نوبه خودم به حیطه دفاع مقدس علاقه‌مندم و سعی کرده‌ام در تمام کارهایی که ساخته‌ام به نوعی رد پای این مقوله را نشان دهم، کمااینکه در سریال
«خانه سبز» بخشی از داستان به جنگ اختصاص داشت، در «سرزمین سبز» همینطور. با ساختن این کارها سعی کرده‌ام ادای دین کنم اما برای نخستین‌بار است که فکر نکرده‌ام مخاطب چه دوست دارد. تنها به این فکر کردم که می‌خواهم با قدم برداشتن دوباره در این وادی، ادای دین کنم؛ همین، چون فکر می‌کنم در حال حاضر در موقعیتی هستیم که داریم تاریخ را می‌نویسیم. حالا اینکه کسی آن را بعدها می‌خواند یا نه را دیگر باید به زمان آینده واگذار کرد چون این حیطه، یعنی خواندن یا نخواندن تاریخ دیگر وظیفه من نیست. من می‌خواستم در طول ساخت این سریال بگویم مفاهیمی چون عشق و فداکاری و ازدواج اگرچه در همه دنیا می‌تواند اتفاق بیفتد اما در جنگ مفهوم دیگری می‌یابد. یا همینطور ترس که در جنگ برداشت دیگری از آن می‌شود. فقط می‌خواستم این حرف‌ها را بگویم و به نظرم حیف است که آدم به سادگی از کنار این مفاهیم بدون تاریخ مصرف عبور کند.
برگردیم به 2 سریال اخیر شما که طی این سال‌ها ساخته‌اید یعنی «همچون سرو» و «مادر». در همچون سرو نگارش فیلمنامه برعهده علی خود‌سیانی بود و دومی را خودتان نوشتید و به نظرم وجه افتراق نگارش این 2 فیلمنامه باعث شده اگرچه هر‌دو سریال در ادامه یکدیگر هستند اما شخصیت‌ها آن‌طور که باید بویژه در «مادر» از یکپارچگی برخوردار نباشد. خودتان در این باره چه می‌گویید؟
قاعدتا در سریال «مادر»، من قصه دیگری را دنبال می‌کنم. در عین اینکه شخصیت‌ها، همان کاراکترهای «همچون سرو» هستند اما عمق بیشتری یافته‌اند، یعنی اجازه پیدا کرده‌اند حضور بیشتری داشته باشند. اگر خاطرتان باشد در سری اول این مجموعه، کاراکترهای سریال فرمانده و همسرش بودند و تعدادی شخصیت فرعی اما در سری جدید، این آدم‌های فرعی دیگر در حاشیه نیستند و در هر بخش به شکل جداگانه به زندگی آنها نیز پرداخته می‌شود. به عنوان مثال در میانه سریال به قصه «آندره» پرداخته می‌شود، به شخصیت رزمنده‌ای که حرف نمی‌زند پرداخته می‌شود یا همینطور به شخصیت‌های دیگر. یا بهتر بگویم به سرنوشت هریک از آنها پرداخته می‌شود. اصلا در سریال به سرنوشت کل شخصیت‌هایی که در قلعه سرو حضور داشته‌اند پرداخته می‌شود.
با بعضی از کارگردانان تلویزیونی که صحبت می‌کنم آنها به معضلات سریال‌سازی در این وادی اشاره می‌کنند، خاصه در حال حاضر که با موج گسترده و فراگیر سریال‌های ماهواره هم مواجه هستیم؛ سریال‌هایی که نقد زیادی به آنها وارد است و خواه ناخواه فرهنگ ما را نشانه رفته‌اند ولی باز هم می‌بینیم با وجود ایرادهای مفهومی که در این سریال‌ها هست، اغلب مردم، آنها را به سریال‌های خودمان ترجیح می‌دهند، این یعنی نقصی در کار ما وجود دارد.
