عليرضا پورصباغمتن و روایت
«بیتا» با مادر میانسالش «مهری» زندگی کوچک و ساده‌ای دارند. بیتا در مطب دندانپزشکی مشغول به کار است و مادرش در محیطی صنعتی کار می‌کند. «ناصر»، صاحب مغازه سوپرمارکتی که نزدیک منزل مهری و بیتا قرار دارد به مادر بیتا علاقه‌مند است و قصد دارد با مادر بیتا زندگی کند. از سوی دیگر خرده‌روایت فیلم با سهل‌انگاری خاصی مسیر اصلی روایت را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. در ابتدای فیلم قبل از آغاز روایت بیتا داستانک همسایه‌ای که در واحد روبه‌رویی آنها زندگی می‌کند مطرح می‌شود. دختری با نام «بهاره» که دختر سرکشی است و مادر و ناپدری‌اش، او را به خانه راه نمی‌دهند. این بخش از فیلم به مشکل عمده مادران مطلقه‌ای اشاره می‌کند که دختران بزرگسال دارند و به دلیل فشارهای اجتماعی مجبور می‌شوند تن به ازدواج دهند. بهاره از خانه رانده شده دائما به دکتر مطبی که بیتا در آن کار می‌کند مراجعه می‌کند تا کاری برایش دست و پا کند. «امیر» پسر جوانی که دستیار دکتر است ظاهرا به بیتا علاقه‌مند است و در همان مطلب فعالیت می‌کند. ناگهان یکی از مشتریان مطب همراه ماموران انتظامی مراجعه می‌کند و خبر از سرقت 3 فقره تراول‌چک از کیف بیمار مراجعه‌کننده به این مطب را می‌دهد. پلیس اقدام به گشتن وسایل حاضران در این مطب می‌کند و پول‌های سرقت شده را از کیف بیتا می‌یابد. بیتا بازداشت می‌شود و او را به کلانتری می‌برند. امیر تلاش می‌کند بیتا را از این وضع نجات دهد و رضایت شاکی را جلب کند اما شاکی از شکایتش نمی‌گذرد و افسر نگهبان رای به بازداشت بیتا می‌دهد اما بهاره، دختر همسایه واحد روبه‌رویی که در لحظه بازداشت در مطب حضور داشته مادر بیتا را از این ماجرا مطلع می‌کند و او همراه ناصر وارد کلانتری می‌شوند. ناصر با آوردن وثیقه سند موجبات رهایی بیتا را فراهم می‌کند. بیتا با مادرش وارد چالش تازه‌ای می‌شود و از رفتن به خانه سر باز می‌زند و می‌خواهد بی‌گناه بودن خویش را اثبات کند. راهی مطب می‌شود تا آدرس شاکی را پیدا کند تا ضمن مراجعه به منزل او رضایتش را کسب کند اما دکتر دندانپزشک صاحب مطب اجازه ورود او را به مطب نمی‌دهد. بیتا از سر ناچاری از امیر کمک می‌خواهد. امیر نیز آدرس منزل شاکی را پیدا می‌کند و همراه بیتا به منزل شاکی مراجعه می‌کند اما شاکی بیتا به آلمان سفر کرده است. بیتا در همراهی با امیر متوجه می‌شود وی به عنوان دستیار پزشک دست به اختلاس و دزدی می‌زند و در فاکتورها دست می‌برد. فردای آن روز به مطب مراجعه می‌کند و با مراجعه به تاریخ مراجعان اثبات می‌کند دزدی‌های اخیر تقصیر او نبوده و امیر با دست بردن در فاکتورها متهم به سرقت از مراجعان می‌کند. از طرفی اختلاف با مادر به دلیل وجود ناصر سبب می‌شود وی از خانه گریزان شود و پس از مراجعه به خانه امیر به خانه بازمی‌گردد تا ظاهرا فیلم با پایانی اخلاقی به اتمام رسد. بیتابی بیتا در ابعاد اجتماعی به محیط نامساعد و تشنج‌آفرین خانواده بویژه پس از مرگ پدر خانواده، تنها ماندن مادران میانسال مجرد و کشاکش و تقابل فردی آنها با دختران جوانشان اشاره دارد اما این اشاره فوق‌العاده ناقص و غیردراماتیزه شده است. روابط کنترل نشده خانواده‌ها با یکدیگر، اختلاف والدین و فرزندان، کنترل و سختگیری افراطی و غیرمنطقی والدین، مشکلات حاد اقتصادی، احساس ناامنی در خانه، اختلالات شخصیت و روابط عاشقانه مجموعه‌ای از نابهنجاری‌هایی است که به صورت ناقص در فیلم مطرح می‌شود، ضمن اینکه طبق داده‌های دراماتیک ابتدایی درام باید بر اساس موقعیت سنی بیتا و میزان آسیب‌پذیری، احتمال بزهکاری، بزه‌دیدگی یا قربانی شدن در برابر سوء‌استفاده‌های جنسی مختلف و دیگر سوء‌استفاده‌ها گستره درام شکل جزئی‌نگرانه‌تری می‌داشت. مولفه‌های مورد اشاره در قالب دارم آنچنان اهمیت مداخله سریع همه‌جانبه خانواده را پررنگ نمی‌کند. باید توجه داشت که خطر فقط خانواده‌های طبقات