گروه سياسي: سومین مناظره تلویزیونی 8 کاندیدای انتخابات ریاست‌جمهوری بعدازظهر دیروز برگزار شد. این مناظره به طرح دیدگاه کاندیداها درباره موضوع سیاست داخلی و سیاست خارجی اختصاص داشت. این مناظره از آن جهت که به موضوعات سیاست داخلی و خارجی اختصاص داشت؛ به عنوان مهم‌ترین مناظره کاندیداها مورد توجه قرار گرفت. موضوعی که مرتضی حیدری، مجری مناظره نیز به آن اشاره کرد و گفت بسیاری از مردم انتخاب خود را به این مناظره موکول کرده‌اند. به سیاق مناظره‌های قبلی، کاندیداها بر اساس قرعه‌کشی پشت تریبون رفتند؛ دیدگاه‌های خود را در حوزه مربوطه بیان کرده و دیگر کاندیداها نیز نظرات خود را درباره دیدگاه‌های کاندیدای مورد نظر اظهار کردند. بر اساس قرعه‌کشی، محسن رضایی به عنوان نخستین کاندیدا پشت تریبون قرار گرفت. رضایی در 4 دقیقه زمان خود برای بیان برنامه‌هایش در حوزه سیاست خارجی و داخلی گفت: صحبتم را از اینجا شروع می‌کنم که امروز مردم از کشمکش‌ها و نزاع‌های سیاسی خسته شده‌اند. مدیریت جناحی جوابگو نیست هرچند جناح‌ها سرمایه هستند. به دنبال آن هستیم که دولتمان دنبال حق کارگران، دانشمندان، اساتید و طلاب باشد و به یک خیزش مردم‌خواهی اسلامی می‌خواهیم روی آوریم. به همین دلیل سیاست داخلی و خارجی خود را بر این اساس تنظیم می‌کنیم که دولت فراگیر و جامعه امید درست کنیم. برای ما مهم این است که زندگی مردم را بهبود ببخشیم و سیاست خارجی خود را به نحوی گسترش دهیم که به دیپلماسی موفق اقتصادی کشانده شویم. پیوندها با منطقه و کشورهای اسلامی را گسترش داده و در صحنه بین‌الملل توسعه اقتصادی و فرهنگی را گسترش دهیم. دولتمردانی باید بر سر کار بیایند که قبل از اینکه به فکر جناح و گروه خاصی باشند به فکر احیای حقوق مردم باشند. ما دست به دست هم می‌دهیم و به فضل خدا از همه توانمندها از هر جناح و گروه و قومی دولت فراگیر را به وجود می‌آوریم و تحولی در اقتصاد و فرهنگ جامعه می‌دهیم. 7 کاندیدای دیگر نیز نسبت به اظهارات محسن رضایی اینگونه نظر دادند: ولایتی: سیاست آقای رضایی در رابطه با حل مساله هسته‌ای چیست؟
روحانی: اگر کشور را در مسیر جدید قرار دهیم باید به وحدت و اتحاد و انسجام در کل جامعه بپردازیم که هم برای سیاست داخلی و هم خارجی اساس است. باید تیغ حذف را کنار بگذاریم.
حدادعادل: جناب آقای رضایی درباره سیاست خارجی روش خود را توضیح ندادند. مایلم بدانم با کدام روش می‌خواهند به این نتایج دست یابند؟
جلیلی: نکته خاصی ندارم.
قالیباف: آنچه آقای رضایی گفتند به سمت وحدت رفتن اساس کار است ولی تجربه نشان داده در سیاست خارجی گروه‌های مختلف وقتی به کارنامه‌هایشان نگاه می‌کنیم عملا خلاف این عمل کرده و رفتار جناحی و سیاسی اتفاق افتاده. روش شما برای رخ ندادن این چیست؟
عارف: رضایی بحث آزادی و امنیت کرد. در تبریز که بودم بعد از رفتنم، میزبان را چند هفته دستگیر کردند. در زمانی که می‌خواهیم حماسه سیاسی خلق شود و وظیفه همه این است، گاهی با این تنگ‌نظری‌ها برخورد می‌کنیم، راهکار شما برای این مسائل چیست؟
غرضی: اینطور که بنده تشخیص می‌دهم سیاست داخلی مبنی بر جلب رضایت عامه است. آیا جلب رضایت عامه از طریق کانال‌های تعریف شده انجام می‌شود یا کانال‌های جدیدی معرفی می‌کنید؟
محسن رضایی نیز اینگونه به سوالات پاسخ داد: امروز افراد سرجای خودشان در کشور نیستند. نخستین کارم سامان دادن آن است که 50 درصد مشکلات را حل می‌کند. باید دولت فراگیر کارآمد و باعرضه که رهبری و نظام جمهوری اسلامی را قبول داشته باشد، تشکیل شود. از اینجا به بعدش برایم مهم نیست. از همه اقوام و گروه‌ها استفاده خواهم کرد. سابقه مدیریتی من هم همین است. دنبال آن هستم که نهاد آزادی را در کشور مستقر کنیم که مجموعه‌ای از مقررات و رویه‌ها و آموزش و تربیت است وگرنه مثل 100 سال گذشته آزادی به عنوان شعار باقی می‌ماند.
برنامه‌های قالیباف برای دیپلماسی
در ادامه محمد‌باقر قالیباف بر اساس قرعه‌کشی پشت تریبون قرار گرفت. اظهارات قالیباف بدین شرح بوده است: بحث را از سیاست خارجی شروع می‌کنم که نکته مهم و جدی امروز ما می‌تواند باشد و نقش کلیدی داشته باشد برای تاثیرگذاری در اداره کشور. در سیاست خارجی چه هدفی را داریم دنبال می‌کنیم؟ سیاست خارجی باید منافع و امنیت ملی را و همچنین هویت ملی و دینی و انقلابی ما را تضمین کند. در حوزه سیاست خارجی مثل بقیه حوزه‌ها، نباید دستگاه دیپلماسی ما خارج از سند چشم‌انداز و سیاست‌های کلان برنامه حرکت کند. باید بر این مدار حرکت کنیم. معتقدم حوزه دیپلماسی ما در سالیان گذشته نتوانسته در تحقق اهداف سیاست خارجی ما موفق باشد. کسی با یارانه‌ها مخالف نیست اما در اجرا ضعف‌هایش پیدا شد. در سیاست خارجی هم همینطور است. البته زحمات به جای خود. باید خیلی به‌روز و بهنگام و بادرایت حرکت کنیم. در حوزه دیپلماسی تحقق در انسجام خارجی را در دستور دارم. دولتی که در کشور خود مورد تحسین نباشد در پشت هیچ میز مذاکره‌ای مورد توجه مردم دنیا قرار نمی‌گیرد. دوم بحث دیپلماسی فعال منطقه‌گرایی را دنبال می‌کنم.
