آزاده صالحیطی سال‌های اخیر دست‌کم در 50 سال گذشته، معدود نویسنده‌ای را می‌توان سراغ کرد که ضمن پایبندی به قواعد داستان‌نویسی، به ژانر پلیسی نیز نظری داشته باشد و بتواند در چنین ژانری خوش بدرخشد و آثاری در نوع خود متفاوت و منحصر به فرد ارائه دهد. اسماعیل فصیح که در‌گذشتش در سال 88، ضایعه‌ای برای وادی ادبیات داستانی معاصر ایران قلمداد شد، یکی از این نویسندگان است. او اگرچه سال‌ها در 2 حیطه تالیف و ترجمه فعالیت کرد، قدم‌ها زد و قلم‌ها برداشت اما به گواهی تاریخ، در حوزه تالیف بویژه رمان موفقیت‌های بیشتری به دست آورد. نام او در حالی بر تارک ادبیات معاصر ما و در کنار نام دیگر نویسندگان شهیر ایرانی می‌درخشد که رمان‌های او مانند «طشت خون»، «دل کور»، «درد سیاوش»، «ثریا در اغما»، «داستان جاوید»، «لاله برافروخت»، «زمستان 62»، «پناه بر حافظ»، «گردابی چنین هایل»، «اسیر زمان» و... همچنان در بازار کتابفروشی‌ها در ردیف آثار پرفروش قرار دارند. با این تفاسیر، به‌زعم نگارنده، برخی کتاب‌های فصیح تا امروز بیش از دیگر آثارش جلوه‌فروشی می‌کنند که «درد سیاوش»، «دل کور» و «ثریا در اغما» از این جمله هستند.
تاریخ را به خاطر بسپار!
رمان‌هایی که به قلم فصیح به رشته تحریر درآمده‌اند، تماما آثاری قابل لمس و برآمده از متن جامعه وقت بوده است، با این تفاوت که این رمان‌ها با دیگر آثار همدوره خود دارای وجوه افتراقی است، یعنی اگر نگوییم در همه آنها اما در اغلب این آثار، رد پای تاریخ به خوبی مشهود است. در واقع، فصیح با روایت هر قصه به شکل اجمالی، برهه‌ای از تاریخ را نیز بازگو کرده است چندان که در
«دل کور»، مخاطب صرفنظر از مواجه شدن با قصه ملال‌آور آدم‌های درخونگاه و گلوبندک، به شکل گذرا به وقایع مهمی چون کشف حجاب در زمان رضا‌خان نیز پی می‌برد و در قالب داستانی این واقعه را مرور می‌کند. در «درد سیاوش» نیز اوضاع به همین شکل است. دکتر «جلال آریان» شخصیت اصلی داستان، فارغ از کشمکش‌هایی که میان خانواده «سیاوش» که سال‌ها پیش به طرز مشکوکی به قتل رسیده، شاهنامه را به روشی غیر‌متداول برای مخاطب روایت می‌کند و داستان را به‌گونه‌ای پیش می‌برد که با حکایت «سیاوش» پاک‌نهاد و گذر او از آتش برای اثبات بی‌گناهی کاملا همخوانی می‌یابد. در «ثریا در اغما» بازهم «جلال آریان» کاراکتر اصلی اثر را ایفا می‌کند که در آبادان سکونت دارد. «ثریا» خواهر‌زاده او در پاریس سوار بر دوچرخه بر اثر برخورد با یک خود‌رو در تاریکی شب به کما فرو‌می‌رود؛ اواخر پاییز 1359، یک سه‌شنبه سرد. اینگونه است که «آریان» به