معماری به عنوان اجتماعی‌ترین هنر بشری با فضای اطراف انسان مرتبط است. حضور فضا، بنا و شهر از گذشته تا امروز و در آینده، لحظه‌ای از زندگی روزمره آدمیان غایب نبوده و نخواهد بود. شهرها پر از ساختمان‌هایی هستند که با استفاده از هنر و مهارت‌های علمی و ریاضی طراحی شده‌اند. این مهارت‌ها در ترکیب باهم عناصر زیبایی‌شناسی نامیده می‌شوند. اصول زیبایی‌شناسی برگرفته از هنر، علم و ریاضیات در طراحی معماری مورد استفاده قرار می‌گیرند، مثل کاربرد خط، شکل، فضا، نور و رنگ برای ایجاد یک الگو، توازن، ریتم، کنتراست و وحدت. این عناصر در کنار هم به معماران اجازه می‌دهند تا ساختمان‌های زیبا و مفید خلق کنند. موضوع معماری درباره فضاست. تعاریف مختلفی که تاکنون از معماری ارائه شده اغلب به گونه‌ای بر اهمیت فضا در معماری تاکید می‌کنند، به طوری که وجه مشترک بسیاری از این تعاریف در تعریف معماری به عنوان فن سازماندهی فضاست. به عبارت دیگر موضوع اصلی معماری این است که چگونه فضا را با استفاده از انواع مصالح و روش‌های مختلف به نحوی خلاق، سازماندهی کنیم. معماری جهان شامل معماری بین النهرین، معماری پیش از اسلام ایران، معماری مصر، معماری هند پیش از اسلام، معماری چین، معماری ژاپن، معماری یونان، معماری روم، معماری صدر مسیحیت، معماری بیزانس، معماری رنسانس و معماری اسلامی که خود به شیوه‌های مختلفی از جمله پارتی، پارسی، رازی، آذری و اصفهانی است. نکته اساسی در هنر اسلامی که باید بدان توجه کرد عبارت است از: «توحید». اولین آثار این تلقی، تفکر تنزیهی و توجه عمیق به مراتب تجلیات است که آن را از دیگر هنرهای دینی متمایز می‌سازد زیرا هنرمند مسلمان از کثرت می‌گذرد تا به وحدت نائل آید. همین ویژگی تفکر اسلامی مانع از ایجاد هنرهای تجسمی مقدس شده است زیرا جایی برای تصویر مقدس و الوهیت نیست. انتخاب نقوش هندسی و اسلیمی و ختایی و کمترین استفاده از نقوش انسانی و وحدت این نقوش در یک نقطه، تاکیدی بر اين اساس است. معماری نیزکه در هنر اسلامی شریف‌ترین مقام را داراست همین روح اسرارآمیز را نمایش می‌دهد. معماران در دوره اسلامی سعی می‌کنند تا همه اجزای بنا را به صورت مظاهری از آیات حق تعالی ابداع کنند، بویژه در ایران که این امر در دوره اسلامی به حد اعلای خویش می‌رسد؛ از آنجا که نقشه ساختمانی و نحوه آجرچینی و نقوشی که به صورت کاشی‌کاری و گچ بری و آینه‌کاری و... کار شده است، توحید و مراتب تقرب به حق را به نمایش می‌گذارند و بنا را چون مجموعه‌ای متحد و ظرفی مطابق با تفکر تنزیهی دینی جلوه‌گر می‌سازند، معماری اسلامی چون دیگر معماری‌های دینی به تضاد میان فضای داخل و خارج و حفظ مراتب توجه می‌کند. هنگامی که انسان وارد ساختمان میشود، میان درون و بیرون تفاوتی آشکار مشاهده می‌کند. این حالت در مساجد به کمال خویش می‌رسد، به این معنی که آدمی با گشت میان داخل و خارج، سیری میان وحدت و کثرت و خلوت و جلوت می‌کند. هر فضای داخلی خلوتگاه و محل توجه به باطن و هر فضای خارجی جلوتگاه و مکان توجه به ظاهر میشود. بنابراین نمایش معماری در عالم اسلام نمی‌تواند همه امور را در صرف ظاهر به تمامیت رسانده و از سیر و سلوک در باطن تخلف کند. به همین اعتبار هنر و هنرمندی به معنی عام در تمدن اسلامی عبادت و بندگی و سیر و سلوک از ظاهر به باطن است. اساسا اسلام جمع میان ظاهر و باطن است و تمام و کمال بودن دیانت اسلام به همين معناست، چنانکه «شهرستانی» در کتاب ملل و نحل در این باب می‌گوید: آدم اختصاص یافت به اسما و نوح به معانی این اسما و ابراهیم به جمع بین آن دو، پس خاص شد موسی به تنزیل (کشف ظاهر و صور) و عیسی به تاویل(رجوع به باطن و معنی) و مصطفی- صلوات الله علیه و علیهم اجمعین- به جمع بین آن دو. چنین وضعی در اسلام و فرهنگ و تمدن اسلامی سبب میشود که هنر اسلامی بر خلاف هنر مسیحی صرفا بر باطن و عقبی تاکید نکند یا چون هنر یهودی تنها به دنیا نپردازد، بلکه جمع میان دنیا و عقبی کند و در نهایت هر دو جهان را عکس و روی حق تلقی کند.
