تحول الگوی خانواده شاید این روزها از مهم‌ترین مباحثی باشد که ذهن بسیاری از کارشناسان علوم اجتماعی را به خود معطوف کرده است زیرا از چند دهه پیش در سراسر جهان با تغییر و تجزیه خانواده روبه‌رو بوده‌ایم که مسیر مشخصی را در کشورهای صنعتی و روبه رشد هرچند با تفاوت زمانی طی کرده است. از سوی دیگر این موضوع به دلیل تبعات روانی و عاطفی‌ای که برای فرد، خانواده و جامعه به دنبال دارد به دغدغه‌ای برای روانشناسان نیز تبدیل شده است زیرا تغییر در الگوهای سنتی، شکل و دامنه ارتباطات میان افراد باعث شده تا نحوه برقراری تعامل نیز در جامعه دستخوش تحول شده و دامنه آسیب‌ها و معضلات اجتماعی و روانی را وسیع‌تر کند. برخی از کارشناسان علوم اجتماعی معتقدند درحال حاضر فردگرایی در خانواده‌های ایرانی رو به گسترش است و این امر در درازمدت با رسیدن به حد افراط، شیرازه خانواده را نیز برهم می‌زند. اشتغال والدین در کارهای تمام وقت، فرصت با هم بودن و توجه به فرزندان را از افراد می‌گیرد و خانه به‌تدریج تبدیل به چهاردیواری یا مکانی برای خوابیدن و مصرف می‌شود. این در حالی است که در برخی از خانواده‌ها افراد ساعات حضور خود در خانه را نیز صرف انجام کارهای خصوصی و عقب‌افتاده خود می‌کنند و میزان تبادلات کلامی و عاطفی در میان اعضا به حداقل می‌رسد. این امر نوعی بیگانگی در زیر یک سقف را به ارمغان می‌آورد که می‌توان آن را به اقامت طولانی‌مدت در هتل تشبیه کرد که به مرور زمان تبدیل به خوابگاهی برای افراد می‌شود که تنها به دلیل اشتراک نسبی و سببی گرد هم آمده‌اند. با این وجود تغییر الگوی خانواده امری اجتناب‌ناپذیر است که یاری کارشناسان در حوزه‌های مختلف برای اندیشیدن راهکاری جهت جلوگیری از شکاف نسلی و مهم‌تر از آن شکاف میان زوجین را می‌طلبد. به هر حال در یک مقایسه اجمالی می‌توان گفت، شیوه زندگی در ایران مانند بسیاری از کشورهای جهان با خارج شدن از قالب سنتی پدرسالارانه که در آن خانواده بر محور قدرت پدر شکل می‌گیرد و مرد خانواده یا همان همسر مرجع تصمیم‌گیری و کنترل خانواده است، به سوی شکل یا اشکال جدیدی از این قدیمی‌ترین نهاد اجتماعی سوق یافته است. این تحولات در محیط شهری و نیمه‌شهری معلول عوامل متعددی است که از آن جمله می‌توان به افزایش سطح تحصیلات همسران بویژه زنان، درآمد خانواده و اشتغال زنان در خارج از خانه به مشاغل مزدبگیر اشاره کرد. پیامد این امر رواج خانواده هسته‌ای است که در آن برخلاف مدل گسترده، که در آن خانواده تنها از زوج و فرزندان تشکیل می‌شود، دیگر اجتماعی متشکل از سه نسل (مادربزرگ، پدربزرگ، عمه‌ها، عموها و نوه‌ها) نیست. با این وجود اکنون ما با اشکال متفاوتی از خانواده روبه‌رو هستیم که از آن جمله می‌توان به این موارد اشاره کرد:
- خانواده هسته‌ای زن و شوهری که در آن زوج‌ها از موقعیت برابر برخوردارند و ازدواج آنها به‌صورت انتخاب آزاد بوده و سرپرست خانواده کارمند عالیرتبه یا دارای شغل آزاد است. این مدل تا حد زیادی از شیوه زندگی غربی تبعیت می‌کند.
- خانواده هسته‌ای سنتی وابسته؛ ازدواج با دخالت خویشاوندان صورت گرفته و مرد در بخش خدمات یا به‌عنوان پیشه‌ور وکارگر ماهر مشغول به کار است. شوهر بر زن برتری دارد و محل زندگی از یک یا دو اتاق تشکیل شده است. در این شکل از خانواده اعمال دینی از اهمیت زیادی برخوردار است.