7 کاندیدای دیگر نیز درباره اظهارات قالیباف اینگونه موضع گرفتند:
عارف: یکی از مشکلات امروز ما بخشی‌نگری است و شما در قبل روی مدیریت بخشی خود تاکید کردید. در زمان شما قیمت زمین در تهران 6 برابر شده، شما تراکم را برای انجام پروژه‌های عمرانی پیش‌فروش کردید. (قالیباف: همینجا تکذیب می‌کنم).
غرضی: اینکه به کشوری بگوییم می‌خواهیم سیاستمان را عوض کنیم یا نامه بدهیم، هیچ کشوری با ما با تغییر اشخاص ذهن و رفتارش عوض نمی‌شود.
رضایی: سوالی ندارم.
ولایتی: در حوزه سیاست خارجی مطالبی فرمودند اما یک نقاط دیگری هست که باید توجه شود. مهم‌ترین مطلب تربیت نیروی کارآمد است که احتیاج به تخصص دارد. من که در وزارت امور خارجه بودم دانشکده وزارت امور خارجه را تاسیس کردم.
روحانی: من تعجب کردم از بیان آقای قالیباف در این زمینه که سیاست خارجی کشور ناموفق بوده است. چون استثنا هم نکردند. سیاست خارجی در دولت سازندگی در شرایطی که ما بعد از جنگ بودیم همان سیاست خارجی بود که تکنولوژی و وام مورد نیاز را از خارج گرفت.
حدادعادل: آقای روحانی می‌گویند سیاست خارجی موفق بوده من هم می‌گویم در همه دولت‌ها موفقیت‌هایی داشتیم و در هر دوره‌ای مشکلاتی بوده است. در مجلس ششم نمایندگان مجلس ششم مرتب در نطق‌های قبل دستور می‌گفتند در دوره هاشمی کشور به بحران کشیده شده است. و گفتند خاتمی آمده کشور را از بحران نجات دهد.
جلیلی: درباره نکته آقای روحانی، باید همه را بررسی کرد. در دوره هاشمی 2 حکم جلب برایشان آمد و در دوره خاتمی به ما گفتند محور شرارت. هر دویش غلط بود. این شیوه آقایان غلط است. منافع ملی کشور دقیقا بعد از آن دوران حفظ شد. عده‌ای نگران بودند نکند به ما حمله شود اما آمریکا هم در افغانستان زمینگیر شد هم در عراق. (محاجه جلیلی و روحانی) درباره بحث عارف، اگر ما می‌خواهیم از سلایق جلوگیری کنیم راهش قانون است. اگر به صراحت از کسانی که بزرگ‌ترین بی‌قانونی را كردند با افتخار یادکنیم، بزرگ‌ترین بی‌قانونی می‌شود.
در ادامه محمدباقرقالیباف در پاسخ به نقدها اینگونه موضع گرفت: در ارتباط با بحث عارف: از قضا بعد دولت تنها مجموعه‌ای که می‌تواند بخشی‌نگر نباشد، دولت‌های محلی هستند که شهرداری‌ها هستند. در مدیریت من در شهرداری با همه شرایط سخت در حوزه روابط بین‌الملل توانستیم مجمع شهرداران آسیایی را با بیش از 100 شهر شکل دهیم و دبیرخانه‌اش دائمی در تهران باشد. شهرداری تهران بخشی‌نگر نبوده. درباره صحبت ولایتی، ایشان نکته مهمی گفتند. منابع انسانی از همه چیز در کشور مهم‌تر است و اولویت اول است. بازگشت نخبگان به متن تصمیم‌گیری اساس کار است. بنده متعرض به سیاست خارجی نبودم آقای روحانی. امروز همین که می‌توانیم 6 کشور دنیا را بنشانیم با ما حرف بزنند یعنی جایگاه ایران باز شده. بیداری اسلامی مرهون جمهوری اسلامی است. حرفم در حوزه دیپلماسی است که شما در آن صاحب‌نظرید. دست همه کسانی را که در حوزه دیپلماسی زحمت کشیدند می‌بوسم.
حدادعادل: باید مقاومت کنیم
سومین کاندیدایی که پشت تریبون رفت، غلامعلی حداد عادل بود. وی گفت: در داخل کشور می‌دانیم که در سیاست داخلی مشکل اقتصادی مشکل مهمی است و اولویت دارد برای همه کاندیداها. مسلم است که مشکل اقتصادی با تحریم ارتباط دارد؛ تحریمی که دشمنان آن را فلج‌کننده نامیدند. البته اعتقاد داریم با مدیریت بهتر می‌شود این تحریم را تخفیف داد. در سیاست خارجی ما حل مساله تحریم اولویت دارد ولی مهم این است که چگونه. برخی اینطور می‌گویند که مشکل مدیریتی است، اگر شخصی برود و شخصی بیاید حل می‌شود. برخی می‌گویند اگر دم کدخدا را ببینیم مساله حل می‌شود. برخی مشکل را عمدتا به گردن دولت می‌اندازند اما بنده اینطور فکر نمی‌کنم. مساله هسته‌ای بهانه است. آن‌روز که کار هسته‌ای نکرده بودیم هم در تحریم بودیم و دشمنان بهتر می‌دانند که فعالیت ما نظامی نیست. مشکل ما با آمریکایی‌ها اصل انقلاب است. چون ما خواهان استقلال هستیم با ما تخاصم می‌کنند. تحریم داماتو قبل از فعالیت هسته‌ای بود. پایه اصلی حل مشکل تحریم این است که از موضع عزت و اقتدار مذاکره کنیم.
جلیلی: نظری ندارم.
قالیباف: ما بحثی با آرمان‌ها و اهداف نداریم. شما فرمودید با مدیریت این موضوع حل نمی‌شود، از قضا معتقدم حوزه دیپلماسی ماست که نمی‌گذارد در سیاست خارجی با هزینه کم بیشترین نفع را ببریم. این موضوع کلیدی است.
عارف: فرمودید از موضع اقتدار و عزت مذاکره کنیم. چگونه؟
غرضی: آقای دکتر، عزت و اقتدار کشور مربوط به استعداد داخلی کشور است یا مکتوب در کتاب‌هاست؟
رضایی: من واقعا تعجب می‌کنم، آقای حداد شعاری صحبت می‌کنند. مگر می‌شود سرنوشت کشوری را با شعار پشت‌سر گذاشت؟ ما یک دقیقه وقت نداریم. گرفتار 2 گروه شدیم، یک عده می‌نشینند شعار می‌دهند. مانند افرادی که وقتی خرمشهر در دست دشمن بود در تهران شکست می‌دادند. گروه دیگر می‌گوید کار تمام شده باید تسلیم شویم. مقاومت باید منتج به نتیجه شود و آمریکا بفهمد تحریم بی‌اثر بوده یعنی تولید راه بیندازیم. به چه زبانی بگوییم اقتصاد هم نظام را حفظ می‌کند و هم به مردم کمک می‌کند.