روایت اسماعیل فصیح یک بار دیگر وارد ماجرایی پیچیده و لابیرنتی تو در تو می‌شود که شاید در نگاه اول و از دید مخاطب، ساده به نظر برسد. «ثریا» در اغماست و دکترها البته امیدی به زنده ماندن او ندارند. «جلال آریان» به پاریس سفر می‌کند تا حداقل آنچه از ثریای فعلی باقی مانده را به تهران نزد خواهرش «فرنگیس» برگرداند. او از آبادان، جایی که دشمن تقریبا وارد خاک شده، از کمک کردن به امدادگران دست می‌کشد و به خاطر تنها خواهر و خواهر‌زاده‌اش راهی سفر می‌شود. فصل‌های ابتدایی اثر در دهانه ترمینال شمال‌غربی میدان آزادی، در فضایی سرشار از دود گازوئیل اتوبوس‌ها، انواع و اقسام بوهای ساندویچ تخم‌مرغ پخته و شیرینی دستفروش‌های دوره‌گرد شکل می‌گیرد. خواننده، سایه به سایه «آریان» را حتی تا زمانی که چادر برزنتی تی‌بی‌تی شماره 15، یعنی همان نخستین چادر سمت چپ که روی آن با مقوا چسبانده شده است «مسافرین استانبول» تعقیب می‌کند تا منظور او را از تبیین جزئیات متوجه شود. نکته جالب درباره رمان این است، حتی تا زمانی که فصیح (جلال آریان) تهران را به مقصد ترکیه ترک می‌کند، ترکش‌های جنگ تحمیلی لحظه‌ای رهایش نمی‌‌کنند. مرور کردن وقایع آبادان و مورد حمله قرار دادن پالایشگاه نفت از پشت شیشه اتوبوس، صحبت‌های پیرمرد و استاد دانشگاه و چند عرب درباره ایران و اعلام وضعیت قرمز از سوی رادیوی اتوبوس، هر یک ساعت یک بار، همه و همه نشان از این دارد که راوی تنها به یک مسافرت فیزیکی تن داده است. او در پاریس با برخی روشنفکرنماهای ایرانی که به خیال خود از مهلکه جنگ گریخته‌اند آشنا می‌شود؛ ایرانیانی که عمدتا و به زعم خود قشر روشنفکر و متفکر جامعه را تشکیل می‌دهند و شاید همین برچسب‌هاست که «آریان» را از مساله اصلی (ثریای در اغما مانده) منحرف می‌کند و از دیدن چنین دیدگاه‌ها و شخصیت‌هایی منزجر می‌کند. هرچند، واکنش ایرانیان مقیم پاریس و به طور مشخص شخصیت‌هایی چون «لیلا آزاده»، «دکتر حکمت»، «نادر پارسی»، «دکتر کوهسار»، «دکتر صفوی» و... که هر یک در مخیله خود، تیتر و عنوانی را در قالب نویسنده، پژوهشگر و باز هم به اصطلاح روشنفکر به یدک می‌کشند در مواجهه با روایت‌های مهندس آبادانی از وقایع جنگ دیدنی است بویژه وقتی «آریان» در کنار رود سن به بازگویی بخشی از روایت‌ها می‌پردازد: «یک ماه بعد از جنگ، من آبادان بودم. آن موقع عراقی‌ها هنوز محاصره آبادان را کامل نکرده بودند. هنوز جاده ماهشهر دست ایرانیان بود. همه جا پر از دود و آتش. از پالایشگاه هم شب و روز ستون‌های عظیم دود بلند بود. چند مریضخانه را با توپ زده بودند. یک روز عصر که داشتم به چند دانشجوی امدادگر دانشکده نفت کمک می‌کردم، کارگری آمد که حیاط خانه‌اش کاتیوشا خورده بود. زن و مادر و 5 بچه‌اش با ترکش شدید کشته شده بودند. یک کارتن مقوایی که رویش نوشته شده بود پفک نمکی دستش بود را به یکی از دانشجویان داد. او با دلسوزی پرسید: این تو چیه پدر؟ کارگر با مشت توی سر خودش می‌زد و می‌گفت نمی‌‌دونم مال کدومشونه. ما اول خیال کردیم پفک نمکیه. دانشجو در کارتن را باز کرد. توی کارتن دست یک بچه بود که از کتف قطع شده بود. کارگر توی سرش می‌زد و مرتب می‌گفت: نمی‌‌دونم مال کدومشونه!» (از متن کتاب)
کارآگاه وارد می‌شود
بی‌تردید آنچه سبک و سیاق اسماعیل فصیح را از دیگر نویسندگان معاصر منفک ساخته، شخصیت‌پردازی ویژه او در رمان‌هایش است. او که خود فرزند زن دوم پدرش، «ارباب حسن‌خان» بوده، گذشته‌ای پرپیچ وخم را در همه دوران زندگی با خود حمل می‌کند؛ گذشته‌ای که سرشار از تصاویر زشت و زیباست و همین تصاویر او را به نوشتن وا‌می‌دارد. آنهایی که رمان‌های فصیح را خوانده‌اند به خوبی می‌دانند که فصیح نه‌تنها اهل مبالغه و رویا‌پردازی در داستان‌نویسی نبوده که تخیل به آن شکل داستانی هم در کارهایش نمی‌‌گنجد. او حقیقت را همان‌طور که هست، هرقدر نژند و کریه و غیر‌قابل تحمل، به مخاطبانش پیشکش می‌کند و در لابه‌لای آثار خود به این نکته اشاره می‌کند که حقیقت، امری اجتناب‌ناپذیر است و آدم‌ها ناگزیر از پذیرش آن هستند. اغلب رمان‌های او دارای ته‌مایه پلیسی هستند. او با چیره‌دستی و هنرمندی که دارد این مشخصه را با پیش کشیدن حوادث و ماجراهای متعدد، پررنگ و از دیگر آثار همدوره‌ای‌هایش متمایز می‌کند. فارغ از این مولفه، فصیح برای همه رمان‌های خود یک شخصیت ثابت را در نظر می‌گیرد؛ شخصیتی که هیچگاه به لحاظ موقعیت اجتماعی و خانوادگی تغییر نمی‌‌کند و تنها به فراخور فضای رمان، مختصرا استحاله می‌شود. در 3 رمان «درد سیاوش»، «دل کور» و«ثریا در اغما»، بویژه در 2 رمان «دل کور» و «درد سیاوش» باز هم نگاه پلیسی و تیزبین فصیح به عنوان شخصیت اصلی، دیگر کاراکترهای رمان را تحت‌الشعاع خود قرار می‌دهد. او در کسوت یک کارآگاه نامرئی خانوادگی به نام «جلال آریان»، سرنخ‌ها را پیگیری می‌کند و تا پرده از رازهای خاک خورده و در صندوق مانده برندارد از پا نمی‌‌نشیند؛ کارآگاه خانوادگی از این حیث که او هیچگاه سعی نمی‌‌کند به شخصیت اصلی داستانش، مابه‌ازای بیرونی بخشد بلکه در همه این رمان‌ها، خاصه آنها که به طور مشخص نامشان برده شد، جزئی از پیکره اصلی داستان‌هایش است.
