علیرضا پورصباغ فیلم «عطش مبارزه» که با ترجمه تحت‌الفظی مسابقات گرسنگی شناخته می‌شود ناکجاآبادی پرسش‌برانگیز را در مقابل مخاطبان سه‌گانه کتاب‌هایش و نخستین اثر سینمایی از این مجموعه قرار می‌دهد و پرسش‌های عمیقی را در ذهن رقم می‌زند. به قول اسلاوی ژیژک(1) آخرالزمانی که در فیلم عطش مبارزه تصویر می‌شود همان جهانی است که کمونیست‌های لیبرال انتظارش را می‌کشند، بازی خشونت‌باری که به زعم اسلاوی ژیژک مطلوب کمونیست‌های لیبرال است. از سوی دیگر جهان پساآخرالزمانی باتیستا ویکو(2) در روایت عطش مبارزه محقق می‌شود؛ توحشی قانونمدار و رجعت به دوران روم باستان. در واقع شاید دقیق‌ترین تصویری باشد که خانم سوزان کالینز، نویسنده مجموعه کتاب‌های عطش مبارزه برای مخاطبانش تصویر کرده است و البته به صورت ضعیف و کاملا اخته‌ای گری راس و مدیران کمپانی لایون گیتز فیلمز (lion gate films) قالب عامه‌پسندانه و اغواگرانه‌ای از کتاب را برای گول زدن جوانان و نوجوانان به فیلم سینمایی برگردانده‌اند تا از حیث فانتزی اغواگرایانه سینمایی، عطش مبارزه چیزی کم و کسر از مجموعه «هری پاتر» و «گرگ و میش» نداشته باشد.
در ناکجاآبادی که سوزان کالینز از آینده تصویر می‌کند، طبقه ثروتمند به منابع کشور چنگ انداخته است و از 12 ایالت جداگانه به خاطر شکست قیام آزادیخواهی در سال‌های دور گذشته، حکومت مرکزی از طریق یک مسابقه مرگ، نوجوانان هر ایالت را تنبیه می‌کند تا شورشی دیگر علیه نظام سرمایه‌داری شکل نگیرد. در مسابقات هر سال نوجوانان را از هر ایالت به جان هم می‌اندازند تا سرانجام یکی زنده بماند و برای ایالت خود غذا و خوردنی به ارمغان ببرد. این مسابقات بدین شکل برگزار می‌شود که هر ساله طی یک قرعه‌کشی از بین نوجوانان 12 تا 18 ساله از هر 12 منطقه 2 نفر را انتخاب می‌کنند. باید در مسابقاتی که به «عطش مبارزه» شهرت دارد و از تلویزیون به صورت مستقیم پخش می‌شود از این 24 نفر تنها یکنفر زنده بماند. وقتی خواهر کوچک «کتنیس اوردین» (جنیفر لورنس) که در منطقه 12 زندگی می‌کند به‌عنوان مبارز منطقه طی قرعه‌کشی انتخاب می‌شود، کتنیس به جای خواهرش داوطلب می‌شود که در این مسابقات شرکت کند.
دختر جوان، کتنیس اوردین، قبل از آغاز عطش مبارزه بسان گلادیاتورهای عصر روم باستان توسط برگزار‌کننده به انواع زینت‌ها آراسته می‌شود تا همچون یک قربانی به مسلخ برده شود. رفتار طبقه قدرتمند جنون‌آمیز و بسان قدرتمندان روم باستان و پادشاهان فرانسه پیش از انقلاب کبیر است اما اندیشه‌های کتاب سوزان کالینز برگرفته از تراژدی یونان باستان است، البته کمی هم به مسابقات تلویزیونی بازمانده شباهت دارد که هم‌اکنون از
شبکه cbs پخش می‌شود.
کتاب‌های سوزان کالینز تمثیلی از رقابت خشونت‌آمیز در نظام سرمایه‌داری است اما همانطور که اشاره شد در روایت سینمایی گری راس از ظرفیت‌های خشم و خشونت جاری در کتاب کاسته شده و روی نکات دیگری تاکید می‌شود. در طول روایت شخصیت کتنیس، انسانیت خود را در طول درام پیدا می‌کند. کتنیس داستان را با جنگنده بودن برای بقا آغاز می‌کند. او می‌کوشد از حصار‌های انسانی نگریزد و تنها بقا داشته باشد، همانگونه که از خواهر کوچکش حمایت کرد. در طول این مسابقات کتنیس انسانیت خود را پیدا می‌کند و می‌فهمد خودش تنها نیست و بالاتر از زنده ماندن و اصل تنازع بقای جاری در این مسابقه، کمک به دیگران مفهوم متعالی‌تری دارد. مفهوم مورد اشاره جدای از تصویر آینده‌نگرانه فیلم زیبایی روایت را دربر می‌گیرد، هر چند در صورت سینمایی صورت پررنگ‌تری ندارد و این مفاهیم در کتاب برجسته‌تر است.
