دانش پورشفیعی: در پنجم خرداد سال ۱۲۸۷هجری‌شمسی برابر با ۲۶ ماه مه سال ۱۹۰۸میلادی برای نخستین‌بار گروه اکتشاف «جورج برنارد رینولدز» با سرمایه‌گذاری ویلیام ناکس دارسی، میلیونر استرالیایی در منطقه نفتون مسجد‌سلیمان، نفت را از زمین بیرون کشید. از آن‌روز تا الان که 105 سال می‌گذرد، میزان درآمد حاصل از فروش نفت بالغ بر یکهزار میلیارد دلار بوده که 60 درصد آن در 8 سال گذشته به‌دست آمده است. این حجم درآمد، کشور را معتاد خود کرده است چراکه باتوجه به این همه درآمد اکنون به این واقعیت رسیده‌ایم که اقتصاد نفتی در پایان راه است. پس باید راه دیگری را طی کنیم در صورتی‌که بخواهیم ایران، کشوری توسعه‌یافته و مترقی شود. این جمله را زیاد خوانده و در همایش‌ها و گفت‌و‌گوها شنیده‌ایم که ایران کشوری پرفرصت است؛ اما آیا همیشه باید ایران را به‌عنوان یک کشور پرفرصت دید؟ به‌طور قطع فرصت‌ها در چرخش زمان از دست می‌رود، بنابراین چنانچه قرار است به هدف مورد‌نظر برسیم باید راهی را طی کنیم و آن این است که از نفت به زحمت برویم و به‌جای تمرکز بر منابع طبیعی به منابع انسانی روی آوریم. نکته دیگر اینکه آیا نفت، نقمت بوده یا نعمت؟ برای پاسخ به این پرسش بهتر است به بررسی وضع اقتصادی کشور بپردازیم. در حال حاضر بیش از 50 درصد بودجه سالانه و بیش از 80 درصد صادرات کشور وابسته به نفت یا فرآورده‌های نفتی است. این وابستگی به نفت به‌دنبال خود اقتصاد رانتی آورده، چه اقتصادهایی که روی منابع طبیعی متمرکز هستند، دچار فساد وسیع مالی می‌شوند. همچنین نزدیک به 80 درصد اقتصاد ایران دولتی است و در این میان بنگاه‌های اقتصادی دولتی موجود که در واقع غیراقتصادی هستند فقط با پول نفت زنده‌اند و‌گرنه تاکنون از بین رفته بودند. علاوه بر این وضع مالیاتی بسیار ضعیفی داریم طوری‌که کمتر از 20 درصد درآمد و بودجه کشور از محل مالیات بوده درحالی که در کشورهای پیشرفته این رقم بین 40 تا 50 درصد است. بر اساس آمارهای اعلامی سازمان امور مالیاتی کشور میزان درآمدهای مالیاتی اعم از مالیات بر واردات و مالیات‌های مستقیم (بر درآمد و ارزش افزوده) در سال 1391 بالغ بر 45 هزار میلیارد تومان بوده که این رقم در بودجه سال 1392حدود 48 هزار میلیارد تومان پیش‌بینی شده است. درکنار همه این واقعیت‌های اقتصادی، بخش‌خصوصی ضعیف و کوچکی وجود دارد. بخشی که میزان کارآفرینی‌اش که موتور اقتصادی هر کشور است، پایین است.
