علیرضا پورصباغ پس از دیدن فیلم «گلوگاه» در قیاسی کلی و بررسی کارنامه محمد‌ابراهیم معیری (کارگردان)، به نگرشی واحد درباره جریان فیلمسازی او دست خواهیم یافت. اگر همه آثار محمد‌ابراهیم معیری را دنبال کرده باشید هیچ رشد قابل توجهی نداشته و در ساحت ساختارگرایی آثارش از «پروانه‌ها بدرقه مي‌كنند» تا «گلوگاه» هیچ جهشی در سیر فیلمسازی او اتفاق نیفتاده و نگرش مطروحه آنچنان مشهود است که مخاطب آثار معیری درخواهد یافت ساختار فرمی و روایتگری برای این فیلمساز جوان تنها کلیشه سر‌راست ساده دارد که مبتنی می‌شود بر بازتاب و نمایش زندگی جمعی گروهی از مردمان روستا یا شهری کوچک که فعالیتی جمعی پیشه کرده‌اند و در این میان فعالیت گروهی 2 یا 3 شخصیت در مرکز ثقل داستان قرار می‌گیرد و روایت پیش می‌رود. با این حساب تفاوت عمده‌ای میان «گلوگاه» و دیگر آثار فیلمساز احساس نمی‌شود.
«گلوگاه» روایتی از فعالیت جمعی کارگران در میان شهرها و روستاهای شمال کشور است که به نصب دکل‌های برق مشغول هستند. سرآغاز روایت با بازگشت «عمران» (هادی دیباجی) و اتمام فعالیت‌های تحصیلی او آغاز می‌شود. عمران همراه گروه «موجرلو» (علی اوسیوند) می‌شود. در آغاز روایت به صورت نه‌چندان پیوسته با «سامان» (کامران تفتی) آشنا می‌شویم که با عمران و دخترک فرشبافی با نام «مولود» (لادن مستوفی) وارد مثلثی عاطفی می‌شوند.
سامان ویژگی‌های متضادی با عمران دارد و چالش‌های عاطفی با چالش‌های فعالیت این گروه کارگری خط اصلی روایت را در‌بر می‌گیرد و نقطه عطف داستانی به صورت اغراق شده‌ای به چالش اصلی عشقی 2 پرسوناژ عمران و سامان می‌پردازد. آنچه در گام نخست به پیکره فیلم صدمه می‌زند نگاه کلیشه‌ای و نه‌چندان پرداخت شده به روابط عمران و سامان بر سر رقابت عشقی و عاطفی است.
قبل از نصب دکل صد و بیستم که تقریبا آرمان فعالیت‌های گروه نصاب دکل‌ها‌ست، در جدلی کاملا غیر‌منطقی سامان از بالای دکل به پایین می‌افتد و به کما می‌رود و البته سازنده بسان اغلب آثارش بویژه فیلم سینمایی «قاصدک‌ها در باد می‌رقصند» با پایانی گنگ و مبهم اثرش را به پایان می‌رساند. تقریبا سرگشتگی پایانی پرسوناژها به هیچ‌وجه با سیر روال داستانی همخوانی ندارد و باز مثل دیگر آثار معیری مشخص است سازنده اثر پایبندی خاصی به نگرش کلاسیک و آوانگارد سینما در پایان‌بندی ندارد و البته آسیب مورد اشاره بستگی نزدیکی به ورطه مستندنمایی اثر دارد. مخاطب در مواجهه با آثار ابراهیم معیری به طور حتم دچار گمگشتگی خاصی می‌شود.