پایین از نظر اقتصادی و اجتماعی را تهدید نمی‌کند، بلکه بنابر تحقیقات درصد قابل توجهی از دختران فراری با آسیب‌های عمیق‌تری مواجه هستند، ضمن اینکه آسیب‌هایی که می‌تواند بهداشت روانی فرد و جامعه را تحت‌تاثیر قرار دهد در این اثر دراماتیزه نمی‌شود. مساله فرار زنان و دختران همراه دیگر معضلات و آسیب‌های اجتماعی مرتبط با آن در سال‌های اخیر با رشد روزافزون در شهرهای بزرگ بویژه شهر تهران مورد توجه کارشناسان و متخصصان علوم انسانی قرار گرفته است. (فرار از خانه در واقع زیر پا گذاشتن مقررات خانوادگی و بهنجارهای اجتماعی است که اغلب به علت ترس، خشم یا انتقامجویی در مقابل عوامل مخرب و آشفته خانوادگی و اجتماعی رخ می‌دهد). دختران بیشتر برای مدت کوتاهی حضور در مکان‌های دیگر را به جای ماندن در خانه خود ترجیح می‌دهند. فوبیای اجتماعی یادشده که در قصه بهاره جاری است به صورت اخته و عقیم در فیلم مطرح می‌شود و از این حیث خسران آسیب‌پذیری درام چند برابر می‌شود، بویژه اینکه نیمچه رستگاری بهاره با پناه یافتن در سوپرمارکت ناصر به سفارش مادرش با آنچه در ابتدای فیلم اتفاق می‌افتد تعارضات دراماتیک را رقم می‌زند. نقش بهاره در روند خسران‌هایی که بیتا با آن مواجه می‌شود صورت منطقی و داستان‌پذیری ندارد و نمی‌توان با همین پیش‌فرض‌های ناقص روابط متزلزل افراد درون خانواده، اعضای معترض و ناخشنودی دخترانی نظیر بهاره و بیتا را که از این وضع نابسامان به طرف جامعه پرتاب می‌شوند در محور تاملات درام قرار داد. نقصان اصلی درام آنجاست که روی پدیده‌ای مثل میزان محبت، صمیمیت، حمایت عاطفی و وابستگی از جمله مسائل مهمی که در دوران اولیه زندگی جوانان جاری است، تکیه ندارد و طبیعتا کلیت اثر در بروز رفتارهای بهنجار یا نابهنجار به صورت منطقی پرداخت خوبی دارد، ضمن اینکه در فیلم رابطه بیتا و مادرش کاملا تیپیکال است و از میزان وابستگی والدین به فرزندان و بالعکس خبری نیست. این مساله به روند روايت و نقطه عزیمت داستاني صدمه جدي وارد کرده است و البته پایان‌بندی فیلم با تکیه بر پیام اصلی به صورت کاملا زیرپوستی و با فرار از شعارزدگی در اثر مطرح می‌شود. اما اگر قرار است درباره خسران اجتماعی بحثی چنین را مطرح کرد باید نبود بهداشت روانی و عاطفی مناسب در خانواده و فوبیاهای اجتماعی را به صورت گسترده‌تری مطرح کرد. تصور نگارنده این است که شخصیت‌پردازی بیتا از پرسوناژ مناسب و قابل قبول اجتماعی برخوردار نبوده و برای جبران این مشکلات به رفتارهای غیرمتعارف و سرگردان روی می‌آورد. آنچه به عدم قوام فیلم با طرح موضوع اصلی دامن می‌زند عدم تاکید دراماتیک بر از هم پاشیدگی ساختار خانواده، خلأ عاطفی موجود و ناتوانی والدین در نظارت همه‌جانبه و صحیح بر فرزندان است. از دگر سو با توجه به دگرگونی در ساختار خانواده برخی کارکردهای اساسی مثل روابط مادر و بیتا در برخی لحظه‌های فیلم مثل جدال مادر با صاحب کارخانه شکلی اغراق‌آمیز دارد و در برخی لحظات فیلم مثل خروج از کلانتری از دست رفته است. در این فرآیند درام‌پردازی بیتابی بیتا به بی‌حالی بیجایی مبتلاست که استانداردهای رفتاری شخصیت‌ها را دربر می‌گیرد و به دلیل نمونه‌های قبلی مثل «دختران» (قاسم جعفری) به عنوان قالب مقایسه‌ای و مرجع به این نتیجه خواهیم رسید فیلمنامه‌نویسان و کارگردانان تکامل شخصیتی و رفتارهای اجتماعی شخصیت اصلی فیلم را نادیده می‌گیرد به همین دلیل است که درام در این سفر شهری به کرختی خاصی نظیر سایر آثار فیلمساز گرفتار است. با توجه به افزایش آمارهای فرار از خانه بویژه در دختران کافی است چشم‌هایمان را روی واقعیت‌ها باز کنیم، واقعیتی تلخ که خود را به ما تحمیل می‌کند و کتمان آن ارمغانی جز افزایش آسیب اجتماعی برای خانواده و جامعه به همراه ندارد. با همه ناتوانی عاجزانه‌ای که در فیلم‌هایی نظیر «بیتابی بیتا» وجود دارد، امید است فیلم‌های اجتماعی بیشتری در این باره ساخته شود.