ولایتی: عرضم این است که هیچگاه نبوده طی سی و اندی سال، با مشکلی در عرصه بین‌الملل مواجه نباشیم. در طول جنگ 8 ساله بیش از 40 کشور از عراق حمایت می‌کردند. در افغانستان هم شوروی حمله و این کشور را اشغال کرده بود. در همسایگی غربی، عراق به ما حمله کرده بود، در این شرایط دیپلماسی ما شکل گرفت و ضمن کمک به افغانستان برای شکست شوروی، دیپلماسی جنگ و مذاکره را راه انداختیم که سخت‌تر از وضع امروز بود.
روحانی: صحبتی ندارم.
در ادامه حدادعادل از اظهارات خود دفاع کرد و گفت: در پاسخ آقای قالیباف می‌گویم فقط با مدیریت حل نمی‌شود. مدیریت در دیپلماسی مستظهر است به عزت و قدرت ملی. آقای عارف که سوال می‌کنند چگونه به عزت می‌رسیم، عرض می‌کنم رهبری راه را نشان داده؛ جهاد و مقاومت اقتصادی و حمایت از کار و سرمایه ایرانی. وقتی می‌گویم مقاومت شعار نمی‌دهم بلکه باید بنیان‌های اقتصادی کشور را تقویت کنیم تا ملت با عزت بر سر میز مذاکره بنشیند. اینکه آقای ولایتی می‌گویند در گذشته سخت‌تر بوده، فکر نمی‌کنم اینگونه باشد. امروز چون قوت و اثر ما در جهان بیشتر شده و یک نمونه‌اش بیداری اسلامی است، دشمنی دشمنان سخت‌تر از گذشته است.
برنامه دولت تدبیر و امید
در ادامه حسن روحانی پشت تریبون قرار گرفت. به گزارش تسنیم، وی اینگونه موضع گرفت: در زمینه سیاست داخلی، اساس سیاست داخلی دولت تدبیر و امید بر مبنای تامین امنیت و ایجاد آرامش برای همه مردم ایران در تمام ابعاد زندگی‌شان خواهد بود، در اقتصاد و فرهنگ و شغل و حریم خصوصی و... باید به گونه‌ای باشد که مردم شب و روز در خانه و خیابان و سفر احساس آرامش کنند. مساله دوم مساله آزادی است که در همه ابعاد زندگی آزادی مسؤولانه را احساس کنند. یکی، دو نمونه را آقای عارف اعلام کردند. برای این کار نیاز به عقلانیت و اعتدال و دوری از افراط و تفریط داریم. در سیاست خارجی هم باید منافع کشور و امنیت ملی را حفظ کرده و شرایطی فراهم کنیم که فرصت‌های لازم برای مردم ما به‌وجود آید. خوب است به کتابی که اخیرا البرادعی نوشته نگاه کنیم که می‌گوید جنگ پشت دروازه ایران بود و ایران جلوی آن را گرفت و 3 وزیر اروپایی را به ایران دعوت کرد و آنها را سپر قرار داد. استراو هم گفت جنگ حتمی بود و من اعلام کردم احمقانه است.
7 کاندیدای دیگر نیز اظهارات روحانی را اینگونه نقد کردند:
حدادعادل: من از جناب روحانی سوال می‌کنم در تبلیغات انتخاباتی شما در سیاست خارجی آمده بود که باید با کدخدا کنار بیایم. نمی‌دانم به شوخی گفتید یا به جد. این کدخدا اگر آمریکاست یعنی ما رعیت آمریکا هستیم؟
جلیلی: در بحث سیاست خارجی، دفاع از حقوق و ارزش‌های ملت مهم است. آقای البرادعی می‌گوید: نه تنها پیشنهاد 3 کشور اروپایی ناچیز بود بلکه لحن توهین‌آمیزی داشت و متکبرانه. این طرح تا جایی پیش رفته بود که قول می‌داد اروپا دانشمندان ایرانی را تحت پوشش قرار دهد. خود آقای روحانی هم در کتابش می‌گوید: اگر نگوییم هیچ، ایران ما به‌ازای اندکی دریافت کرد. این فرمایش خود شماست. خود دوستان می‌گویند از خطر نجات می‌دادیم در حالی که خطری نبود بلکه ایران در اقتدار بود. خطر را اقتدار ما نجات داد.
قالیباف: در سال 82 که فرمانده نیروی انتظامی بودیم و شما دبیر شورایعالی امنیت ملی بودید، در سالگرد حمله به کوی دانشگاه، هر سال برنامه می‌گرفتند، یک جلسه من گفتم اجازه بدهید دفتر تحکیم وحدت مراسم را بگیرد. شما اشاره به این می‌کردید که بابا دنبال دردسر هستی، ول کن، چه مجوزی. این اصرار من بود که اجازه بدهیم دانشجو حرفش را بزند ولی در چارچوب قانون. در شورای امنیت کشور هم در سال 82 جلسه‌ای برگزار شد، من معتقد بودم پشت حوادث سال 82 حوادثی که در کوی دانشگاه یا خوابگاه طرشت علامه اتفاق افتاد، نیروی انتظامی تمام قد جلوی لباس شخصی‌ها افتاد و اجازه ندادیم حوادث 78 رخ دهد. می‌گفتم پشت حوادث دانشجویان نیستند. در جلسه اصرار کردم اگر دانشگاه اشکال دارد، به نیروی انتظامی اجازه ورود بدهید. من با اصرار این مجوز را گرفتم. به خاطر اینکه معتقد بودم سیاسیون پشت این ماجرا هستند نه دانشجویان. یکی از نمایندگان مجلس ششم که مستند دارم در حوادث کوی دخالت داشت در آن جلسه ما، اخلال کرد. بی‌بی‌سی و وی اُ ای، سخنان من را تحریف کردند و گفتند من دوگانه برخورد کردم ولی من اینگونه نبودم.
عارف: عرضی ندارم.
غرضی: آقای دکتر، شما مطلع هستید کسری بودجه بسیار زیاد است و اشکالات داخلی فراوان است، آیا فکر می‌کنید سیاست داخلی باید پیگیری شود یا خارجی؟
رضایی: واقعیت این است که افراط و تفریط شده است، هم در زمان آقای جلیلی و هم در زمان روحانی. درست است که از جنگ جلوگیری کردیم اما نمی‌توانستیم اینقدر عقب‌نشینی نکنیم؟ در زمان آقای جلیلی با سولانا برای 2700 سانتریفیوژ توافق کرده بودیم، قبل در زمان آقای لاریجانی. آیا اگر این را مکتوب نکرده بودیم بهتر نبود؟ من در جریان جزئیات هستم.
جلیلی: بین حق و باطل راه رفتن معنی‌اش دوری از افراط و تفریط نیست. اطلاعاتی هم که آقای رضایی فرمودند مبنایش درست نیست. زمان آقای لاریجانی معاونش با سولانا به توافق رسیدند اما سولانا زد زیرش و قبول نکرد.
حدادعادل: جناب رضایی طوری صحبت می‌کنند که انگار همه ماها غیرمردمی هستیم و فقط جناب ایشان غصه مردم را می‌خورد. همه ما به فکر مردم هستیم و برای مردم این حرف‌ها را می‌زنیم.
