علیرضا پورصباغ بسیاری از ایدئولوژیستها در جوامع پیشرفته و صنعتی همچنان مناسبات نوجوانانه را بحرانی توصیف میکنند و سالها پیش، پس از تشکیل جنبشهای جوانان، بحرانهای اجتماعی نسلی در حال پیدایی بود که به تعبیر هارولد لاسول، جامعهشناس آمریکایی زندگی مبتنی بر کامجویی را میخواست تجربه کند که طبیعتا این خواست اجتماعی در کشورهای صنعتی زمینه بروز خشونت اجتماعی را فراهم میکند.
صرف زندگی مبتنی بر کامجویی میتواند به تراژدیهای انسانی و اجتماعی بینجامد. این مساله را عنوان کردم تا از گفته لاسول استفاده کنم و این آنارشی نوجوانانه را به به شرایط معاصر جامعه خودمان تعمیم دهم؛ فجایعی نظیر حادثه میدان کاج سعادتآباد و نمونههای بیشماری که به علت یک رقابت عاشقانه تراژدی رخ میدهد. دغدغه نگارنده نیز به هیچعنوان کنترل سلبی آزادیهای اجتماعی نیست بلکه آموزش است که متاسفانه درباره نسبت اخلاق و غریزه خط قرمز کنونی به شمار میآید، در صورتی که فجایعی نظیر میدان کاج و وقایعی نظیر آن میتواند دستمایه طرح درام برای ترمیم آسیبهای اجتماعی باشد. با طرح چنین نگرشی میتوان درباره فیلم متفاوت و غیرمتعارف «آنچه ریچارد انجام داد» به نقد وفادارانه زندگی مبتنی بر کامجویی در دوران نوجوانی و در آستانه جوانی پرداخت. طرح کلی درام فیلم بسیار جذاب است زیرا با ویژگی پایبندانه و فداکارانه به واقعیت، مخاطب درک میکند که احساساتی انسانی که برخاسته از کامجویی است ممکن است هر آن سبب توقف زندگی و وقوع تراژدی شود.
با چشم ثابت و راسخ میتوان در فیلم لنی آبراهامسون تنشهای عاطفی روحی ماقبل و مابعد تراژدی را تجربه کرد. تنها حسن درام فیلم «آنچه ریچارد انجام داد» این است که پس از وقوع تراژدی درام به شکل متفکرانهای لخته نمیشود.
قتل، هسته عمیق انسانی را تحتتاثیر قرار میدهد و مشاهدات غمانگیز به رویدادهایی که در اثر اتفاق آدمی را از مسیر کلیشهای زندگی دور میکند موجب جهش درام از یک قصه کوچک ایرلندی به فیلمی چشمگیر میشود.
خصوصیات برجسته و بالغ اثر نشان میدهد سازنده با اتکا به مستندنگاری رئالیستی فرمگرا، پتانسیلی برای مکاشفه مخاطب فراهم میآورد و فیلمنامه مایکل کمپبل سعی در کشف صحت نسبیگرایی اخلاق ندارد بلکه چالش روایی برخاسته از تراژدی درام منجر به خویشتنشناسی عمیقی میشود.
«آنچه ریچارد انجام داد» ساعت مچی دراماتیکی است که زمان را با فرم خاص مستندگرایی ناتورالیستی میشکافد و با ریتمی هدفمند درون کاراکتر محوری خود را بروز دهد و مخاطب پرسوناژ محوری را بهصورت نامحسوسی کشف میکند و در حاشیه چنین کشفی به دروننگری جدید از جامعه ایرلندی دست پیدا میکند. ریچارد، شخصیت محوری فیلم، قبل از اینکه در برابر آزمونی بزرگ قرار گیرد در برابر چشمان ما بهعنوان تصویری از پسری نوجوان، کامل، ورزشکاری هوشمند و محبوب، ستون تیم راگبی، نگین جماعت دوستان، خوشتیپ و عاشق خانواده شناخته میشود. ریچارد خرمی ایام جوانی را درک میکند و تجربه این خرمی، چشماندازی مثبت در آینده برایش پدید آورده است. او یک روز مرتکب عمل غیرقابل برگشتی میشود که زندگی خود را برای همیشه تغییر میدهد. در طول تابستان در حد فاصل پایان مدرسه و شروع دانشگاه، ارتباط عاطفی خاصی میان ریچارد کارلسن با لارا هوگان (روزین مورفی)، شکل میگیرد. با این حال لارا هنوز بر سر دوراهی انتخاب قرار دارد و از کانر هریس (سام کیلی) که اتفاقا در تیم راگبی همبازی ریچارد است بدش نمیآید. ریچارد تحمل کجخلقی و نگرش بیثبات لارا را ندارد و از رابطهاش با او دچار آسیب است و هنگام بازگشت از یک میهمانی نوجوانانه زمانی که کانر به لارا تمایل نشان میدهد در اقدام دفاعی با کانر درگیری فیزیکی پیدا میکنند. در اینجا درام به شکل غیرمنتظرهای با جهشی غیرمتعارف روبهرو میشود، صبح که ریچارد از خواب برمیخیزد، رادیو اعلام میکند کانر به قتل رسیده است. با این نیممقدمه تقریبا مفصل و طولانی که بخش اعظمی از فیلم را دربر میگیرد، داستان به شکل غیرمنتظرهای وارد مرحله غیرمتعارفی میشود .