تحصیل بدون آموزش
با در نظرگرفتن این واقعیت تلخ، باید مدل دیگری را برای اقتصاد ایران جست‌وجو کرد؛ راه و روشی که از محوریت پول‌های نفتی جدا شود. بهترین مدلی که می‌توان جایگزین كرد، مدل انسان‌محور است که تکیه بر منابع فوق‌العاده انسانی دارد، سرمایه‌هایی که هم در داخل و هم در دیگر کشورهای جهان قرار دارند و می‌توان از آنها استفاده کرد. این‌هم تاکنون زیاد گفته‌شده که باید از مردم برای توسعه اقتصادی استفاده کرد و اقتصاد باید مردم‌محور باشد. اما به چه شکل و چگونه؟ براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال 1390 ایران دارای 75 میلیون و 149 هزار و 669 نفر جمعیت بود که این رقم در اسفندماه سال 1391 به 77 میلیون و 176 هزار و 930 نفر رسید. باتوجه به پیشرفت‌های صورت گرفته در سواد جمعیتی،90 درصد مردم ایران باسواد هستند که از این میزان حدود 25 درصد فارغ‌التحصیل دانشگاه هستند اما متاسفانه از این جمعیت باسواد و تحصیلکرده استفاده نمی‌شود. اگرچه در آموزش دانشگاهی پیشرفت خوبی داشته‌ایم اما در آموزش کارگاهی عقب مانده‌ایم. چه کشورهایی موفق هستند که در ارتباط میان آموزش، اشتغال و اقتصاد و در کارآموزی موفق عمل‌کرده‌اند. به‌عنوان نمونه کشور آلمان در زمینه آموزش‌های فنی به‌خوبی عمل کرده و توانسته تخصص‌های فنی را به نیروی کار بیاموزد. ایران هم نیازمند برنامه ملی کارآموزی برای همه دانشگاهیان و غیر‌دانشگاهیان است.
موج سوم منتظر نمی‌ماند
با ورود دنیا به موج سوم و گذر از دوران صنعتی، عصر الکترونیک و اطلاعات، گسترش غير قابل انکاری پیدا کرده و در این زمان کشورهایی موفق هستند که از ابزار تکنولوژیک برای دستیابی به اطلاعات استفاده کنند. بنابراین ضرورت دارد همه مدارس کشور به رایانه مجهز شوند و دانش‌آموزان با استفاده از رایانه و اینترنت، تازه‌ترین اطلاعات مورد نیاز خود را پیدا کنند. از سوی دیگر بهینه‌کردن بازار کار ضروری است و در این میان اجرای کامل قانون بهبود مستمر محیط کسب و کار راهگشا خواهد بود. قوانین کار نباید دست و پاگیر شود چه اگر برای شرکت‌ها، قوانین دست و پاگیر ایجاد کنیم، استخدام سخت شده و بیکاری بالا می‌رود. در نتیجه به مردم خدمتی نکرده‌ایم چون با قوانین سختگیرانه جلوی اشتغال را گرفته‌ایم. داشتن مقررات و چارچوب درستی که تعیین‌کننده مسیر راه‌اندازی و گسترش بنگاه‌های اقتصادی باشد، به رونق اقتصادی کمک می‌کند. در حال حاضر اقتصادهای موفق دنیا از بنگاه‌های کوچک و متوسط تشکیل شده‌اند و چنانچه اینگونه بنگاه‌ها بخواهند در ایران شکل بگیرند و ماندگار شوند باید بتوانند راحت به وجود آیند، گسترش پیدا کرده و تجارت کنند. البته برای هموارسازی این راه در طول یک دهه گذشته، خصوصی‌سازی آغاز شده است. ابلاغ اصل 44 قانون اساسی کمک کرد بخش خصوصی ورود خوبی به عرصه اقتصاد داشته باشد. باید دانست که بنگاه‌های دولتی هزینه تولید می‌کنند اما بنگاه‌های خصوصی، سود؛ و فقط بنگاه‌های خصوصی می‌توانند رشد کنند، گسترش فعالیت دهند و اشتغال به وجود آورند. اکنون بزرگ‌ترین شرکت‌های کشور در بورس حضور دارند در حالی‌که تا پیش از این دولتی بوده‌اند. ولی مدیریت آنها همچنان دولتی است و در برخی صنایع بزرگ سهم دولت همچنان از بخش خصوصی بیشتر است. بهترین نمونه در این‌باره شرکت ملی