به نظر شما چه باید کرد. من یک سریال‌سازم نه تصمیم‌گیرنده اما همین‌جا می‌خواهم شکل گفت‌وگو تغییر کند و من از شما مصاحبه کنم و این سوال را بپرسم که چه باید کرد؟!
پاسخ این سوال که قطعی هم نیست را از منظر یک مخاطب عادی می‌دهم. تصور می‌کنم یکی از اشکالات سریال‌های ما این است که با مسائل روز و اصولا دغدغه‌های مردم فاصله زیادی دارد و باعث می‌شود مردم آنها را باور نکنند. فارغ از اینها، پرداخت نامناسب و تصنعی در اغلب این سریال‌ها موجب شده تا مخاطبان از تلویزیون وطنی تا‌حدودی دور بیفتند. بعد از همه اینها، معتقدم محدودیت‌های موضوعی باعث شده تا دست و پای سریال‌سازان بسته شود.
خب! محدودیت‌های موضوعی که طبعا برداشته نخواهد شد، به نیاز مردم هم که در حال حاضر در تلویزیون کم‌توجهی می‌شود و اتفاقی که این وسط می‌افتد همان است که شما در سوال‌های قبلی‌تان اشاره کردید، یعنی گرایش مردم به سمت سریال‌های ماهواره. در هر حال، فکر می‌کنم آن شبکه‌ها چه خوشمان بیاید و چه بدمان بیاید، امروز بخشی از نیازهای امروز جامعه را جواب می‌دهند. ما در دوره‌ای زندگی می‌کنیم که اگر به نیاز مخاطب توجه نشود، نیازهایش را از جای دیگری تامین می‌کند. این دوره با دوره 70 که ما سریال می‌ساختیم زمین تا آسمان فرق دارد.
به نظرم و بازهم از دیدگاه یک مخاطب، دهه 70 دوره درخشانی در عرصه سریال‌سازی ما بود چون بهترین‌ها در این دوره خلق شدند؛ از کار شما گرفته تا آثار دیگر کارگردانان.
آخر اگر درخشان بود، چاره‌ای جز آن هم نبود، یعنی به دلیل اینکه هنوز تعدد شبکه به اندازه امروز افزایش نیافته بود مردم ناچار بودند یا کانال یک را تماشا کنند یا کانال 2. یکی از این کانال‌ها «خانه سبز» را پخش می‌کرد و کانال دیگر به فرض سریال
«امام علی(ع)». نه دانلود بود، نه ماهواره، نه اینترنت و... خب! من نمی‌دانم اگر امروز مخاطب می‌خواست با وجود گستردگی امکانات امروز این سریال‌ها را نگاه کند باز هم از آنها استقبال می‌کرد یا نه.
یعنی شما می‌گویید اگر به فرض قرار بود «خانه سبز» را به جای دهه 70، امروز می‌ساختید نزد مخاطبان بویژه جوانان طرفدار نداشت؟
نه!
