شيخ حمد قدرت را رسماً به پسرش واگذار کرد
انقلاب آرام آمریکایی در قطر
گروه بین‌الملل: دیروز در قطر ظاهرا برای نخستین‌بار در جهان عرب یک حاکم مستقر پیش از مرگ یا عزل از قدرت کناره‌گیری کرد اما حقیقت این است که شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی، امیر قطر در واقع نه حاکم واقعی این شبه جزیره کوچک خلیج فارس بلکه تنها یک دست‌نشانده آمریکایی بود یا در بهترین حالت فرماندار ایالت پنجاه و یکم آمریکا؛ همانگونه که خانواده آل ثانی از 150 سال پیش زیر پرچم قیمومیت بریتانیا اداره قطر را به دست داشته‌اند. با رسوایی‌های گسترده شیخ حمد و نخست‌وزیر همیشه در رکابش حمد بن جاسم آل خلیفه، آنها مهره‌هایی سوخته به شمار می‌روند. به همین خاطر امیر قطر به‌رغم میل باطنی روز سه‌شنبه اعلام کرد رسما قدرت را به شیخ تمیم فرزند 33 ساله خود واگذار کرده است. بدین ترتیب امیر 61 ساله، قدرت را در کشوری هرچند کوچک از لحاظ مساحت ولی قدرتمند از لحاظ اقتصادی در حوزه خلیج‌فارس به پسرش واگذار کرده است؛ کشوری که به یک بازیگر اصلی در دیپلماسی بین‌المللی تبدیل شده و در قیام‌های بهار عربی در سالیان اخیر نقش بویژه تخریبی ایفا کرده است. امیر سابق قطر در نطقی تلویزیونی اعلام کرد: «من واگذاری رسمی قدرت را به شیخ تمیم بن حمد آل ثانی اعلام می‌کنم. این تصمیم سرآغازی از عصر جدید خواهد بود که طی آن جوان‌ترها سکان هدایت کشور را به دست گیرند. شیخ حمد که از ثروت هنگفت منابع گازی قطر در جهت پیشرفت و مدرن‌سازی کشورش بهره‌برداری کرد، در ژوئن سال 1995 و پس از کودتایی که به سرنگونی پدرش شیخ خلیفه انجامید، به قدرت رسید. دیپلمات‌ها می‌گویند حمد بن خلیفه طی 3 سال گذشته به گونه‌ای فزاینده مسؤولیت‌های نظامی و امنیتی را به تمیم که همانند پدرش در آکادمی نظامی سندهورست انگلیس تحصیل کرده، واگذار کرده بود. نیل پاتریک، تحلیلگر مسائل منطقه‌ای در گفت‌وگو با خبرگزاری فرانسه ضمن رد هرگونه احتمال تغییر در سیاست‌های کلی دولت قطر می‌گوید، شیخ تمیم در گذشته نیز مسؤولیت‌های حساس خارجی داشته، بنابراین به نظر نمی‌رسد در عرصه سیاست خارجی قطر شاهد تغییرات عمده‌ای باشیم و بعید است امیر جوان بدون مشورت پدرش تغییرات بنیادین در کشور ایجاد کند. تعیین بودجه دولت تا سال 2017 نیز این نظر را تایید می‌کند. دیپلمات‌ها تاکید می‌کنند اگرچه شیخ تمیم نخستین گزینه برای جانشینی امیر قطر نبوده ولی از شخصیت و وجهه قدرتمندی برخوردار است و می‌تواند خود را در دربار حاکم تثبیت کند. وی روابط بسیار عالی با غرب بویژه آمریکا و فرانسه دارد. افزون بر آن شیخ تمیم روابط حسنه‌ای با کشور همسایه عربستان سعودی برقرار کرده و در روند بهبود مناسبات با این قدرت منطقه‌ای نقش مهمی ایفا کرده است. تنها در چند روز گذشته دوحه، پایتخت قطر شاهد میزبانی نشستی موسوم به گروه دوستان سوریه بود که از مخالفان بشار اسد حمایت می‌کند.
