۲۰/آبان/۱۴۰۵
|
۰۲:۴۵
نگاهی به فیلم 2 قسمتی «چه» به بهانه سالروز تولد ارنستو چه‌گوارا

قهرمان جاودان

علیرضا پورصباغ
فیلم مستند «بهار» مضمون متفاوت و جالبی دارد. این مستند غیر‌متعارف گزارشی درباره تصویر انقلابی و غیرمتعارف ارنستو چه‌گوارا با سیگار برگ و ریش است که روی میلیون‌ها تی‌شرت در سراسر دنیا طی40 سال اخیر چاپ شده و اغلب مردم آن را به تن دارند. در مستند بهار با مردمی که این تی‌شرت را می‌خرند یا آن را به تن دارند گفت‌وگو می‌شود. بسیاری از افرادی که تی‌شرت‌های مزین به عکس چه‌گوارا را به تن دارند حتی نمی‌دانند وی از چه بابت به شهرت رسیده و معروف شده است، فقط می‌دانند اسم این فرد چه‌گواراست. برخی از کسانی كه این تی‌شرت را پوشیده‌اند تصور می‌کنند او خواننده یا نوازنده‌ای از اهالی آمریکای‌جنوبی است. شناخت چه از روی همین ژست‌ها و اداها در اقیانوسی از نمادسازی مزین به سرگرمی (intertainment) بسیار دشوار است و شناسایی او با توجه به منابعی که اغلب آمریکایی هستند کاملا پیچیده به نظر می‌رسد.
«ارنستو رافائل گوارا دلاسرنا» پزشک جوان آرژانتینی می‌خواست در سراسر آمریکای‌جنوبی انقلاب کمونیستی به راه بیندازد تا اینکه در نیمه‌جنوبی آمریکا جنبشی متحد علیه امپریالیسم واحد جهانی شکل بگیرد. جنبش‌هاي چريکي اواخر دهه 60 از عمان، نپال تا آلمان غربي تحت ‏تاثير آموزه‌هاي چه‌گوارا بودند. نزديک به 2 دهه خيابان‌ها و ‏جنگل‌هاي بسياري از کشورهاي جنوب و حتي شمال صحنه نبرد چريکي آرمانخواهان جان برکف و فدائيانی بود که از او الگو گرفته بودند اما امروز آنچه برجاي مانده تنها تصويري است که تی‌شرت‌های رنگارنگ نوجوانانه را در بر گرفته است و دیگر سخنی از یک قیام جهانی علیه امپریالیسم نیست. استیون سودربرگ، کارگردان سرشناس فیلمی را در قالب 2 قسمت در دوره اوج و افول وی ساخته است که اخیرا روانه شبکه نمایش خانگی شده است. استیون سودربرگ نویسنده و کارگردان فیلم‌های پرفروش مجموعه اوشن سازنده فیلم 2 قسمتی «چه» با فیلم «جنسیت، دروغ، نوار ویدئو» پیشگام سینمای مستقل و غیرمتعارف بود. او در هالیوود پس از گذشت 20 سال همچنان خودش را فیلمساز مبتکر و تجربی می‌داند و برای همین است که دنبال فرصت‌های متفاوت می‌گردد تا نحوه متفاوت فیلمسازی را تجربه کند. سودربرگ نخستین کارگردان برجسته‌ای است که با دوربین‌های دیجیتال فیلمسازی را تجربه کرده و نخستین کارگردانی است که دوگانه سینمایی وی همزمان با اکران در سینمای‌های جهان به صورت DVD منتشر شد تا عمده کسانی که با این ابرمرد انقلابی آمریکای‌جنوبی آشنایی ندارند بیشتر او را بشناسند و این فیلم غیر‌متعارف درباره این شخصیت انقلابی به تدریج تماشاچی پیدا کند. مشکل عمده فیلمی که استیون سودربرگ درباره زندگی چه‌گوارا ساخته، طولانی بودن آن است که از استاندارد‌های سینمایی با زمان 4 ساعت و نیم عبور می‌کند اما ماهیت اثر در فرم و محتوا به سریال‌های تلویزیونی نزدیک نمی‌شود. فیلم «چه» از معدود آثاری است که با این زمان طولانی در 2 قسمت پخش شد و پیش از اکران محدود آمریکای شمالی در کوبا به نمایش درآمد و با استقبال عظیم در این کشور مواجه شد. برای مخاطب امروز در مواجهه با متن فیلم «چه»تصور قیام مسلحانه فرمول کهنه‌ای به نظر می‌رسد. در شرایطی که امروز سیاستمداران حتی در کشورهایی نظیر افغانستان با رقابت سیاسی کلان و با رای مردم روی کار می‌آیند، نبرد مسلحانه برای دست یازیدن به قدرت فرمول کهنه‌ای برشمرده می‌شود. مخاطب امروز باید بداند در دهه 50 و 60 امپریالیسم جهانی سعی می‌کرد سیطره خود را به صورت رادیکال و از طریق استعمار اقتصادی کشورهای آمریکای‌جنوبی به سرانجام برساند و قیام مسلحانه و نبرد تن به تن