غرضی: به هم ایراد گرفتن اشکال ندارد اما ماهیت قضیه را ندیدن اشکال دارد. استعداد کشور برای مقابله با این‌همه مشکل به اندازه لازم و کافی تولید نشده است.
ولایتی: تایید می‌کنم صحبت آقای رضایی را. لاریجانی در مذاکرات با سولانا به جای خوبی رسیدند. همین تعداد سانتریفیوژ را توافق کردند. اما درست همزمان با اینکه لاریجانی با سولانا مذاکره می‌کرد یکی از مقامات بلندپایه اجرایی ما در نمازجمعه گفت ما مذاکره نمی‌کنیم. آقای سولانا آن تلکس را نشان داد و کارشکنی در کار آقای لاریجانی صورت گرفت.
جلیلی: صحبت ولایتی درست نیست.
ولایتی: اطلاع دقیق دارم که درست است.
جلیلی: درباره خودتان هم اطلاعات دقیق‌تر را می‌گویم.
غرضی: تکیه آدم‌ها به گروه‌های سیاسی و سوءاستفاده از مقام‌ها کشور را به اینجا رسانده که شخصیت‌های مختلف با تکیه بر دیدگاه‌های خود دارند به تمام منافع ملت ضربه می‌زنند.
روحانی: نکته‌ای که آقای دکتر درباره مساله کدخدا گفتند سوال این بود آیا مذاکره با آمریکا راحت‌تر است یا اروپا. من گفتم آمریکا. چون کدخدای اروپاست. شما شاید از برخی سایت‌های مغرض این جمله را گرفتید. در رابطه با بحث البرادعی، اینکه گفتم ممانعت از جنگ مال سال 82 است نکته‌ای که شما گفتید مال سال 84 است. درست است باید رقابت کنیم ولی نه اینجوری. آقای قالیباف، دلم نمی‌خواست بگم. آنجا بحث این بود که شما می‌گفتید دانشجویان بیایند ما برنامه گازانبری داریم. ما می‌گفتیم راه این است که مجوز ندهیم.
قالیباف در پاسخ به روحانی: در رابطه با آزادی گفتم چه برای دانشجویان و گروه‌ها و اقوام یکنواخت باشد. امروز اقوام و مذاهب بر اساس قانون اساسی حقوق‌شان آنطور که قانون تعریف کرده تحقق نیافته است.
روحانی: ما مصوبه گذراندیم برای احقاق حقوق اقلیت‌ها
قالیباف: بحثم در رابطه با دانشجویان بود. بهترین رابطه و ارتباط بین پلیس و دانشجو در زمان مدیریت من بوده است. یک نمونه بگویید پلیس گازانبری عمل کرده باشد. من در مقابل لباس شخصی‌ها ایستادم و گفتم خلاف قانون کسی عمل نکند.
روحانی: این بود؟گفتم اگر می‌خواهید اینها را به خیابان بیاورید و محاصره کنید، نکنید.
قالیباف: اگر نیت‌خوانی بلدید هنر شماست. نماینده رسمی تحکیم بعد از آن جلسه که با اصرار من موافقت شد، بهش گفتم قانون احزاب به شما اجازه می‌دهد سخنران و محل را اعلام کن، من امنیتش را تامین می‌کنم. من شما را به عنوان فرد معتدل می‌شناسم. ولی شما فکر می‌کنید ما پادگانی هستیم. ما افتخار رزمندگی و دفاع از کشور داریم.
غرضی: این بحث‌ها کمک می‌کند؟
حیدری: بله اتفاقا در مناظره‌های قبلی هم دنبال همین بحث‌ها بودیم.
قالیباف: موضوع آزادی مهم است.
غرضی: این به چه درد مردم می‌خورد؟ این اختلاف 2 نفر را قاضی هم نمی‌تواند حل کند. دعوای بین اشخاص نباید باشد.
روحانی: می‌خواهم به ملت بزرگوار بگویم من شیوه تخریب را نمی‌پسندم و حاضر نیستم رقیبم را تخریب کنم. حاضر نیستم اسناد سری را اینجا افشا کنم و جملات را بالا و پایین کنم. آقای قالیباف برخی حرف‌ها را زدند ولی من نگفتم. بحث من پلیس نیست. دست پلیس را می‌بوسم. آقای رضایی جوری صحبت می‌کند که انگار نظرات دقیقی داشتند و آن اجرا نشد.
رضایی: به عنوان نمونه گفتم مذاکراتی که اشاره کردید، منجر شد کشور جنگ نکند اما نمی‌شد با هزینه کمتری این کار را می‌کردید؟ سوالم مودبانه است. آقای روحانی اگر بخواهد با این عصبانیت و داد و بیداد سکان کشور را به دست بگیرد، خدا به داد کشور برسد.
روحانی: نه عصبانی شدم نه ناراحت. البته با صدای رسا می‌بایست جواب می‌دادم چون اشکالات شما توهین‌آمیز بود.
اظهارات عارف و انتقادات اصولگرایان
کاندیدای بعدی محمدرضا عارف بود که اینگونه اظهاراتش را بیان کرد:
سوالم این است که چه کسانی مسؤول وضع فعلی هستند؟ اصولگرایان به صورت یکپارچه در 3 قوه حاکمیت داشت و مسؤول وضع فعلی است. در قوه اجرایی حتی بخشدارها را هم اگر هم‌سلیقه نبودند حذف کردند. عملکرد 8 سال گذشته نشان داد نمی‌توانیم برای تحقق آرمان‌های انقلاب به یک جناح خاص خود را محدود کنیم. چاره‌ای جز شایسته‌سالاری نداریم. کل درآمد فروش نفت در اصلاحات 173 میلیارد دلار و در دوره جدید حداقل از محل فروش نفت خام 630 میلیارد دلار درآمد داشتیم. رشد اقتصادی 6 درصد و اشتغال 700 هزار در سال و کنترل گرانی را داشتیم و تورم را به 3/10 رساندیم و ارز را تک‌نرخی کردیم در دولت اصلاحات اما در این دولت چرا نان را از سر سفره مردم برداشتیم؟ باید مسؤولیت خود را بپذیریم.
غرضی: از اول جلسه تا حالا بحث سر 2 گروه اصلاح‌طلب و اصولگراست و 30 سال کشور دست این بزرگان است. قدرت سیاسی در انحصار این 2 گروه است هر روزي که روی کار می‌آیند دیگری را حذف می‌کنند.
رضایی: امروز مردم از کشمکش‌های سیاسی خسته شده‌اند و باید به آن پایان بدهیم.
ولایتی: در دولت خودتان کسی را گذاشتید در سمت‌های بالا در دولت اصلاحات؟ یا همه را کنار گذاشتید؟ نباید انحصارطلبی کرد.
روحانی: صحبتی ندارم.