غرب زدگی هنر و در حجاب شدن هنر اسلامی
اما سرانجام هنر اسلامی نیز چون هنر اواخر دوره مسیحیت از سادگی نخستین به پیچیدگی گرایش می‌یابد و به تدریج حکمت معنوی خویش را که باطن آن است از دست می دهد و به تقلیدی صرف تبدیل میشود؛ تقلیدی که در هنر اسلامی به دلیل فقدان الگوی مستقیم از قرآن (چنانکه هنر مسیحی به تصویر وقایع عهدین پرداخته یا همان طوری که هنر ودایی و بودایی در معماری و پیکرتراشی و نقاشی- هندسی چینی تجلی پیدا کرده است) به اوج خود می‌رسد. با بسط انقلاب رنسانس و جهانی شدن فرهنگ جدید غرب و رسیدن آن در قرن 19به امپراتوری عثمانی و شمال آفریقا، ایران و هند، هنر اسلامی که مسخ شده است به تدریج فرو‌می‌پاشد و جایش را به هنری بی‌ریشه می‌دهد که فاقد هرگونه تفکر اصیل است.
منبع: کتاب تاریخ هنر اسلامی، اثر کریستین پرایس مفاهیم والای ساخته‌‌های بشری
معماری به عنوان اجتماعی‌ترین هنر بشری با فضای اطراف انسان مرتبط است. حضور فضا، بنا و شهر از گذشته تا امروز و در آینده، لحظه‌ای از زندگی روزمره آدمیان غایب نبوده و نخواهد بود. شهرها پر از ساختمان‌هایی هستند که با استفاده از هنر و مهارت‌های علمی و ریاضی طراحی شده‌اند. این مهارت‌ها در ترکیب باهم عناصر زیبایی‌شناسی نامیده می‌شوند. اصول زیبایی‌شناسی برگرفته از هنر، علم و ریاضیات در طراحی معماری مورد استفاده قرار می‌گیرند، مثل کاربرد خط، شکل، فضا، نور و رنگ برای ایجاد یک الگو، توازن، ریتم، کنتراست و وحدت. این عناصر در کنار هم به معماران اجازه می‌دهند تا ساختمان‌های زیبا و مفید خلق کنند. موضوع معماری درباره فضاست. تعاریف مختلفی که تاکنون از معماری ارائه شده اغلب به گونه‌ای بر اهمیت فضا در معماری تاکید می‌کنند، به طوری که وجه مشترک بسیاری از این تعاریف در تعریف معماری به عنوان فن سازماندهی فضاست. به عبارت دیگر موضوع اصلی معماری این است که چگونه فضا را با استفاده از انواع مصالح و روش‌های مختلف به نحوی خلاق، سازماندهی کنیم. معماری جهان شامل معماری بین النهرین، معماری پیش از اسلام ایران، معماری مصر، معماری هند پیش از اسلام، معماری چین، معماری ژاپن، معماری یونان، معماری روم، معماری صدر مسیحیت، معماری بیزانس، معماری رنسانس و معماری اسلامی که خود به شیوه‌های مختلفی از جمله پارتی، پارسی، رازی، آذری و اصفهانی است. نکته اساسی در هنر اسلامی که باید بدان توجه کرد عبارت است از: «توحید». اولین آثار این تلقی، تفکر تنزیهی و توجه عمیق به مراتب تجلیات است که آن را از دیگر هنرهای دینی متمایز می‌سازد زیرا هنرمند مسلمان از کثرت می‌گذرد تا به وحدت نائل آید. همین ویژگی تفکر اسلامی مانع از ایجاد هنرهای تجسمی مقدس شده است زیرا جایی برای تصویر مقدس و الوهیت نیست. انتخاب نقوش هندسی و اسلیمی و ختایی و کمترین استفاده از نقوش انسانی و وحدت این نقوش در یک نقطه، تاکیدی بر اين اساس است. معماری