آنچه موجبات رنجوری فیلم را فراهم کرده کارگردانی رنجور گری راس است. راس به خاطر دوربین بیجای روی دست در فضای لایتناهی جنگلی که مسابقه عطش مبارزه در آن برگزار می‌شود، حوصله مخاطب را سرمی‌برد و ایجاد هیجان کاذب با دوربین روی دست اثری معکوس در روند جریان فیلم می‌گذارد. در تریلری اینچنین استفاده از دوربین روی دست، اجازه گرفتن لانگ‌شات و مسترشات ملزوم را از کارگردان گرفته است، ضمن اینکه رعب و وحشت با دوربین روی دست پدید نمی‌آید. از سوی دیگر مونتاژ بسیار ضعیف فیلم ریتم روایت را همچون نفس داستان خفه می‌کند و قصه‌ای که با این همه خشونت و خونریزی همراه است برای جذب نوجوانان از ظرفیت‌های اصلی منبع اقتباس خالی شده است.
سوزان کالینز، نویسنده مجموعه کتاب‌های عطش مبارزه، برخلاف کلیشه‌های مرسوم، دخترکی نوجوان را به عنوان قهرمان و قربانی قصه‌اش برگزیده است. برخلاف معمول قصه‌ها و روایت‌های اینچنینی که از زوایه نگاه خشن مردانه نوشته می‌شود، انتخاب این قهرمان مونث کمک می‌کند حس انسان بودن در نوجوان‌ها تقویت شود و کلیت روایت ترحم‌برانگیز جلوه می‌کند، از سوی دیگر نقد جاری و گاهی لبریز در کتاب در فیلم انعکاس موثر ندارد.
انتقاد از سرمایه‌داری و بهره‌کشی مدیومی همچون تلویزیون از توده‌های زیردست نسبت به منبع اقتباسی برجسته نیست. در فیلم عطش مبارزه رسانه و ثروتمندان در قالب کمونیست‌های لیبرال (به تعبیر اسلاوی ژیژک) انسان‌ها را به برده‌هایی برای قربانی کردن بدل کرده‌اند و اغلب مفاهیم مورد اشاره مربوط به محتوای کتاب است. فیلم به تدریج هر‌چه پیش می‌رود با مفاهیم عمیق منبع مورد اقتباس فاصله می‌گیرد. کلیت فیلم عطش مبارزه مجموعه‌ای است از فرصت‌های از دست رفته فیلم که می‌توانست به مراتب شاعرانه‌تر، خشن‌تر، دیوانه‌تر و جسورانه‌تر باشد که واقعا چنین نیست.
رقابت مرگبار گلادیاتوری برای سرگرمی تماشاگران بسان آنچه در فیلم عطش مبارزه دیده می‌شود، نمونه مشابه بسیاری دارد.کتاب «شورش رویال» (Battle Royale) کوشان تاکامی، نویسنده ژاپنی که در سال 2000 نسخه‌ای سینمایی از این فیلم را کنجی فوکاساکو به تصویر کشید یا به عنوان نمونه هالیوودی‌تر می‌توان به کتاب «مرد دونده» استون کینگ اشاره کرد که در سال 1987 با بازی آرنولد شوایتزنگر ساخته شد. داستان مرد دونده، درباره مردان نیرومندی است که باید از چنگال شکارچی‌ها می‌گریختند و از حیث پرداختن به بازی نوجوانان در جنگل، فیلم عطش مبارزه شباهت فراوانی به «خداوندگار مگس‌ها»
(Lord of the Flies) اثر ویلیام گلدینگ دارد.