حدادعادل: بعد از اینکه خاتمی رئیس‌جمهور شد دولت را از هاشمی گرفتند، چه پاییز برگ‌ریز اصلاحاتی در کشور شروع شد که آمدند گویی جلوی پنجره مملکت را چون گونی تکاندند و در برخی وزارتخانه‌ها فقط آبدارچی باقی ماند. در خود مجلس اصلاحات ببینید با بنده چه کردند؟ من اهل تندروی و افراط و تفریط بودم؟ چه کرده بودم؟ شورای نگهبان اعلام کرد من رای دارم، در مجلس اصلاحات 5 ماه تمام بنده را یک لنگه پا دم در مجلس نگه‌داشت و اعتبارنامه من را تصویب نمی‌کرد. اینها بی‌قانونی نیست؟ آقای عارف می‌گویند مشکلات امروز کشور همه زیر سر اصولگرایان است. اولا آقای احمدی‌نژاد هیچوقت خود را اصولگرا ننامیده، ثانیا ما همه مشکلات را زیر سر احمدی‌نژاد نمی‌دانیم. یک نفر هم به دشمن خارجی که ما را تحریم کرده بگوید که تقصیر داری.
جلیلی: عارف را به انصاف می‌شناسم. شما خیلی از بحث آزادی و مباحث اینطوری مطرح کردید. در زمانی که مسؤولیت داشتید اینها آزادی نبود؟ چرا در زمان دولت شما هر اعتراض اجتماعی که می‌شد با بدترین وضع بی‌تدبیری می‌شد. در سمیرم 8 نفر، در ایذه 4 نفر و ... را کشتند. زیر نظر شورای تامین استان است که دست استانداری‌هاست. دانشجوی ستاره‌دار در زمان کی انجام شد؟ توفیقی خودش مصاحبه کرد و گفت در زمان ما بود. این خیلی بی‌سابقه است که معین نامه می‌نویسد به خاتمی که با 50 عضو انجمن اسلامی مستقل برخورد امنیتی و قضایی و اطلاعاتی و... شود. در سال 88 اوج مشارکت در انتخابات اتفاق افتاد. مبنا هم باید قانون باشد. نامه اوباما هم بود که 2 روز قبل انتخابات گفت بدون ایران مسائل حل نمی‌شود. آن‌وقت چه کسانی آن فتنه را رقم زدند و بیگانگان را به طمع انداختند؟
قالیباف: فرمودند اگر در دولت قرار گیرند معاونت اقوام را درست می‌کنند. شما می‌توانستید این کار را بکنید. چه ضمانتی هست که اگر بیایید دوباره این اتفاق بیفتد؟
حدادعادل: آقای عارف که می‌گویند معاونت اقوام درست می‌کنند، برای قوم فارس، قوم درست می‌کنند؟
عارف نیز در ادامه نسبت به انتقادات اینگونه موضع گرفت: باید بر اساس توانایی‌ها و نه بر اساس جناحی مدیران را انتخاب کرد.
غرضی: من از این می‌سوزم که آقایی که هیچ سمتی نداشت آمد شد دبیرکل حزب اصلاح‌طلبی و هیچکس جوابش را نداد. شما معاون اول بودید. من به شما علاقه‌مندم ولی هیچکس جواب او را نداد.
عارف: در وزارت پست و تلگراف معاون راست داشتم. 2 تن از معاونان سازمان مدیریت اصولگرا بودند. آقای خاتمی از وزیری در کابینه‌اش استفاده کرد که به او رای نداده بود. اصولگرایان پشت احمدی‌نژاد بودند اما اخیرا از او فاصله گرفتند. باید مسؤولیت وضعیت کشور را بپذیرند.
در پاسخ به جلیلی: رشد مطبوعات و احزاب و سازمان‌های مردم‌نهاد در اصلاحات با هیچ دوره‌ای قابل قیاس نیست. یارانه‌ها چطور پخش شد؟ آیا الان به این شکل عمل می‌شود؟ باید عدالت را دنبال و زمینه آزادی بیان را قبول کنیم. البته پیشرفت‌های خوبی داشتیم.
ولایتی و باز هم تأکید بر رزومه
ششمین کاندیدایی که پشت تریبون قرار گرفت علی‌اکبر ولایتی بود. او اینگونه اظهارنظر کرد: گاهی رئیس‌جمهور را در حد مدیر اجرایی عالی تغییر می‌دهند که به‌خاطر مشکلات اقتصادی حاد جامعه و تصویری که دولت کنونی به جا گذاشته، پدید آمده. بخشی از مشکلات اقتصادی، ریشه در تحریم‌ها دارد. تجربه من در 598 و قرارداد 1975 است. به لطف رهبری‌های امام و رهبرمعظم انقلاب و رشادت رزمندگان و پایمردی خانواده ایثارگران و بویژه آزادگان، اجرایی شدن این قرارداد جوری رخ داد که حقوق ملت ایران حفظ شد و برای نخستین‌بار در 200 سال اخیر حتی یک وجب از خاک کشورمان به دست بیگانه نیفتاد. وظیفه دستگاه دیپلماسی کاهش هزینه است نه صدور بیانیه و اعلام مواضع. حل مساله هسته‌ای سخت‌تر از قرارداد 598 نیست.
7 کاندیدای دیگر نیز اینگونه ولایتی را نقد کردند:
حدادعادل: حل مساله هسته‌ای سخت‌تر از قرارداد 598 نيست. دشمن می‌داند ما نمی‌خواهیم بمب بسازیم. کسی را که خواب است می‌شود بیدار کرد ولی کسی که خود را به خواب زده خیر.
جلیلی: شما آن‌روز هم فرمودید من با دنیا آشتی خواهم کرد و قهر نباشیم. در بحث روابط بین‌الملل قهر و آشتی مثل مسائل فردی نیست. اگر منافعمان تعارض داشته باشد باید دفاع کنیم. یک زمانی با بن‌علی و مبارک قهر کردیم و امروز مردم این کشورها با ما دوست هستند. در دوران 16 سال شما مسؤولیت برخی کارها را می‌پذیرید؟
قالیباف: در دوره مدیریت جنابعالی به مدت 16 سال همیشه یکطرفه از ظرفیت رزمندگان و ایثارگری‌ها به نفع سیاست خارجی استفاده کردید ولی هیچوقت برعکس نشد. شما گفتید با میتران قهوه می‌خوردیم. زمانی که شما قهوه می‌خوردید ما داشتیم با موشک‌ها و بمب‌هایی که آنها در اختیار عراق قرار داده بودند می‌جنگیدیم.
عارف: حرفی ندارم.
غرضی: شما به عنوان شخصیتی که می‌توانید بیان کنید اگر قدرت سیاسی ما افزون از آمریکاست، به مردم بگویید که در یک مجموعه وسیع جغرافیایی عمل می‌کنیم نه در یک محدوده کوچک.