نیزکه در هنر اسلامی شریف‌ترین مقام را داراست همین روح اسرارآمیز را نمایش می‌دهد. معماران در دوره اسلامی سعی می‌کنند تا همه اجزای بنا را به صورت مظاهری از آیات حق تعالی ابداع کنند، بویژه در ایران که این امر در دوره اسلامی به حد اعلای خویش می‌رسد؛ از آنجا که نقشه ساختمانی و نحوه آجرچینی و نقوشی که به صورت کاشی‌کاری و گچ بری و آینه‌کاری و... کار شده است، توحید و مراتب تقرب به حق را به نمایش می‌گذارند و بنا را چون مجموعه‌ای متحد و ظرفی مطابق با تفکر تنزیهی دینی جلوه‌گر می‌سازند، معماری اسلامی چون دیگر معماری‌های دینی به تضاد میان فضای داخل و خارج و حفظ مراتب توجه می‌کند. هنگامی که انسان وارد ساختمان میشود، میان درون و بیرون تفاوتی آشکار مشاهده می‌کند. این حالت در مساجد به کمال خویش می‌رسد، به این معنی که آدمی با گشت میان داخل و خارج، سیری میان وحدت و کثرت و خلوت و جلوت می‌کند. هر فضای داخلی خلوتگاه و محل توجه به باطن و هر فضای خارجی جلوتگاه و مکان توجه به ظاهر میشود. بنابراین نمایش معماری در عالم اسلام نمی‌تواند همه امور را در صرف ظاهر به تمامیت رسانده و از سیر و سلوک در باطن تخلف کند. به همین اعتبار هنر و هنرمندی به معنی عام در تمدن اسلامی عبادت و بندگی و سیر و سلوک از ظاهر به باطن است. اساسا اسلام جمع میان ظاهر و باطن است و تمام و کمال بودن دیانت اسلام به همين معناست، چنانکه «شهرستانی» در کتاب ملل و نحل در این باب می‌گوید: آدم اختصاص یافت به اسما و نوح به معانی این اسما و ابراهیم به جمع بین آن دو، پس خاص شد موسی به تنزیل (کشف ظاهر و صور) و عیسی به تاویل(رجوع به باطن و معنی) و مصطفی- صلوات الله علیه و علیهم اجمعین- به جمع بین آن دو. چنین وضعی در اسلام و فرهنگ و تمدن اسلامی سبب میشود که هنر اسلامی بر خلاف هنر مسیحی صرفا بر باطن و عقبی تاکید نکند یا چون هنر یهودی تنها به دنیا نپردازد، بلکه جمع میان دنیا و عقبی کند و در نهایت هر دو جهان را عکس و روی حق تلقی کند.
غرب زدگی هنر و در حجاب شدن هنر اسلامی
اما سرانجام هنر اسلامی نیز چون هنر اواخر دوره مسیحیت از سادگی نخستین به پیچیدگی گرایش می‌یابد و به تدریج حکمت معنوی خویش را که باطن آن است از دست می دهد و به تقلیدی صرف تبدیل میشود؛ تقلیدی که در هنر اسلامی به دلیل فقدان الگوی مستقیم از قرآن (چنانکه هنر مسیحی به تصویر وقایع عهدین پرداخته یا همان طوری که هنر ودایی و بودایی در معماری و پیکرتراشی و نقاشی- هندسی چینی تجلی پیدا کرده است) به اوج خود می‌رسد. با بسط انقلاب رنسانس و جهانی شدن فرهنگ جدید غرب و رسیدن آن در قرن 19به امپراتوری عثمانی و شمال آفریقا، ایران و هند، هنر اسلامی که مسخ شده است به تدریج فرو‌می‌پاشد و جایش را به هنری بی‌ریشه می‌دهد که فاقد هرگونه تفکر اصیل است.
منبع: کتاب تاریخ هنر اسلامی، اثر کریستین پرایس ارسال نظر
پربیننده