او هیچ نمی‌داند جنبه‌های فرمالیستی مستندگونه سازنده را دنبال کند یا اینکه نخ قصه‌ای کلاسیک را (آنچنان از قواعد کلاسیک تبعیت نمی‌کند) و توجه به مستندنمایی روایت موازی فیلم را از سادگی لحنی خاصی که بدان اتکا دارد دور می‌کند، ضمن اینکه پیرنگ‌های داستانی آثار معیری مشابه یکدیگر است و فرمول خاص و ثابتی دارد؛ کافی است یکی از فیلم‌هایش را تماشا کرده باشید تا به خاصیت روایتگری و پرداخت عمده آثار معیری پی ببرید که تلاش گروهی مثل تلاش گروهی دانش‌آموزان برای حضور در یک مسابقه فوتبال، همچون فیلم «کتونی سفید» یا تلاش دانش‌آموزان هنرستان نساجی در فیلم «قاصدک‌ها در باد می‌رقصند» را ضمیمه فیلم قرار می‌دهد و در حاشیه فیلم، خرده‌‌روایت‌های مرتبط با خط اصلی قصه را روایت می‌کند. به عبارت دیگر ساختار‌ها در فرم اثر هیچ تغییری نسبت به دیگر آثار فیلمساز پیدا نکرده و تقریبا خط سیر اصلی داستان منطبق بر نگرش فرمگرای مستند- درام آثار پیشین او است. گرایشات مستندگونه معیری شباهتی نزدیک به آثار فیلمسازانی نظیر کیارستمی، امیر نادری و کیانوش عیاری دارد اما بلوغ و نگره‌های روایی اثر با قالب مستندنمای فیلم ترکیب جذابی را پیش روی مخاطب قرار نمی‌دهد. در فیلم «گلوگاه» شیوه مستندنمایی اثر گاهی به سبک آثار روسلینی پیش می‌رود، گاهی شبیه آثار ورنر هرتزوگ. اعتقاد نگارنده این است که سبک خاصی برای پیشبرد راهبردهای مستندگونه در فیلم عیان نمی‌شود و فیلمساز نمی‌تواند لحن مولفی برای قالب اثرش کشف کند. اگر مصداقی‌تر بخواهیم لایه‌های متعدد فیلم را بشکافیم، نگرش کلی سازنده است برای سیر مستندگونه‌اش می‌طلبد که گاهی منجر به شخصیت‌پردازی چند کاراکتر اصلی شود اما در بحبوحه تلاش کارگران برای نصب دکل تیپ‌سازی موج می‌زند که لحن اثر را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد، در صورتی که اگر به الگوهای ارائه شده روسلینی و هرتزوگ دقت کنیم، شخصیت‌پردازی حین مستندنمایی بخش اصلی آثارشان را در‌بر می‌گیرد اما این نگره خاص که می‌تواند جنبه‌های رئالیستی اثر را پر‌رنگ کند در بطن فیلم دیده نمی‌شود و در شکل نازلی پازل‌های عاطفی قصه شکل اغراق‌آمیزی به خود می‌گیرد. اگر قرار است بدنه درام مبتنی بر وقایع‌نگاری مستندگونه باشد، اتکا بر نگرش‌های داستانی با سیاق کلاسیک به صورت مصداقی در فیلم محلی از اعراب ندارد.
با این همه آنچه به مشخصات ماهوی اثر صدمه می‌زند چیدمان تفکری است که شکل بلوغ یافته‌اش را می‌توان در اثر قبلی کارگردان جست‌وجو کرد. «قاصدک‌ها در باد می‌رقصند» با اتکا به نابازیگران، رویداداهای محیطی، نفی روایت خطی قالب پذیرفته شده‌تری نسبت به آخرین ساخته به نمایش درآمده ابراهیم معیری-گلوگاه- دارد. اما اینجا با قالب مستندگونه‌ای مواجهیم که شخصیت اگزجره‌اش و تیپ بودنشان لطمه بیشتری به فیلم می‌زند و اغراق در شخصیت‌پردازی مثل تاکید بر کنش‌های سامان از زوایه دیگری به شق روایتگری کلاسیک فیلم صدمه می‌زند.
اگر شخصیت سامان در این فیلم دیالوگ‌های کمتری داشت و با صورت عبوس بازیگر در مواجهه 2نفره‌اش با عمران بهره می‌برد (پتانسیلی که در شیوه بازیگری کامران تفتی وجود دارد) به شیوه درام‌پردازی بر اساس نگرش‌های مستندگونه سازنده کمک بیشتری می‌کرد. فیلم «گلوگاه» محسنات فوق‌العاده‌ای هم دارد.
حتی در شیوه مستندگویی درام فضای رئال با طراحی صحنه و روایت و چیدمان تصاویر از امور عینی- طبیعی، به صورت پیروی از قواعد علی و معلولی مستندگرایی بهره می‌برد و محیط داستان به همان شکل واقعی بدوی و دست نخورده
به نظر می‌رسد.
استفاده از فضایی طبیعی همه وقایع، صحنه‌پردازی و منطق درونی اثر را طبیعی جلوه می‌دهد و ریشه در امر واقع دارد، تیتراژ ابتدایی، عناصر روزمره در فضای فیلم، میزانسن‌های خاص ناتورالیستی در فرم روایی و استفاده از تصاویر یا نشانه‌های اخلالگر (مثل نمای کلوزی که از حلزون در حاشیه حرکت کارگران گرفته می‌شود) در ساختار فرمی فیلم تغییرات بالنده‌ای را رقم می‌زند. با این همه جزئی‌نگری سازنده در بخش‌هایی که به مستندنگاری روی می‌آورد با همه لغزش‌های کلی در داستان بدیع و متفاوت است.