رضایی: 598 صادر شده بود. الان در هسته‌ای قرار سیاسی نداریم. مگر شما و حداد و قالیباف ائتلاف تشکیل ندادید؟ اختلاف نظر شما جدی است. پس ائتلاف چه بوده است؟
ولایتی نیز در نهایت اینگونه از خود دفاع کرد: درباره آنچه آقای قالیباف گفتند، نماینده‌اش آقای اسماعیلی هم در جلسه دیگری گفت، معلوم شد از تاریخ اطلاعی ندارند. ملاقات من و میتران بعد از جنگ بوده و هیچوقت نگفتم با میتران قهوه نخوردم. در رابطه با صحبت جلیلی، ناچارم موضوعی را مطرح کنم. زمانی بعد ازاینکه به قطعنامه‌های شورای امنیت نرسیده بودیم، سارکوزی مستقیم از من دعوت کرد برای مذاکره. من با رئیس‌جمهور صحبت کردم، گفت برو. رفتم و یک ساعت ملاقات کردیم و درباره عدد سانتریفیوژها به توافق رسیدیم که غنی‌سازی تعلیق نشود. قرار بود ظرف یک هفته یک تیمی به ایران بیاید. سارکوزی گفت: من به ایران می‌آیم و دست دولت و رهبر شما را می‌فشارم. همان زمان، قائم‌مقام وزارت خارجه کاردار فرانسه را خواست و گفت که این آقا که آمده نماینده ایران نیست. موقعی که چنین حرفی به کاردار زدند، وزارت خارجه گفت اگر این خبر زودتر به فرانسه رسیده بود ملاقات تو و سارکوزی لغو شده بود. در رابطه با روسیه هم همین اتفاق افتاد. در آلماتی- 2 آنها پیشنهاداتی کردند که می‌شد پیش رفت ولی آقای جلیلی نپذیرفت. گفتند غنی‌سازی 20 درصد را تعلیق و فردو را کند کنید، 3 تحریم را برمی‌داریم.
جلیلی: اگر همین نکته‌ای که در آخر اشاره کردید همینطوری است، اگر اطلاعات دیگرتان مثل اخبار سومی هست واویلاست. نوار گفت‌وگوهای آلماتی پیاده شده و به آقا داده شده و اتفاقا این گزارش شما را گفتند از کجا دارد می‌گوید، این خلاف است. در آلماتی آنها گفتند 20 درصد را بدهیم در ازای 2 تحریمی که بعدا می‌خواهد حل شود. یعنی دُر در برابر آبنبات. این روش شما خطاست. هم سارکوزی و هم روسیه که بحث شد، من خودم رفتم آنجا. سارکوزی هم به شما گفته بود متوقف کنید. لوید که یک کارشناس الیزه است افتخار است بیاید ایران؟ بعد از آن قضیه 3 بار سارکوزی با رئیس‌جمهور به صورت تلفنی صحبت کرد. نباید اخبار را تکه تکه بگوییم با مبنای غلط. ما در آلماتی گفتیم حاضریم گام‌های متقابل برداریم هر قدر شما بیایید ما هم می‌آییم. نماینده انگلیس گفت حاضرید همین الان؟ ما گفتیم بله. گفتم شروع کنیم. نماینده آمریکا به انگلیس گفت: ساکت چیزی نگو. من گفتم ادامه بدهیم. چه حرفی است که شما می‌زنید؟ به دلیل منطق محکم ما بود که آنها گفتند باید به مراکزمان برویم و مشورت کنیم. کاری که آنها در آن گیر کردند و جوابی برای منطق‌مان نداشتند، امروز متاسفانه از سوی فردی مثل شما باید اینطور بیان شود؟ از سال87 فقط یک قطعنامه صادر کردند و نتوانستند دیگر اجماعی داشته باشند.
ولایتی: آقای جلیلی، بحث دیپلماسی کلاس فلسفه نیست. مردم می‌بینند شما چند سال مسؤول بودید و وضع بدتر شده است. هنر دیپلمات این است که نگذارد کار رزمنده‌ها هدر برود.
قالیباف: رزمندگان باید خیری از دیپلمات ببینند.
جلیلی وقت کم آورد
سعید جلیلی به عنوان هفتمین کاندیدا پشت تریبون رفت که البته کمتر از یک دقیقه زمان برای اظهارنظر داشت. وی گفت: حوزه سیاست خارجی حوزه اندیشه است. بر اساس اسلام ناب باید این گفت‌وگو را دنبال کنیم با سازوکار قوی و مدیریت هوشمند که گفتمان را باور داشته باشد؛ اگر ما این‌کار را نتوانیم انجام دهیم دچار ضعف می‌شویم، این یک بحث اساسی است. سوال من را آقای ولایتی جواب نداد که چرا بعد از 7 سال از گفت‌وگویشان تحریم‌های داماتو صادر شد و برای رئیس‌جمهور وقت هم حکم جلب آوردند.
غرضی: سیاست خارجی تابع داخل است
مهندس سید‌محمد غرضی آخرین کاندیدایی بود که پشت تریبون رفت. وی نیز زمان اندکی برای اظهارنظر داشت که در این زمان گفت: سیاست خارجی انعکاس استعداد داخلی است. اگر استعداد داخلی فزون شود سیاست خارجی درست می‌شود و اگر نباشد، نمی‌شود. شبکه برق و آب و گاز و نان نداشته باشید، سیاست خارجی چیزهای دیگری می‌شود. من تمام عمرم را صرف این کارها کردم. بحمدالله خیلی کارهایم خوب اثر کرد. اگر مردم به من رای بدهند برنامه‌ام بر انسجام داخلی است.
در ادامه برخی کاندیداها که زمانی برای اظهارنظر داشتند، از این زمان خود استفاده کردند که در ادامه می‌آید.
قالیباف: در حوزه سیاست خارجی معتقدم انسجام داخلی اساس کار ماست. چه بخواهیم مقاومت کنیم چه بخواهیم مذاکره و رقابت کنیم نیازمند این هستیم که در حوزه دیپلماسی، مبنا و جنس بحث قدرت است و باید توان و قدرت ملی ما بالا باشد تا قوی‌تر عمل کنیم.
حدادعادل: در انتخابات نه خودم باید سیاهنمایی کنم و نه هیچ کاندیدای دیگری. در اینکه مشکل داریم حرفی نیست اما اگر دوران فعلی را زمستان نام بگذاریم و بگوییم بهار می‌شود، جفا به ملت و انقلاب است.
روحانی: باید جوری کشور را اداره کنیم که همه چیز را ببینیم. وقتی همه کارخانه‌ها می‌خوابد موضوع استقلال است. باید کشور را ببینیم و منافع ملی را ببینیم.
رضایی: اگر 4-3 کشور با ما نباشند چه برایمان باقی می‌ماند؟ مساله هسته‌ای باید از این حالت فرسایشی بیرون بیاید. بالاخره این مذاکرات باید زودتر به نتیجه برسد. مگر می‌شود کشور را با شعار دادن معطل کرد؟
عارف: خودم را به مطالبات بحق همه اقشار متعهد می‌دانم و امیدوارم در دولت آینده به مطالبات همه آنان در ارتباط با منزلت و معیشت و گرانی رسیدگی جدی شود و همه دست به دست هم دهیم تا ایرانی آباد و سرفراز داشته باشیم.