پس از آنکه تراژدی در روایت جاری میشود، فیلمساز ماهرانه موفق به نمایش سستی فرد در حالی که ریاکاری در اعتراف به گناه پیشه کرده است را در شخصیت ریچارد متبلور میکند و البته ناگفتههایی در فرد (شخصیت ریچادر) عیان میکند که چشماندازهای اخلاقی جامعه کوچک را برجسته میکند.
اما نگره عمیقتر بازشناسی تمایلات غریزی از معنوی وجود است. لحظاتی در زندگی فرامیرسد که به جای آنکه عشق راهگشا باشد، خطرناک است که موجب میشود اطمینان و آرامش از انسان سلب شود. البته در رفتار و واکنش ریچارد که منجر به قتل میشود، ننگ حسادت، عدم اعتماد به نفس، اثرات مخرب الکل و خشم و اختلالات عاطفی به نوبه خود تاثیرگذار است. پس از آن ریچارد برای انکار افسردگی درون درد غیرقابل تحمل و متعهد جبرانناپذیری فرومیافتد و برای تسکین درد درونی مدتی به جای دگری نقل مکان میکند اما ریچارد به بیراهه هولناکی رسیده که احساس میکند تنها آتشی که میتواند هیولای درونش را خاموش کند، اعتراف در پیشگاه قانون است.
ریچارد پس از قتل همتیمی خود دوپهلویی اخلاقی را در خود درک میکند و سازندگان تعمدا میخواهند نگرههای اخلاقی را در وجود این کاراکتر تمییز دهند و این فیلم مطالعه شخصیت جذابی از یک مرد جوان است که فکر میکند به دلیل قدرت جوانی جهان در پای او باید درآید اما واقعیت این است که هر دوطرف دعوای کامجویانه تمایل خودخواهانه غیرمنطقی بروز میدهند که در قضاوت شخصی مخاطب در همراهی با ریچارد موثر میافتد.
نیمه دوم فیلم احساسات و واکنشهای ریچارد بروز پیدا میکند و ضعفهای فیلم تقریبا از جایی آغاز میشود که حقیقت احساسی جایگزین پرداخت رئالیستی واقعیت میشود. اما برخی صحنههای درخشان در فیلم وجود دارد مثل صحنهای که ریچارد با پدرش در باغ به گناهش اعتراف میکند. آنچه ریچارد انجام داد بیتردید از آن دسته فیلمهایی است که هر لحظه که پیش میرود ظرف محتوا و فرم در رقابتی دلچسب، جهان روشن و تازهای را در مقابل مخاطب قرار میدهد.
گريز از هر قراردادي
لنی آبراهامسون در گفتوگویی در جشنواره استانبول پس از آنکه فیلمش توانست جایزه نخست این جشنواره را از آن خود کند، گفت: سینما موظف است برای ارائه روایت به هیچ قراردادی اتکا نداشته باشد. سینما ابزاری است که صرف مقدار زیادی تفکر درباره فیلم، شخصیت و شرایط آن برای پیدا کردن«حقیقت» راهگشا باشد. اگر فیلمسازی مستقل معبری برای کشف حقیقتهای انسانی باشد پس سینما صنعت است نه هنر. برخی منتقدان در این جشنواره بخش نخست فیلم مرا کشدار خواندند و گفتند تصاویر بهصورت بیحوصلهای در کنار هم چیده شده است اما واقعیت این است که برای کشف حقیقت از دریچههای کاملا واقعنماگرایانه عبور کرد. لئونارد آبراهامسون که معروف به لنی آبراهامسون است با
2 شاهکار برجسته «گاراژ» (2007) و فیلم غیرمتعارف «آدام و پل» خود را بهعنوان فیلمسازی برجسته از سینمای مستقل به جشنوارههای جهانی معرفی کرد. روایتگری رئالیستی مبتنیبر فرم بدیع و متفاوت، از شاخصههای اصلی آثار آبراهامسون برشمرده میشود. آخرین ساخته وی، «آنچه ریچارد انجام داد» در جشنوارههای مختلفی مورد توجه فیلمسازان جشنوارههای جهانی قرار گرفته و موج این درخششهای خیرهکننده همچنان ادامه خواهد داشت.