چون به قول شما جنس نیازها تغییر کرده؟
نه، جنس نیازها تغییر نکرده اما باید بپذیریم که آدم‌ها حق انتخاب دارند. برایتان یک مثال می‌زنم. الان من دلم گرفته و می‌خواهم موزیک نگاه کنم. آن موقع به دلیل کمبود امکانات اگر کسی می‌خواست هم نمی‌توانست موزیک نگاه کند. مجبور بود بنشیند و «خانه سبز» نگاه کند. الان دیگر این‌طوری نیست. مخاطبان می‌توانند انتخاب کنند. شاید کسی در حال حاضر به دلیل دغدغه‌های مالی و فکری گنجایش نگاه کردن به یک سریال دفاع مقدسی را نداشته باشد، کانال را عوض کند و یک برنامه سطحی‌تر مثل یک سریال طنز درجه 2 یا 3 را تماشا کند. ایرادی به این مخاطب وارد نیست. از همه اینها که بگذریم، فکر می‌کنم مخاطب امروز، جهان‌بینی یا تعریفی برای زندگی‌اش ندارد و باری به هر جهت حرکت می‌کند و معتقدم اگر آدم این‌طوری پیش برود و در زندگی، چارچوب و پرنسیپی برای خود قائل نشود، زندگی‌اش به پوچی می‌گراید و خودش دچار روانپریشی می‌شود. در حال حاضر در شرایطی قرار داریم که قریب به اتفاق آدم‌ها درگیر تامین زندگی روزمره خود هستند. مرغ و خروس گران شده، دلار نوسان پیدا کرده، کرایه خانه عقب افتاده و هزار و یک مشکل دیگر. بعد من کارگردان در چنین شرایطی بیایم به مخاطب بگویم زردک می‌خواهی؟ در چنین شرایطی که یکی داره می‌میره از درد بینوایی من به او زردک تعارف کنم؟! ما در دهه 70 می‌توانستیم به مردم زردک بدهیم، چون میزان دغدغه‌های آدم‌ها به نسبت امروز کم بود. در چنین شرایطی، من بیرنگ وقتی می‌آیم راجع به مسائل جدی حرف می‌زنم چه‌بسا شاید مخاطبی پیش خودش بگوید: مثل اینکه این بابا اصلا توی باغ نیست!
اگر موافق باشید چند قدم به عقب برگردیم، منظورم زمانی است که وارد عرصه سریال‌سازی شدید. شما به این حیطه آمدید که چه نویدی به مخاطب بدهید؟ آمدید که چه بگویید؟
اعتقاد من از روز اول این بوده که هر انسانی در جایگاه خود سهمی دارد. با توجه به اینکه من در خارج از ایران در دانشگاه در رشته تعلیم و تربیت تحصیل کردم وقتی به تلویزیون آمدم، بسیار تمایل داشتم بار آموزشی در کارهایم پررنگ باشد و سال‌ها و به فراخور سریال‌هایی که ساختم سعی کردم این بعد بیشتر از سایر مضامین در کارهایم نمود داشته باشم. حالا اینکه چقدر در این زمینه موفق بوده‌ام، نمی‌دانم اما این را می‌دانم که وقتی وارد تلویزیون شدم به تنها چیزی که فکر نمی‌کردم پول درآوردن بود، کمااینکه عملا از این وادی پولی هم حاصل نمی‌شود.
سال‌هاست که شما و امثال شما به معضلات سریال‌سازی مثل تعویق در پرداخت دستمزدها، کمبود اطلاع‌رسانی و... اشاره کرده‌اید اما باز هم در ساخت «مادر» دچار چنین مشکلاتی شده‌اید و سریالتان در میانه راه دچار جرح و تعدیل شد، البته این‌طور که اطلاع دارم از زمان ساخت «همچون سرو» تا امروز، هنوز دستمزدها پرداخت نشده و سریال «مادر» هم به شکل ناگهانی در کنداکتور پخش شبکه 2 قرار گرفت، بی‌آنکه به رغم زحمت‌های زیاد شما و سایر عوامل روی آن تبلیغ مناسبی از سوی صدا و سیما صورت گیرد. فکر می‌کنید چه وقت این مشکلات پایان می‌گیرند؟
مطلبی که شما دارید اشاره می‌کنید نکته‌ای بحق و بدیهی است. همانطور که پیامبر(ص) هم می‌فرماید: مزد کسی که کار می‌کند را پرداخت کنید پیش از آنکه عرقش خشک شود. این نکته‌ای بدیهی است که اگر ارگانی پول ندارد سریال و اصولا برنامه نسازد. من نمی‌دانم جواب شما را چه بدهم و اصولا نمی‌دانم مقصر اصلی کیست. چون هر وقت پیگیر این مسائل می‌شویم، همیشه صحبت از این بوده که بودجه نیست. ما هم به عنوان سریال‌ساز 2 راه داریم؛ یا کار کنیم یا نکنیم. اکثر آدم‌هایی که در این حرفه هستند خب! ناچارند کار کنند اگرچه دستمزدشان را دیرتر بگیرند. این سیستمی است که هست دیگر.