صنایع مس ایران، فولاد خوزستان، فولاد مبارکه و شرکت آلومینیوم ایران است که به ترتیب 60، 50، 61 و 51 درصد از سهام آنها دولتی است. البته این سیر واگذاری سبب شد شفافیت این شرکت‌ها به مراتب بیش از پیش شود و عملکرد آنها به‌طور دقیق مورد بررسی قرار گیرد، اكنون بازدهی و میزان سود و زیان آنها روشن است و اطلاع‌رسانی دقیقی صورت می‌گیرد. مدیریت این شرکت‌ها نیز به‌دلیل نوع کارکرد بورس و بازار سرمایه بالاخره باید پاسخگو با‌شند. این روند پاسخگویی در مجموع برای اقتصاد کشور مثبت است چون مسؤولیت‌پذیری به دنبال دارد. اما مدیریت اغلب شرکت‌های واگذار شده هنوز دولتی است؛ این مدیریت باید به بخش خصوصی واگذار شود تا روند بازار سرمایه مثبت شده و کشور به آن اهدافی که از خصوصی‌سازی مورد نظر است، دست پیدا کند. سهامداران خصوصی شرکت‌های دولتی که اکنون وارد بازار بورس شده‌اند در اقلیت هستند و هنوز هم بلوک‌های مدیریتی در اختیار دولت، شرکت‌ها و سازمان‌های شبه‌دولتی است. چنانچه بتوان در مدیریت شرکت‌ها و سازمان‌ها تحول ایجاد کرد، بازدهی و سودآوری آنها افزایش می‌یابد.
ثروت 1300 میلیارد دلاری ایرانیان خارج‌نشین
آنچه گفته شد بررسی توانمندی‌های نیروی انسانی داخل کشور بود در حالی‌که خارج از مرزهای جغرافیایی کشور، ایرانیانی هستند که دانش و سرمایه آنها فرصت‌های گرانبهایی برای کشور است. اکنون بیش از 5 میلیون ایرانی در دیگر کشورهای دنیا اقامت داشته و زندگی می‌کنند با این حال ارتباطی با اقتصاد ایران ندارند. براساس آمارهای سال 2006، میزان ثروت ایرانی‌های خارج از کشور بیش از یکهزار و300 میلیارد دلار بوده است؛ این ثروت، گنج با‌ارزشی است که ایران باید به آن دسترسی پیدا کند. برای این منظور می‌توان برای ایرانیان خارج از کشور به‌جای نظام وظیفه عمومی، وظیفه اجتماعی ایجاد کرد طوری‌که آنها بتوانند در کارهای پزشکی، جهادکشاورزی، آبادانی روستاها و... مشارکت کرده و دانش خود را به داخل انتقال دهند. همچنین لازم است تا فرصتی برای دانش‌آموزان دبیرستانی و دانشجویان ایرانی خارج از کشور برای بازدید از کشور فراهم شود. این فرصت زمانی می‌تواند در دوره تابستان انجام شود و جوان یا نوجوان ایرانی، مدتی از حساس‌ترین دوران زندگی خویش را در ایران بگذراند. این کار باعث افزایش علاقه و تعلق‌خاطر پسران و دختران ایرانی نسبت به وطن و پتانسیل‌های آن خواهد شد. در کنار این توجه، جوانان و دانشجویان داخل کشور هم باید از علم و تجربه اساتید ایرانی حاضر در دانشگاه‌های برتر دنیا استفاده کنند. برپایی فرصت‌های تحصیلی و دعوت از استادان بنام ایرانی می‌تواند قدمی موثر در این راه باشد. اگرچه این رفتارها به تقویت بنیه علمی دانشجویان کشور کمک می‌کند اما در کنار آن هم باید حضور متخصصان و سرمایه‌گذاران ایرانی در بهترین شرکت‌های دنیا را فرصتی برای انتقال دانش فنی، تکنولوژی‌های روز و سرمایه برشمرد. وجود مدیران برجسته ایرانی در شرکت‌های گوگل، زیمنس و ebay را باید به فال نیک گرفت و از آنها برای سرمایه‌گذاری‌های مشترک دعوت کرد. شاید یکی از راه‌های جذب این سرمایه، ایجاد صندوق‌هایی در داخل کشور برای ایرانیان خارج از کشور است تا دانش و سرمایه خود را وارد کشور کنند. همراهی دانش و سرمایه موجب چند برابر شدن ارزش افزوده آنها می‌شود.