گمانه‌زنی‌ها درباره دلایل کناره‌گیری حمد
امیر قطر با توجه به اینکه از نظر جسمی مشکلی نداشته، به نظر نمی‌رسد بنا به میل شخصی از قدرت کناره‌گیری کرده باشد. درباره انگیزه‌های این اقدام سوال‌ها و گمانه‌زنی‌های بسیاری ایجاد شده است. پیش از این روزنامه السفیر لبنان نوشته بود یک فرستاده آمریکایی تصمیم قطعی واشنگتن مبنی بر کناره‌گیری امیر قطر را به وی ابلاغ کرده و از او خواست فرد مورد نظر آمریکا را جایگزین خود کند. السفیر به نقل از منابع موثق دیپلماتیک گزارش داد که این تصمیم در کاخ سفید گرفته شده و بعد از بررسی همه جوانب فعالیت‌های شیخ حمد و نیز حمد بن خلیفه آل‌جاسم، وزیر خارجه و نخست‌وزیر بویژه در قبال تحولات سوریه این تصمیم اتخاذ شده است. این گزارش می‌افزاید، فرستاده آمریکایی در دیدار با امیر قطر، شرایط دیگری را نیز تعیین كرده و گفته که شیخ حمد بن جاسم نیز همراه امیر قطر از سمت خود کنار رود و سرمایه‌گذاری‌های قطر در سایر نقاط جهان نیز متوقف شود و آنها هیچ سرمایه‌گذاری را جز با تصمیم آمریکا انجام ندهند، هر تصمیم قطر نیز باید با آمریکا هماهنگ شده باشد. قدر مسلم مساله انتقال قدرت در قطر ارتباط مستقیمی با ناکامی دوحه در 2 جبهه سیاسی و نظامی بحران سوریه نیز دارد. قطر که از یک سو از ائتلاف ملی مخالفان سوری حمایت می‌کرد با استعفای معاذ الخطیب، رئیس این ائتلاف و جدایی برخی شخصیت‌های مهم از آن ضربه سختی در تلاش‌های سیاسی خود علیه سوریه دریافت کرد. در این بین انتقادات مقامات مختلف و شخصیت‌های مهم منطقه از سیاست‌های بحث‌برانگیز قطر در مسائل خاورمیانه رو به افزایش نهاده بود. مواضع امیرقطر در موضوع تبادل اراضی میان فلسطین و رژیم صهیونیستی، روابط با مصر، آرزوهای وی برای مطرح شدن به عنوان رهبر جهان عرب و کشورهای اسلامی، حمایت آشکار از عوامل فتنه در کشورهای منطقه از جمله شیخ احمد الاسیر در لبنان، همکاری و هماهنگی اطلاعاتی امنیتی با موساد، پشتیبانی از عوامل و گروه‌های تروریستی، همگی از جمله مسائلی بود که انتقادات از نقش مخرب دوحه را به طور فزاینده‌ای افزایش داده بود. به هر حال هنوز مشخص نیست کناره‌گیری وی از قدرت بنا به میل شخصی بوده یا دلایل مذکور در این امر نهفته است اگرچه او در سخنان دیروز خود اعلام کرد می‌خواهد قدرت را به نسل جوان و جدید واگذار کند. به هر حال شیخ حمد پس از 18 سال از قدرت کناره‌گیری کرد. با این اوصاف، در یکی دیگر از کشورهای عربی شاهد تغییر رهبری هستیم اما این‌بار این کار برخلاف کشورهایی همانند تونس و مصر که با التهاب و قیام مردمی بوده، در قطر با آرامش بوده است. سران قطر از مدت‌ها قبل از سران کشورهای عربی دیگر انتقاد می‌کرده‌اند مبنی بر اینکه سران این کشورها مدت‌ها بر مسند قدرت تکیه می‌زنند و حاضر نیستند از قدرت کناره‌گیری کنند. با وجود تغییر امیر در قطر باید توجه داشت که خاندان سلطنتی حاکم بر قطر از یک قرن پیش قدرت را در دست داشته‌اند. اين یک مساله قطعی است، امیر با انتقال قدرت به پسرش در زمان حیات خود، در شرایطی که بسیاری از همقطاران وی تا آخرین نفس به قدرت چنگ می‌زنند، نوعی مدرنیته سیاسی بی‌سابقه را به نمایش گذاشته است.
شیخ تمیم کیست؟
شیخ تمیم بن‌حمد بن‌خلیفه آل‌ثانی 33 ساله، پسر چهارم شیخ حمد بن خلیفه آل‌ثانی و فرزند دوم از شیخه موزه، همسر دوم او است. وی 10 سال پیش به عنوان ولیعهد معرفی شد. شیخ تمیم شیفته ورزش است ولی پدرش طی چند سال اخیر، مدیریت پرونده‌های حساس در زمینه سیاست داخلی و خارجی را به او سپرد. وی همچنین ریاست کمیته ملی المپیک قطر و نظارت بر پرونده حساس میزبانی بازی‌های جام جهانی فوتبال 2022 را بر عهده دارد. تمیم همچنین جانشینی فرماندهی نیروهای مسلح کشورش را عهده‌دار است. تمیم روابط بسیار حسنه‌ای با غرب بویژه آمریکا و فرانسه دارد ولی در عین حال دست عربستان سعودی را نیز به گرمی می‌فشارد و در از سرگیری روابط میان 2 کشور که تا سال 2007 تیره بود، نقشی مهم داشته است. همچنین گفته می‌شود وی بشدت بر اعضای خانواده‌اش نفوذ دارد. پنجم آگوست 2003، برادر بزرگ‌تر تمیم، شیخ جاسم، فرزند اول شیخه موزه، از مقام ولیعهدی چشم‌پوشی كرد و آن را به برادر کوچک خود تمیم واگذار کرد. این اتفاق در قطر و جهان عرب بسیار نادر بود و هیچ توضیحی هم درباره آن داده نشد. تمیم همچنین ریاست سازمان سرمایه‌گذاری قطر که بر سرمایه‌گذاری‌های خارجی در این کشور غنی از منابع گاز نظارت دارد را عهده‌دار است. وی 2 بار ازدواج کرده است و 6 فرزند دارد.