با دست‌نشانده‌های سیا در آمریکای جنوبی امری کاملا طبیعی به نظر می‌رسد. اما متن فیلم سودربرگ در قالب زمانی بیشتر از 4 ساعت را می‌توان به یک کنسرت تشبیه کرد. در بخش نخست این کنسرت مارش پیروزی نواخته می‌شود (قسمت نخست فیلم ) و بخش دوم کنسرت نوای جانگداز شکست. در واقع با نوعی پراکندگی روایی داستان چه‌گوارا از زمان حرکت گروه 81 نفره آنان از مکزیکو سیتی با کشتی به کوبا و چگونگی همراه شدن مردم و پیروزی فیدل کاسترو در قسمت نخست روایت می‌شود و در قسمت دوم ماجراهای قیام منجر به شکست بولیوی متن روایت را در برمی‌گیرد. استیون سودربرگ کارگردان سریال سینمایی اوشن فيلمساز پولسازی است که البته در کارنامه‌اش آثاری یافت می‌شوند که برخلاف انتظار مخاطب عادی سینما ساخته شده‌اند. فیلم «چه» از آن آثاری است که وجه تجاری ندارد و مخاطب را با صورت واقعی چه گوارا آشنا می‌کند. پرواضح است که منظور سودربرگ از ساختن این فیلم این بوده تا نشان دهد اندیشه سیاسی افرادی نظیر «چه» در مقطی خاص به پیروزی و در شرایطی دیگر منجر به شکست می‌شود و پیروزی نگرش‌های متفاوت سیاسی از طریق قیام مسلحانه همواره به سرانجام نخواهد رسید، منتها در این فیلم بینش ارنستو مغفول می‌ماند و از دید تماشاچی نیز پنهان می‌ماند که مساله مورد اشاره یکی از معایب بزرگ دوگانه «چه» به شمار می‌رود. فیلمنامه اثر نیز به‌رغم ایستایی غیر‌منطقی روایی در طول 4 ساعت فیلمی میخکوب کننده برای هواداران تاریخ است که از این منظر تجربه‌ای تازه به شمار می‌رود. این فیلم تقابل اندیشه‌هایی را به تماشاگر نشان می‌دهد که پایه و اساس مردمی دارند، فیلمی که از درخشش روایی قهرمان پرورانه خالی است و صرفا اثری آگاهی‌دهنده به شمار می‌رود، ضمن اینکه کارگردان برای پر کردن حفره‌های فیلمنامه به ورطه مستند نمایی می‌افتد. به عبارت دیگر منظور این نیست که تصاویر مستند در اثر وجود دارد، بلکه نزدیک شدن محتوای اثر به درام مستند است. تصاویر در این فیلم با دوربین دیجیتالی 4 کیلویی توسط پیتر اندروز گرفته شده‌اند و بسیار چشمگیر هستند، بویژه زمانی که میادین جنگ به تصویر کشیده می‌شود،
2 قسمت فیلم در فرم با یکدیگر بسیار متفاوت هستند. قسمت اول تشکیل شده از واید اسکرین‌های فراوان، سرشار از تابلوهای سینمایی و در قسمت دوم کلوزآپ و نماهای نزدیک منحصر به فرد. در قسمت دوم با همین نماهای نزدیک تاکیدات فراوانی بر بده بستان «چه» وجود دارد و هیچ کادر‌بندی خاص متعارفی در قسمت دوم وجود ندارد. در قسمت اول سخنرانی و خطابه‌های ارنستو به صورت سیاه و سفید گرفته شده است؛ سخنرانی آتشینی که «چه» پس از اینکه در سال 64 در کوبا به مقام وزارت صنایع رسیده بود و به سازمان ملل آمد، صورت پذیرفت و تحسین نمایندگان سیاسی سایر کشورهای جهان را بر انگیخت. قسمت دوم بیشتر با دوربین روی دست و به سبک درام مستند گرفته شده و شمارش معکوس به سوی لحظه اعدام «چه» با این شیوه حاصل می‌شود.
اما بر خلاف فرم غیر‌متعارف ایراداتی مهم بر فیلم وارد است. برخلاف معمول فیلم‌های زندگینامه‌ای، در این فیلم سودربرگ و همکاران نویسنده‌اش بدون استفاده از منابع تاریخی و تنها بر اساس نوشته‌های چه‌گوارا سعی کردند وقایع تاریخی را نمایشی کنند تا فیلم تبدیل شود به ادعانامه‌ای علیه بی‌عدالتی و با این سیاق و چند تکیه‌گاه قابل استناد تاریخی مثل مصاحبه‌اش در آمریکا جنبه‌های پراگماتیک و عملی انقلاب کوبا تشریح می‌شود نه نگرش چه؛ نقطه‌ای که خطاهای سودربرگ خطا رفته را عیان‌تر می‌كند و روایت تاریخی مثل فیلم گاندی به قدیس آفرینی منجر می‌شود و دقیقا می‌شود به مثابه همان جمله‌ای که ژان پل سارتر درباره «چه» گفت؛ کامل‌ترین انسان.
ارسال نظر
captcha
پربیننده