با اظهارات عارف، دور اول مناظره‌ها به پایان رسید و پس از 10 دقیقه استراحت، دور دوم آغاز شد. در دور دوم، کاندیداها در مدت زمان 2 دقیقه به سوالاتی که از آنها پرسیده شد؛ پاسخ دادند. محسن رضایی به عنوان نخستین کاندیدا، در پاسخ به سوالی راجع به حمایت از بیداری اسلامی گفت: مشکل الان بیداری اسلامی این است که همه سیستم‌های جاسوسی و تبلیغاتی بسیج شده‌اند که از ارتباط با ایران بازدارند. سوریه نقطه ضعفی شده که تلاش دارند ارتباط بیداری اسلامی را با ما کاهش دهند. الان پای ما به سواحل مدیترانه رسیده و باید از این فرصت استفاده کنیم.
غرضی نیز در پاسخ به این سوال که اگر تحریم‌ها به خاطر برنامه هسته‌ای کشورمان است تحریم‌های اعمال شده قبل از چالش هسته‌ای چگونه قابل توجیه است؟ گفت: من تحریم‌ها را خیلی اهمیت نمی‌دهم که چه قبل باشد و چه بعد. اینکه فکر کنند با این حرکت‌ها گرفتاری برای ما درست کنند، اشتباه است.
عارف نیز در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه برنامه عملی دولت شما برای مقابله با ایران هراسی و اسلام هراسی چیست؟ گفت: باید از طریق روابط خوب دیپلماسی با کشورهای همسایه و بویژه عدم تعهد، سطح روابط را بالا ببریم و با استفاده از سفرای ارزنده، پیام صلح را به دنیا بفرستیم. از دیپلماسی فرهنگی و هنری و رسانه‌ای هم باید برای رساندن پیام ایران هراسی به دنیا استفاده کنیم.
حسن روحانی هم در پاسخ به این سوال که مرز بین سیاهنمایی و نقد چیست؟ گفت: موضوع نقد این است که واقعیتی اتفاق افتاده و ایراد و اشکالی دارد، ما باید آن را تبیین کنیم. باید نقد کنیم و ایرادها و اشکالات را بگوییم و بگوییم چگونه باید اشکالات رفع شود. این می‌شود نقد سازنده. سیاهنمایی معنایش این است که اگر نقص کوچکی هست آن را چند برابر کرده و واقعیت را به مردم معرفی نکنیم.
حدادعادل نیز در پاسخ به این سوال که آمریکا هیچ غلطی نمی‌تواند بکند، این جمله امام‌راحل در باور شما چگونه است؟ گفت: امام باور به خدا، باور به مردم و باور به خود داشت همانطور که رهبری فرمودند اگر همین مشی امام را در پیش بگیریم، توکل به خدا کنیم و به مردم اعتماد داشته باشیم. امام یک مردم شناس الهی بود.
ولایتی هم در پاسخ به این سوال که به نظر شما اختلاف قوا شخصی است یا ساختاری یا حقوقی و تا چه اندازه به وحدت قوا پایبند هستید؟ گفت: همکاری بین قوای سه‌گانه از مطالب اصلی است که هر کسی در هر شأنی و در هر یک از 3 قوه باید رعایت کند. بویژه نقش قوه مجریه باید برجسته‌تر باشد.
قالیباف هم در پاسخ به این سوال که در طول یک‌سال گذشته 18 بار شبکه‌های برون مرزی بدون هیچ‌وجه قانونی توسط آمریکا قطع شد، فکر می‌کنید دلیل این اقدامات به‌رغم ادعای آزادی بیان چیست؟ گفت: این نشان می‌دهد که قدرت‌های یکجانبه‌نگر در دنیا که فکر می‌کنند چون قدرتمند هستند پس حق هستند و برای همه چیز می‌توانند تصمیم بگیرند. در اين مسأله رفتار دوگانه قدرت‌های بزرگ را شاهد هستیم.
جلیلی نیز در پاسخ به این سوال که راه‌حل آمریکا برای مناقشات منطقه مانند فلسطین و سوریه و افغانستان و بحرین توسل به زور است در حالی که راه‌حل ایران مراجعه به آرای عمومی است، گفت: عرصه سیاست خارجی هر کشوری به مثابه پارادایم است و اصول و منافع و ارزش‌هایی دارد که مناسبات بین کشورها بر اساس نقاط اشتراک و افتراق شکل می‌گیرد. سیاست خارجی جای اندیشه است.
دور دوم سوالات هم با علی اکبر ولایتی شروع شد. ولایتی در پاسخ به این سوال که آیا اختیارات رئیس‌جمهور در قانون اساسی با شعارهای انتخاباتی و وعده‌های شما تناسب دارد؟ گفت: چند بار توسط برخی روسای جمهور مطرح شده که اختیارات رئیس‌جمهور کافی نیست. این مطلب درست نیست و اختیارات رئیس‌جمهور کافی است. بیش از 90 و چند درصد اختیار کشور در اختیار دولت است.
حدادعادل نیز در پاسخ به این سوال که استقلال جمهوری اسلامی به معنای واقعی کلمه از جمله دستاوردهای ارزشمند انقلاب اسلامی است، در صورت تداوم فشارهای نظام سلطه یا ایجاد محدودیت جدید چقدر حاضرید حافظ مرزهای استقلال باشید؟ گفت: مردم کشور در دفاع از استقلال خود غیرتمند هستند. در نهضت مشروطه و انقلاب اسلامی و دفاع مقدس نشان دادند ملت ایران‌که نخستین شعار ملت ایران استقلال بوده است. فشاور بیشتر هم شود مردم ایران عزتمدارانه دفاع می‌کنند.
عارف هم در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه راهکار شما برای به کارگیری تجربیات دولت‌های قبل چیست؟ گفت: من شایسته‌سالاری را مطرح کردم. اگر به آن پایبند باشیم و معتقد باشیم که از همه ظرفیت‌ها و توانایی‌ها استفاده کنیم به طور طبیعی باید به سمت دولت‌های قبل هم برویم و از نیروهای برجسته آنها استفاده کنیم.
جلیلی هم در پاسخ به این سوال که شما حماسه 9 دی را چگونه تحلیل می‌کنید، گفت: 22 خرداد 88 یک اوج در کشور بود به لحاظ مانور جمهوریت نظام. نظام توانست آن را به رخ جهان بکشد. عده‌ای این اوج و قله موفقیت و پیشرفت را می‌خواستند تخریب کنند. کارهایی کردند و دشمنان را امیدوار کردند. متاسفانه عده‌ای آن فتنه را به پا و ظلم به نظام و طرفداران خودشان کردند.
رضایی نیز در پاسخ به این سوال که آیا شما سفرهای استانی را در دولت‌تان ادامه می‌دهید؟ گفت: قطعاً ولی با شیوه جدید. مردم زینت‌المجالس دولتمردان نیستند که برویم به شهرستان برایشان دستی تکان بدهیم و برگردیم. دولت ما باید دولت پاسخگو باشد.