تمرکز بر منابع روی زمین
اینکه تصمیم بگیریم دیگر از پول نفت نخوریم، خوب است اما باید درآمد دیگری را جایگزین آن کرد در غیر این صورت خالی شدن جیب‌ها، اعتراضات زیادی را به‌دنبال دارد. باتوجه به آنچه در بالا گفته شده، منابع انسانی، پتانسیلی است که هنوز از آن بهره‌برداری نشده است در عوض از درآمدهای نفتی برای استخراج همان نفت و منابع زیرزمینی استفاده کرده‌ایم. استخراج منابع روی زمین یعنی مردم؛ این است که از تمرکز و زحمتی که برای استخراج منابع زیرزمینی به‌کار بردیم برای استخراج نیروهای انسانی و بهره‌گیری از دانش و تفکر استفاده کنیم. نمونه خوب در این‌باره کشور سنگاپور است؛ کشوری باتلاقی که زمینی برای کشاورزی ندارد ولی توانسته با تمرکز بر نیروی انسانی خویش، در جایگاه سوم جهانی کشورهایی قرار گیرد که روی مردمشان تمرکز کرده‌اند. این توجه و تمرکز سبب شده میزان تولید خالص ملی و درآمد سالانه هر فرد در این کشور از عدد 5/437 دلار در سال 1960 میلادی به 49 هزار و 271 دلار در سال 2011 افزایش پیدا کند.همچنين ميزان توليد ناخالص داخلي در اين مدت از 7/0 ميليارد دلار به 8/259 ميليارد دلار افزايش يافت. کشور دیگری که از این توانمندی استفاده کرده، کره‌جنوبی است که آن نیز با تمرکز بر نیروی انسانی توانسته میزان تولید خالص ملی و درآمد سالانه هر فرد را از عدد 4/93 دلار در سال 1960 به 22هزار و 778 دلار در سال 2011 برساند. همچنين ميزان توليد ناخالص داخلي در اين سال‌ها از 4/2 ميليارد دلار به 2/1116 ميليارد دلار افزايش يافته است. در این میان مقایسه 2 شرکت خودروسازی هیوندایی کره‌جنوبی و ایران‌خوردو خالی از لطف نیست؛ شرکت ایران‌خودروی ایران در سال 1962 میلادی راه‌اندازی شد و اکنون بزرگ‌ترین تولیدکننده خودرو در ایران است که توانست با تولید 800 هزار دستگاه خودرو در سال 2011 بالغ بر 5/3 میلیارد دلار درآمد داشته باشد. از آن‌سو شرکت خودروسازی هیوندایی کره‌جنوبی در سال 1967( 5 سال عقب‌تر از ایران خودرو) راه‌اندازی شد و توانست در سال 2011 با تولید 3 میلیون دستگاه خودرو نزدیک به 700 میلیارد دلار درآمد داشته است. این تفاوت تولید و درآمد ناشی از میزان بهره‌گیری از دانش و توانمندی نیروهای انسانی است. باید باور کنیم با‌ارزش‌ترین منابع کشور زیرزمین نیستند بلکه روی زمینند؛ آنها منابع انسانی هستند، منابعی که هم در ایران و هم در سراسر جهان وجود دارند. ایرانیانی که سرمایه‌های ماندگار هزاره
سوم هستند.