معیری نشان دادن میزانسن و دکوپاژ وسترن را که در واقع برای طبیعت‌گرایی خاص فرمی در فیلم مورد استفاده قرار گرفته به‌خوبی می‌شناسد و این موضوع به شاخصه‌های جذاب کارگردانی می‌افزاید، برای همین است که حین تماشای فیلم مخاطب خاص این دست فیلم‌ها به هیچ روی نمی‌خواهد کلیت اثر در چارچوب‌های مستندگونه‌اش
غلتان باشد.
گفته‌هاي كارگردان
شهر «گلوگاه» در شرق استان مازندران است و50-40 سال است که شغل بیشتر مردم این منطقه نصب دکل‌های برق است؛ افراد این شهر به کارشان معروف هستند، به همین دلیل تولید این فیلم ریسک بالایی برای تهیه‌کننده دارد، چون حوادث زیادی ممکن است در طول فیلمبرداری پیش بیاید و هر کدام از ابزاری که حین کار استفاده می‌شد ممکن بود بر سر کسی بخورد و اتفاق ناگواری به وجود بیاید.
«گلوگاه» تاریخ مصرف ندارد و شاید یک دهه دیگر هم این طراوت را داشته باشد چون فقط به مسائل روز و ژورنالیستی نمی‌پردازد و مسائل عمیقی را مطرح می‌کند.
«گلوگاه» اولین فیلم بزرگسال من است چون بقیه فیلم‌هایی که ساخته‌ام در ژانر کودک و نوجوان بوده اما چون شرایط اکران در سینمای کودک خاص است و گروه‌های حرفه‌ای برای عرضه و نمایش این نوع فیلم‌ها وجود ندارد، کمتر دیده می‌شود. با این حال به نظرم زمان اکران فیلم بد نیست و امیدوارم با تبلیغاتی که می‌شود مردم فیلم را بشناسند و ببینند. البته مطمئنم مخاطبان با هر نوع نگاه فرهنگی از سالن سینما گله‌مند بیرون نمی‌آیند.
این مساله که فیلم «گلوگاه» تاکنون اکران نشده، یک کج‌سلیقگی در عرصه فرهنگ و نیز در نوع نگاه به سینماست.
فیلم دو، سه لایه داستانی دارد که با یکدیگر پیش می‌روند اما ذات چنین کاری این است که حوادث آرام‌تر و درونی‌تر اتفاق بیفتد. البته فکر می‌کنم نقطه عطف اول داستان جایی است که مثلث عشقی شکل می‌گیرد و تا انتها هم ادامه دارد. در کنار این موضوع، افراد دیگر هم با مشکلاتی که دارند موقعیت‌های متفاوتی را به وجود می‌آورند که درام فیلم را پیش می‌برد.
نمی‌خواستم تصاویر، جز و عناصر اصلی و زنده فیلم باشد اما این را هم می‌دانم که عنصر اصلی سینما، تصویر است. کاری هم به این ندارم که سینمای ما در این سال‌ها جمع و جور شده و در فضای کوچک و با دیالوگ بیشتر پیش می‌رود، در حالی که تصویر از همان ابتدای کار سینما جای خود را داشته است ولی امروز سینما بیشتر به سمت تله شدن و رادیویی شدن پیش رفته است. با این حال فیلم من این موقعیت را داشت که 90 درصد آن در طبیعت رخ دهد ضمن اینکه اگر می‌خواهیم به توسعه واقعی برسیم باید خیلی چیزها را لحاظ کنیم مثل طبیعت، آینده طبیعت و قوانینی که در سطح جوامع کارگری وجود دارد.
به لحاظ محتوا نوعی سرگشتگی در پایان فیلم را دوست داشتم، ضمن اینکه معمولا دو، سه پایان مختلف در ذهن دارم و در زمان تدوین به پایان‌بندی نهایی می‌رسم.
«گلوگاه» یک تریلوژی است که سعی می‌کنم قسمت دوم آن را هم بسازم اما اگر امکانش فراهم نشد سناریویی به نام «نجات‌دهندگان» دارم که شاید سراغ ساخت آن بروم.