غرضی هم در پاسخ به این سوال که با توجه به ضرورت تامین آزادی‌های فردی و اجتماعی مصرح در قانون اساسی، حدود و مرزهای آزادی چیست و چه تفاوتی میان آزادی در جامعه اسلامی و آزادی در جامعه غربی وجود دارد؟ گفت: حد آزادی آن است که بتواند از یک انبعاث کوچک اجتماعی به انبعاث وسیع‌تر جلو برود. محدوده آزادی فطرت انسان است. اگر آزادی باعث ضرر به خویش یا غیر‌شود خودبه‌خود منتفی می‌شود. آزادی در اسلام وسیع است.
قالیباف نیز در پاسخ به این سوال که امروز جمهوری اسلامی تبدیل به قدرت جهانی شده دولت شما چه برنامه‌ای برای استفاده از ظرفیت‌های راهبردی نظام از جمله ریاست بر جنبش عدم تعهد و قدرت در منطقه و نفوذ در آمریکای لاتین دارد،گفت: در حوزه سیاست خارجی اینکه امروز فرصت و ظرفیت‌های بزرگی هست شکی نیست. موقعیت جغرافیایی ما این فرصت را فراهم کرده که از دیپلماسی اقتصادی استفاده کنیم.
روحانی هم در پاسخ به این سوال که از نظر شما مهم‌ترین میراث امام چیست و چگونه از این ظرفیت عظیم برای تحقق برنامه‌های دولت خود استفاده می‌کنید، گفت: مهم‌ترین میراث امام جمهوری اسلامی ایران و نظام است. امام البته عزت و استقلال و آزادی و سربلندی ایران و فقه حکومتی را هم به یادگار گذاشتند اما مهم‌ترین میراث، جمهوری اسلامی است. خیلی مهم است که هم به جمهوریت تکیه کنیم و هم به اسلامیت.
جمع‌بندي كانديداها از مناظره
در پایان مناظره نیز کاندیداها به جمع‌بندی اظهارات و مجموع مناظره پرداختند.
حداد عادل: من در این آخرین فرصت به ملت عزیز ایران عرض می‌کنم برای انتخاب رئیس‌جمهور کشور، ما چند نفر یک قول‌هایی دادیم و وعده‌هایی دادیم نسبت به آینده. آینده را آینده معین می‌کند ولی یک راه بهتر برای تصمیم‌گیری این است که به جای آینده نیامده به گذشته تجربه‌شده، مردم توجه کنند. نکته دیگر این است که قولی ندهیم که سال آینده شرمنده مردم باشیم.
جلیلی: باورم این است که پشتوانه قدرت و عزت و مقبولیت و کارآمدی ما 2 عنصر مهم است. یکی اسلام ناب و یکی باور داشتن مردم که در جمهوری اسلامی شکل گرفت. این 2 هرچه با سازوکار به هم نزدیک شوند، تولید بیشتری از ظرفیت‌های عرصه‌های قدرت و کارآمدی خواهد کرد. اگر به این باور داریم این اندیشه و مدل بی‌بدیل است و نقطه قوت ماست و ما را می‌تواند وارد مرحله تمدن‌سازی اسلامی کند.
قالیباف: خدا را شاکرم که فرصت یافتم ارتباط بیشتری با مردم از منظر نامزد داشته باشم. در این ارتباطات نگرانی‌ها و البته امیدهای زیادی را در مردم دیدم. به من بیش از گذشته آموخت که از سیاست بازی و اختلاف دوری کنیم. در دولت آینده اگر دغدغه‌ای داریم جز دغدغه مردم چیزی نداشته باشیم. این روزها ناگزیر بودیم زیاد حرف بزنم ولی امیدوارم در دولت آینده بیشتر کار کنم و کمتر حرف بزنم. تاکید بر حقوق ملت را در اولویت کارم می‌گذارم. تا اول حقوق مردم را ندهیم نباید به دنبال حقوق دولت برویم.
عارف: در موقع استراحت به من گفتند دکتر معین و ظریفیان صحبت‌های آقای جلیلی را تکذیب کردند. برخی از مردم انگیزه کافی برای حضور پای صندوق‌ها ندارند اما باید به پای صندوق بیایید. قهر کردن و رای ندادن اعتراض نیست، عقب‌نشینی است. باید مشارکت حداکثری داشت. از همه اقشار و اقوام می‌خواهم در 24 خرداد به پای صندوق‌های رای بیایند و در تعیین سرنوشت خود شریک باشند. (جلیلی: 10 سال دیر تکذیب کردند.)
غرضی: دولتی که پایگاه اجتماعی قوی داشته باشد، دولتی مقتدر است. 50 میلیون صاحب رای است اگر همه رای بدهید 2 اتفاق مهم می‌افتد. اول عقب‌نشینی آمریکا و دوم اینکه شما به کسی که می‌خواهید رای می‌دهید. دولتی که توان اجتماعی پایین داشته باشد، نمی‌تواند با رشوه و رانت مبارزه کند. شعار من توسعه جمهوریت و اسلامیت است.
رضایی: از شهدا، جانبازان و ایثارگران و خانواده‌های آنها و از ارتش و نیروی انتظامی و بسیج و بخصوص نیروی انتظامی که متاسفانه در این مناظره تضعیف شد، تجلیل می‌کنم. اقشار مختلف مردم! خود را برای پیروزی‌های بزرگ در آینده آماده کنید. (نشان دادن نمودار رشد بیکاری و گرانی توسط رضایی) آیا با این وضع حق داریم اختلاف و منازعه کنیم؟ ما به این منازعات پایان می‌دهیم.
ولایتی: برای اینکه موضوع فعالیت‌های سیاسی در جنگ تحمیلی نادیده گرفته نشود و اجر دوستان ضایع نشود، می‌گویم من وزیر خارجه دفاع مقدس بودم. امام از طریق حاج احمد آقا پیام می‌دادند به مجلس که فلانی باید وزیر خارجه بماند. من زمینه خرید تسلیحات را از کشورهای دیگر فراهم می‌کردم. من به چین رفتم و سپس از هنگ کنگ، از چین موشک و تسهیلات خریدیم. کتاب تاریخ سیاسی جنگ تحمیلی را دوستان بخوانند تا بدانند. در قطعنامه 598 صحبت از پرداخت غرامت نشده بلکه بند 6 تعیین متجاوز است و به کشورهای دیگر توصیه شده به 2 طرف برای سازندگی کمک کنند. آقای حداد ورودی در این کارهای سیاست خارجی ندارند به همین خاطر از سختی بی‌اطلاعند.
روحانی: از همه اقشار تشکر می‌کنم و می‌گویم من نیامده‌ام تا در برابر عزیزان دیگر خودنمایی کنم. از مردم می‌خواهم نه به جملات زیبا که به تدابیر و نه به فیلم‌ها که به واقعیت‌های عینی و نه به پوسترها بلکه به استقامت در نظر و آینده‌نگری رای دهند. 40 سال است با شما سخن گفتم اما هیچگاه شما را فریب ندادم. در معادلات کثیف سیاسی و اقتصادی وارد نشدم. هیچوقت نخواستم مشهور باشم همواره سرفرازی مردم را به محبوبیت و عوام‌فریبی ترجیح دادم.