- خانواده هسته‌ای پیوست‌دار؛ پدر و مادر سالخورده به خانواده یکی از فرزندان خود می‌پیوندند اگرچه خانواده هسته‌ای مسؤول تامین هزینه‌های خانواده است اما والدین پذیرفته شده نیز می‌توانند در صورت توانایی مالی به اقتصاد خانواده کمک کنند. این الگو از خانواده پس از تجزیه خانواده گسترده قدیمی در شهرها رواج یافته است.
- خانواده هسته‌ای مهاجر؛ خانواده‌هایی که از روستا یا شهرهای کوچک به کلانشهرها نقل مکان کرده‌اند، شوهر کارگر ساختمانی یا کارگر ساده صنعتی و برخوردار از قدرت مطلق در خانواده است. در این مدل گاه چندین خانواده در مسکنی محقر زندگی می‌کنند. همچنین می‌توان به خانواده گسترده سنتی و خانواده گسترده بازسازی شده اشاره کرد که به دنبال فشارهای اقتصادی (مهاجرت، بیکاری، مسکن) خود را بازتولید کرده‌اند. با این وجود جامعه همواره در حال تغییر است و به تبع آن خانواده که جزئی از این نظام کلی است نیز دگرگون می‌شود، اما اینکه خانواده در آینده چه شکلی خواهد داشت؟ آیا به الگوی هسته‌ای خود تکیه می‌کند و برخلاف نظر پارسونز به‌عنوان یک جامعه‌شناس کارکردگرا به‌تدریج زن نقش ابرازی (عاطفی) و مرد نقش ابزاری خود را از دست خواهد داد یا سیر بازگشت به گذشته را تجربه خواهد کرد، نیازمند مطالعه شرایط و ویژگی‌های جامعه ایرانی است که در روند جهانی شدن دستخوش تحولات شده است. با این وجود باید گفت، جز موارد استثنایی، این نهاد اجتماعی به هر حال هسته بنیادی خود را حفظ خواهد کرد اما این امر نیازمند برنامه‌ریزی و آموزش به تمام افراد جامعه است. تغییر در الگوی خانواده ایرانی
تحول الگوی خانواده شاید این روزها از مهم‌ترین مباحثی باشد که ذهن بسیاری از کارشناسان علوم اجتماعی را به خود معطوف کرده است زیرا از چند دهه پیش در سراسر جهان با تغییر و تجزیه خانواده روبه‌رو بوده‌ایم که مسیر مشخصی را در کشورهای صنعتی و روبه رشد هرچند با تفاوت زمانی طی کرده است. از سوی دیگر این موضوع به دلیل تبعات روانی و عاطفی‌ای که برای فرد، خانواده و جامعه به دنبال دارد به دغدغه‌ای برای روانشناسان نیز تبدیل شده است زیرا تغییر در الگوهای سنتی، شکل و دامنه ارتباطات میان افراد باعث شده تا نحوه برقراری تعامل نیز در جامعه دستخوش تحول شده و دامنه آسیب‌ها و معضلات اجتماعی و روانی را وسیع‌تر کند. برخی از کارشناسان علوم اجتماعی معتقدند درحال حاضر فردگرایی در خانواده‌های ایرانی رو به گسترش است و این امر در درازمدت با رسیدن به حد افراط، شیرازه خانواده را نیز برهم می‌زند. اشتغال والدین در کارهای تمام وقت، فرصت با هم بودن و توجه به فرزندان را از افراد می‌گیرد و خانه به‌تدریج تبدیل به چهاردیواری یا مکانی برای خوابیدن و مصرف می‌شود. این در حالی است که در برخی از خانواده‌ها افراد ساعات حضور خود در خانه را نیز صرف انجام کارهای خصوصی و عقب‌افتاده خود می‌کنند و میزان تبادلات کلامی و عاطفی در میان اعضا به حداقل می‌رسد. این امر نوعی بیگانگی در زیر یک سقف را به ارمغان می‌آورد که می‌توان آن را به اقامت طولانی‌مدت در هتل تشبیه کرد که به مرور زمان تبدیل به خوابگاهی برای افراد می‌شود که تنها به دلیل اشتراک نسبی و سببی گرد هم آمده‌اند. با این وجود تغییر الگوی خانواده امری اجتناب‌ناپذیر است که یاری