چرخش زاویه دید
اگرچه اغلب رمان‌های فصیح از زاویه دید اول شخص روایت می‌شوند، با این حال زیبا‌ترین و بازهم به‌زعم نگارنده، شاخص‌ترین اثر فصیح «دل کور» که در نوع پردازش و زوایه دید، اندکی با دیگر آثار او تفاوت دارد را شاید بتوان نقطه عطف او در رمان‌نویسی به حساب آورد. او در این کتاب خوشخوان، به روایتی ساده و به دور از تکلف‌های داستان‌نویسی با مخاطب سخن می‌گوید و دردهایش را به نوعی با او تقسیم می‌کند. همه داستان‌های او بدون استثنا، دارای پیام‌های اخلاقی است خاصه «دل کور» که مصداق بارز ضرب‌المثل «دست بالای دست بسیار است» به شمار می‌رود. «مختار» بزرگ‌ترین برادر «صادق آریان» در درخونگاه به کلفت لال خانه (گل‌مریم) تجاوز می‌کند و گردنبند او را می‌دزدد و «صادق» 5 ساله همه چیز را در حوضخانه در حالی که زیر بادبزن بزرگی خوابیده می‌بیند. این اتفاق، شروع گشوده شدن یک پرونده هولناک است؛ پرونده‌ای که رمز‌گشایی آن 40 سال به طول می‌انجامد. شخصیت‌های رمان
«دل کور» علاوه بر راوی که همه ماجراها را به چشم می‌بیند و این دیده‌ها و اتفاقات تا پایان داستان همچون خاری بر دل و چشمش فرو‌می‌رود، ناخواسته تاوان این ماجرا را پس می‌دهند. اما شخصیت «مختار» تنها به فصل‌های ابتدایی داستان محدود نمی‌‌ماند، او بعد از رانده شدن از خانه پدری و فرار از خدمت سربازی به ورامین می‌گریزد و در آنجا نیز سیاهکاری‌های خود را بر آدم‌هایی که مظلوم واقع شده‌اند ادامه می‌دهد. بعد از اینکه از سوی پدر خانواده مورد عفو قرار می‌گیرد، به خانه باز‌می‌گردد و همان کارها را ادامه می‌دهد که هل دادن «رسول» برادر دیگر «صادق آریان» و معیوب کردن او از نظر عقلی یکی از این کارها‌ست. فصیح، این نکته را به مخاطب می‌رساند که ظلم هیچگاه پایدار نمانده و تقاص آدم‌های بی‌گناه سرانجام، جایی و روزی ستانده خواهد شد چندان که در نیمه‌شبی برفی، «مختار» که به یمن مرگ پدرش «ارباب حسن‌خان آریان» و مدیریت دارایی او، حالا دیگر «حاج‌مختار» شده به دست پسر خودش و «گل‌مریم» (بی‌آنکه بداند او پسرش است) یعنی «قدیر» در حجره‌اش به قتل می‌رسد و «صادق آریان» باز هم تنها کسی است که در نهایت به کشف این معما می‌پردازد.
حتی پس از مرگ
شخصیت‌پردازی در «دل کور» به اندازه‌ای منسجم است که به قولی، مو لای درز هیچ کدام از شخصیت‌ها نمی‌‌رود و همه آنها از «صادق» گرفته تا «گل‌مریم»، «بهجت»، «فرشته»، «زهره»، «فرخنده‌خانم»، «کوکب‌خانم»، «علی»، «گورکن یک‌چشمی»، «رسول» و... آن‌طور که هستند مقابل چشم خواننده ظاهر می‌شوند. آدم‌های داستان «دل کور» هریک به فراخور حس و حالشان به دست تقدیر مجازات می‌شوند، بی‌آنکه در محکمه‌ای تفهیم اتهام شده باشند. دست سرنوشت به گونه هرکدام از آنها سیلی جانانه‌ای می‌زند. اگرچه اغلب رمان‌های فصیح جز «تلخکام» طی 3 دهه گذشته نوشته شده و اگرچه در اغلب این رمان‌ها، کاراکترها از توده جامعه برخاسته‌اند و هیچ آرمان ویژه‌ای جز در سر داشتن یک زندگی ایده‌آل ندارند، با این حال آثار نویسنده را می‌توان آثاری بدون تاریخ مصرف قلمداد کرد؛ آثاری که مرزهای زمان را می‌شکند و به دلیل داشتن مولفه‌های مثبت، وسواس و باریک‌بینی فصیح در چینش حوادث و کاراکترهای داستانی و نوع درونمایه‌های ناب ولی ملموس عمری در کتابخانه مخاطب جا خوش می‌کند. روی این اصل است که کتاب‌های نویسنده چه در زمان حیات و چه حالا می‌تواند برای همه نسل‌هایی که می‌خواهند اسماعیل فصیح را به عنوان نویسنده‌ای متعهد و واقع‌گرا بیشتر بشناسند، منبع مطلوبی تلقی شود.