شما قرار است سریال«عشق تعطیل نیست» را بزودی برای شبکه خانگی کلید بزنید. لابد می‌دانید که ما در وادی شبکه خانگی تجربه خوبی نداشته‌ایم؛ از «قهوه تلخ» گرفته تا «قلب یخی» و حتی این اواخر کار شما یعنی «شام ایرانی» که با شکست مواجه شد و امتیازش را به شخص دیگری واگذار کردید. اگر بخواهید به آسیب‌شناسی شبکه خانگی اشاره کنید چه می‌گویید؟
نمی‌دانم، شاید در این عرصه درست قدم برنداشته‌ایم یا درست نیازسنجی نکرده‌ایم و به راه اشتباه رفته‌ایم. در عین حال، باید بدانیم که اسم یک کارگردان روی یک اثر، هیچ تضمینی نیست که باعث شود آن کار موفق باشد یا نباشد. به نظرم باید رسانه را شناخت و درباره آن و تاثیری که می‌تواند روی مخاطب بگذارد تحقیق کرد.
ولی وقتی به انجام این آزمون و خطاها در شبکه خانگی اشاره می‌کنید، می‌بینیم که در این وادی، مخاطب بیش از سازندگان متضرر می‌شود؟
ببینید، من یک دغدغه در این زمینه داشته‌ام؛ اینکه آدم اگر پول را از دست مردم بگیرد خیلی زیباست. فرض کنید ما یک برنامه برای شبکه خانگی درست می‌کنیم و پول آن مستقیما از سوی مردم تامین می‌شود. اصلا در شبکه خانگی، مخاطب مترادف با خرید است اما در تلویزیون این مساله وجود ندارد. درباره واگذاری امتیاز «شام ایرانی» هم که شما اشاره کردید باید بگویم ما شرکایی داشتیم که تصمیم گرفتند دیگر «شام ایرانی» را نسازند. تصمیم گرفتند سهمشان را بفروشند. من هم جزو آنها بودم و البته سهمم کمتر از بقیه بود و ناچار به فروش شدم. اگرچه، بعدا متوجه شدم که همان تهیه‌کنندگان که حاضر نبودند برنامه را بسازند و امتیازشان را فروختند، امروز اسمشان در تیتراژ برنامه به عنوان تهیه‌کننده درج شده است که جای تعجب دارد. شاید هم جای تعجب ندارد چون این روزها دیگر این مسائل پیچیده نیست و ظاهرا عرف شده، البته مهم نیست چون این هم به نظرم تجربه‌ای تازه بود.
بهتر است سوالات پایانی را به مضمون «عشق تعطیل نیست» اختصاص دهیم.
درونمایه این سریال، عاشقانه و کمدی است. یک جور سبک جدید و نگاه نو است که به شکل اپیزودیک ساخته می‌شود. امیدوارم پیش‌تولید آن تا پیش از شهریورماه شروع شود. «عشق تعطیل نیست» در واقع نوعی کمدی گگ است. مثل سریال‌های «فرندز»، «کجا مادرت را ملاقات کردم»، «روزهای خوش» و... که در حال حاضر در کشورهای دیگر پخش می‌شوند. سال‌ها بود که دلم می‌خواست به این سبک کار کنم و حالا این فرصت پیش آمده است.
عشق تعطیل نیست یعنی چه؟
عشق تعطیل نیست از نظر من یعنی اینکه هر چیزی که باعث جایگزین شدن و تعطیل شدن عشق شود باید یاد بگیریم که آن را کنار بگذاریم، چون مساله اصلی امروز ما در جامعه‌ای که در آن زندگی می‌کنیم این است که باید مانع تعطیل شدن عشق شویم؛ اگرنه بی‌عشقی در جامعه رواج می‌یابد که در نوع خود فاجعه بزرگی است.