کارشناسان در حوزه‌های مختلف برای اندیشیدن راهکاری جهت جلوگیری از شکاف نسلی و مهم‌تر از آن شکاف میان زوجین را می‌طلبد. به هر حال در یک مقایسه اجمالی می‌توان گفت، شیوه زندگی در ایران مانند بسیاری از کشورهای جهان با خارج شدن از قالب سنتی پدرسالارانه که در آن خانواده بر محور قدرت پدر شکل می‌گیرد و مرد خانواده یا همان همسر مرجع تصمیم‌گیری و کنترل خانواده است، به سوی شکل یا اشکال جدیدی از این قدیمی‌ترین نهاد اجتماعی سوق یافته است. این تحولات در محیط شهری و نیمه‌شهری معلول عوامل متعددی است که از آن جمله می‌توان به افزایش سطح تحصیلات همسران بویژه زنان، درآمد خانواده و اشتغال زنان در خارج از خانه به مشاغل مزدبگیر اشاره کرد. پیامد این امر رواج خانواده هسته‌ای است که در آن برخلاف مدل گسترده، که در آن خانواده تنها از زوج و فرزندان تشکیل می‌شود، دیگر اجتماعی متشکل از سه نسل (مادربزرگ، پدربزرگ، عمه‌ها، عموها و نوه‌ها) نیست. با این وجود اکنون ما با اشکال متفاوتی از خانواده روبه‌رو هستیم که از آن جمله می‌توان به این موارد اشاره کرد:
- خانواده هسته‌ای زن و شوهری که در آن زوج‌ها از موقعیت برابر برخوردارند و ازدواج آنها به‌صورت انتخاب آزاد بوده و سرپرست خانواده کارمند عالیرتبه یا دارای شغل آزاد است. این مدل تا حد زیادی از شیوه زندگی غربی تبعیت می‌کند.
- خانواده هسته‌ای سنتی وابسته؛ ازدواج با دخالت خویشاوندان صورت گرفته و مرد در بخش خدمات یا به‌عنوان پیشه‌ور وکارگر ماهر مشغول به کار است. شوهر بر زن برتری دارد و محل زندگی از یک یا دو اتاق تشکیل شده است. در این شکل از خانواده اعمال دینی از اهمیت زیادی برخوردار است.
- خانواده هسته‌ای پیوست‌دار؛ پدر و مادر سالخورده به خانواده یکی از فرزندان خود می‌پیوندند اگرچه خانواده هسته‌ای مسؤول تامین هزینه‌های خانواده است اما والدین پذیرفته شده نیز می‌توانند در صورت توانایی مالی به اقتصاد خانواده کمک کنند. این الگو از خانواده پس از تجزیه خانواده گسترده قدیمی در شهرها رواج یافته است.
- خانواده هسته‌ای مهاجر؛ خانواده‌هایی که از روستا یا شهرهای کوچک به کلانشهرها نقل مکان کرده‌اند، شوهر کارگر ساختمانی یا کارگر ساده صنعتی و برخوردار از قدرت مطلق در خانواده است. در این مدل گاه چندین خانواده در مسکنی محقر زندگی می‌کنند. همچنین می‌توان به خانواده گسترده سنتی و خانواده گسترده بازسازی شده اشاره کرد که به دنبال فشارهای اقتصادی (مهاجرت، بیکاری، مسکن) خود را بازتولید کرده‌اند. با این وجود جامعه همواره در حال تغییر است و به تبع آن خانواده که جزئی از این نظام کلی است نیز دگرگون می‌شود، اما اینکه خانواده در آینده چه شکلی خواهد داشت؟ آیا به الگوی هسته‌ای خود تکیه می‌کند و برخلاف نظر پارسونز به‌عنوان یک جامعه‌شناس کارکردگرا به‌تدریج زن نقش ابرازی (عاطفی) و مرد نقش ابزاری خود را از دست خواهد داد یا سیر بازگشت به گذشته را تجربه خواهد کرد، نیازمند مطالعه شرایط و ویژگی‌های جامعه ایرانی است که در روند جهانی شدن دستخوش تحولات شده است. با این وجود باید گفت، جز موارد استثنایی، این نهاد اجتماعی به هر حال هسته بنیادی خود را حفظ خواهد کرد اما این امر نیازمند برنامه‌ریزی و آموزش به تمام افراد جامعه است. ارسال نظر
پربیننده