با این حال همانطور که در نوشته‌های پیشین اشاره کردم، امروز عصر حکومت آثار نوجوانانه نظیر عطش مبارزه است و نظیر چنین آثاری محبوبیت فراوانی کسب می‌کنند، موجی که تقریبا با مجموعه «هری پاتر»، «نارنیا» و مجموعه «گرگ و میش» آغاز شد و با تسلط بی‌منطق ادبیات نوجوانانه با نویسندگانی همچون جی‌کی رولینگ (هری پاتر)، استفانی مایر (گرگ و میش) و سوزان کایلنز (مجموعه کتاب‌های عطش مبارزه) باید انتظار داشته باشیم که بزرگسالان نیز به ترانه‌های جاستین بیبر گوش دهند و سلاطین فیلمسازی به تدریج دست به ساخت آثاری نوجوانانه بزنند. نمونه بسیار با ارزش و دم‌دست تمایل سلاطین فیلمسازی به ساخت آثار نوجوانانه، «هیوگو»ي مارتین اسکورسیزی است؛ آثاری که در حوزه رمان و سینما با تخیل و قدرت سحرانگیزی میلیون‌ها نفر را مقهور شخصیت و قصه‌هایی از این دست کرده‌اند و چنین قدرت سحر‌آمیز ادبیات نوجوانانه تضمین‌کننده است برای ساخت بیشتر آثاری از این دست. ساختن چنین مجموعه‌هایی ربط چندانی به کیفیت فیلم‌ها ندارد و بیشتر سبب اشاعه جیغ‌های بنفش دختران نوجوان می‌شود.
پي نوشت:
1- اسلاوی ژیژک، فیلسوف، نظریه‌پرداز، جامعه‌شناس، منتقد فرهنگی و سیاستمدار اسلوونیایی است. او در لیوبلیانا به دنیا آمد و دکترای فلسفه‌اش را از دانشگاه لیوبلیانا دریافت کرد. او در سال ۱۹۹۰ به عنوان کاندیدای ریاست‌جمهوری از سوی حزب لیبرال دموکرات اسلوونی معرفی شد. ژیژک فیلسوف و نظریه‌پرداز انتقادی است که بخش عمده کارش در سنت فلسفی هگلی، مارکسیسم و نیز روانکاوی لاکانی است. او فعالیت‌های چشمگیری در زمینه نظریه سیاسی، نظریه فیلم و روانکاوی نظری داشته‌است. شهرت ژیژک برای احیای روانکاوی ژاک لاکان برای یک خوانش جدید از فرهنگ عامه است. او رسالات گوناگونی درباره موضوعات گوناگون نگاشته‌است، موضوعاتی چون جنگ عراق، بنیادگرایی، سرمایه‌داری، رواداری، حقیقت سیاسی، جهانی‌سازی، سوبژکتیویته، حقوق انسانی، لنین، اسطوره، فضای مجازی، پسامدرنیسم، چندفرهنگ‌گرایی، پست‌مارکسیسم، آلفرد هیچکاک و دیوید لینچ.
2- يكي از چهره‌هاي شاخص فرهنگي غرب شخصيتي ايتاليايي به نام«باتيستا ويكو» است. وي يكي از چهره‌هاي مورخان فرهنگي غرب محسوب مي‌شود. او معتقد است هر ملت و قومي 3 دوره فرهنگي دارد كه ما از اين موضع به غرب‌شناسي فرهنگي مي‌پردازيم.
دوره اول: دوران توحش است. در دوران توحش، انديشه وجود ندارد و هر چيز كه مي‌بيند تنها احساسات است و اين غليان احساسات است كه همه چيز را مي‌سازد. از ديدگاه «ويكو» مرحله اول توحش و بربريت در واقع براي همه اقوام موضوعيت داشته و وجود دارد.
دوره دوم: دوران جاهليت است. اين دوران را به طور مشخص دوران اسطوره‌ها يا عصر پهلوانان مي‌نامند. در اين دوره همه چيز در اسطوره‌ها و پهلوانان خلاصه مي‌شود.
دوره سوم: عصر تمدن هر قوم است. در اين مرحله علم، فنون تكنيك، قوانين، حقوق و سياست موضوعيت پيدا مي‌كند كه كاركردهاي مختلفي هم دارد. در عصر تمدن، معارف بشري اساس است كه بر پايه مفاهيم شكل مي‌گيرد. مفاهيم هم زمينه‌ساز سياست، حقوق و علوم مي‌شوند. اينها هم طبيعتا تمدن‌ساز هستند.
دوره چهارم: رجعت به دوره دوم با ظواهر مدرنیته.